Kültepe’de Asurlu tüccara ait bir borç tableti bulunmasıyla ilgili en savunulabilir tarihsel çıkarım hangisidir?
- A) Belge ticari işlem ve yazılı kayıt kanıtıdır; siyasi egemenliği tek başına göstermez
- B) Asur ordusu bütün Anadolu’yu yönetmiş demektir
- C) Bölgede başka dil konuşulmadığı kesinleşir
- D) Anadolu’ya ulaşım sadece denizden yapılmıştır
- E) Tüm borçlar aynı standart koşulla verilmiştir
Doğru cevap: A
Çözüm: Bir ticari tablet alışveriş, borç ve kişiler arası ilişkileri belgelendirir. Tüccarın bulunduğu kentte siyasi egemenlik kimin elindedir sorusu farklı kanıtlarla araştırılmalıdır.
Sümer kentlerinin siyasi yapısı ile Akad dönemindeki örgütlenme karşılaştırıldığında hangi ayrım daha doğrudur?
- A) Sümerler tüm Mezopotamya’da daima tek hanedanla yönetilmiştir
- B) Sümerlerde kent devleti geleneği, Akadlarda daha geniş merkezî hâkimiyet arayışı görülür
- C) Akadlarda hiçbir askerî genişleme yaşanmamıştır
- D) İki yapı Orta Çağ Avrupa derebeyliğinin aynısıdır
- E) Sümerler yazıyı Akadlardan sonra geliştirmiştir
Doğru cevap: B
Çözüm: Sümer kent devletleri siyasal çoğulluk örneğidir; Akadlı Sargon döneminde daha büyük bir toprak bütünlüğü kurulmuştur. Bu ayrım, Mezopotamya’da siyasi ölçeğin değişebildiğini gösterir.
Yazı, kanun ve sikke örnekleri arasında doğru tarihsel sıralamayı veren seçenek hangisidir?
- A) Lidya sikkesi → Sümer çivi yazısı → Hammurabi Kanunları
- B) Hammurabi Kanunları → Lidya sikkesi → Sümer çivi yazısı
- C) Sümer çivi yazısı → Hammurabi Kanunları → Lidya sikke kullanımı
- D) Roma On İki Levha → Sümer çivi yazısı → Lidya sikkesi
- E) Lidya sikkesi → Roma On İki Levha → Sümer çivi yazısı
Doğru cevap: C
Çözüm: Çivi yazısı MÖ dördüncü binyıl sonlarında, Hammurabi derlemesi MÖ ikinci binyılda, Lidya sikkeleri ise MÖ yedinci–altıncı yüzyıllarda yaygınlaşmıştır. İlişki mutlak ilk hukuk veya ilk değişim iddiası değildir.
Bir tarihçi deniz kolonilerini Fenikelilere, Anadolu’daki Kaniş karumlarını Asurlulara bağlamaktadır. Hangi ortak yorum savunulabilir?
- A) Her ticari koloninin bağımsız imparatorluk olduğu
- B) Fenike kolonilerinin yalnız kara ulaşımı kullandığı
- C) Asurluların Akdeniz kıyılarına hiç ulaşmadığının kesinliği
- D) Ticari ağlar toplumlar arasında yazı, mal ve bilgi alışverişini hızlandırabilir
- E) Koloni bulunan bölgelerde yerel halkın bulunmadığı
Doğru cevap: D
Çözüm: Fenike deniz ağları ve Asur kara ticaret kolonileri farklı ulaşım modelleridir. Her ikisinde de mal ve kültürel unsur dolaşımı mümkündür; ticari merkez ile siyasi fetih aynı şey değildir.
Mısır’da Nil çevresindeki merkezi krallıkla Sümer kent devletlerinin karşılaştırılmasında hangi yöntemsel uyarı yerindedir?
- A) Mısır ve Sümerlerin aynı coğrafyada yer aldığı söylenebilir
- B) Sümerlerde bütün kentlerin tek firavunu vardı
- C) Nil ve Dicle aynı akarsuyun adlarıdır
- D) Yazının bulunması bütün devletleri aynı yapmıştır
- E) Coğrafi koşullar önemli olsa da siyasal örgütlenmedeki farkı tek nedene indirgememek gerekir
Doğru cevap: E
Çözüm: Nehir sistemleri, tarım koşulları ve iktidar gelenekleri siyasi yapıları etkileyebilir. Coğrafi çevreyi tek belirleyici saymak kurumların ve çatışmaların tarihsel çeşitliliğini gözden kaçırır.
Kadeş Antlaşması ile ilgili farklı krallık kayıtlarını inceleyen tarihçinin en sağlam yöntemi hangisidir?
- A) Hitit ve Mısır anlatılarını diplomatik metin ve bağlamlarıyla karşılaştırmak
- B) Sadece bir tarafın zafer anlatısını doğruluk ölçütü saymak
- C) Antlaşmayı bir ticaret sikkesiyle eşitlemek
- D) Yalnız savaşın adından bütün koşulları çıkarmak
- E) Dönemin belge ve tarihlerini incelememek
Doğru cevap: A
Çözüm: Kadeş savaşı ve antlaşmasının tarafları kendi siyasal çıkarları doğrultusunda kayıt üretmiştir. Karşılaştırmalı belge incelemesi hem çatışma anlatısını hem diplomatik uzlaşmayı ayırmayı sağlar.
Bir Hitit yıllığında hükümdarın bütün seferleri başarılı gösteriliyorsa araştırmacı öncelikle hangi soruyu sormalıdır?
- A) Hükümdarlar kayıtlarda hiç yanlılık göstermez mi?
- B) Kraliyet anlatısının meşruiyet amacı ve bağımsız kanıtlarla uyumu nedir?
- C) Yıllığın her sayfası zorunlu olarak sahte midir?
- D) Metin yalnız tarım takvimi olabilir mi?
- E) Birincil kaynaklar başka malzemeyle karşılaştırılamaz mı?
Doğru cevap: B
Çözüm: Yıllık olayın döneminden kalan birincil izdir; ancak iktidar anlatısı seçici olabilir. Kaynağın amacı ve farklı belge veya maddi bulgularla uyumu değerlendirilmelidir.
İlk Çağ’da kanunların yazıya geçirilmesiyle ilgili hangi karşılaştırma daha sağlamdır?
- A) Üç metin aynı hükümdarın tek kanunudur
- B) Hukuk yazılı olduğunda bütün sınıf ayrımları kalkar
- C) Urukagina, Hammurabi ve On İki Levha farklı dönem ve toplumların yazılı düzenleme örnekleridir
- D) Yazılı hukuk yalnız Roma’da ortaya çıkmıştır
- E) Bu metinlerin hepsi aynı dilde yazılmıştır
Doğru cevap: C
Çözüm: Hukuk kodları belirli toplumsal ve siyasi bağlamlarda ortaya çıktı. Yazılı metin bulunması hukuk kurallarını incelemeyi kolaylaştırır; eşitlik veya uygulamanın kusursuzluğu sonucunu vermez.
Mezopotamya sulama kanalları ile Urartu su yapılarının ortak incelenmesi hangi sonuca götürebilir?
- A) İki uygarlığın aynı tarihte aynı şehirde kurulduğuna
- B) Urartuların yalnız Dicle deltalarında yaşadığına
- C) Mezopotamya’da tarımın hiç yapılmadığına
- D) Farklı çevrelerde su yönetiminin tarımsal üretim ve örgütlenme için önemine
- E) Tüm kanalların siyasi sınır işareti olduğuna
Doğru cevap: D
Çözüm: Her iki örnekte su yönetimi tarımsal faaliyeti desteklemiştir. Fakat coğrafya, teknik ve siyasi örgütlenme farklılıkları nedeniyle iki düzenin tamamen aynı olduğunu varsaymak doğru değildir.
Bir Lidya sikkesinin uzak bir merkezde bulunmasını yorumlayan tarihçi hangi ayrımı yapmalıdır?
- A) Sikkenin bulunduğu yerde mutlaka darp edildiği kabul edilmelidir
- B) Her sikkenin üzerinde aynı kralın adı yazmalıdır
- C) Buluntular ticaret hakkında hiçbir bilgi taşımaz
- D) Sikke bulunduğu yer hiçbir kültürle etkileşmemiştir
- E) Paranın dolaşımı ile bulunduğu yerde Lidya siyasi hâkimiyeti aynı şey değildir
Doğru cevap: E
Çözüm: Sikkeler ticaret, askerî hareket veya hediye yoluyla farklı bölgelere ulaşabilir. Nümizmatik kanıt siyasi egemenlik yorumuyla ilişkilendirilirken başka belgelerle desteklenmelidir.
Atina’daki yurttaş meclisi ile günümüzdeki evrensel oy hakkı karşılaştırıldığında anakronizmi önleyen yorum hangisidir?
- A) Antik katılım belirli erkek yurttaşlara aitti; modern genel oyla özdeş değildir
- B) Atina’da kadınlar ve köleler aynı siyasi haklara sahipti
- C) Antik Yunan dünyasının tamamı tek bir Atina meclisince yönetildi
- D) Atina demokrasisi çok partili parlamenter sistemdi
- E) Yurttaşlık her zaman tüm yerleşikleri kapsardı
Doğru cevap: A
Çözüm: Atina’da yurttaş katılımı dönemi açısından önemlidir ancak kadınlar, köleler ve metoikoslar dışarıda kalmıştır. Antik demokrasiyi günümüz siyasal kurumlarına birebir aktarmak yanıltıcıdır.
Roma Cumhuriyet dönemindeki konsüllükle daha sonraki imparatorluk düzeninin ayırt edilmesinde hangi yargı önemlidir?
- A) Roma tarihi boyunca tek bir sabit yönetim şekli vardı
- B) Roma siyasi kurumları zaman içinde değişmiştir; aynı devlet adı tek bir rejim anlamına gelmez
- C) Konsüllük yalnız Perslerde görülen makamdır
- D) Roma Cumhuriyetinde senato hiç bulunmadı
- E) Roma İmparatorluğu Mısır Eski Krallığının başka adıdır
Doğru cevap: B
Çözüm: Roma krallık, cumhuriyet ve imparatorluk dönemlerinde farklı siyasal yetki ve kurumlar geliştirdi. Dönemlendirme ve kurumların dönüşümünü izlemek tarihsel genellemelerin doğruluğunu artırır.
Perslerde satrapların görev yapması yönetim açısından hangi iki unsuru birlikte düşündürür?
- A) Tam bağımsız polis ile siyasi birlik yokluğunu
- B) Yalnız tarımsız çöl yaşamını
- C) Bölgesel idare ile merkezî otoritenin denetim ihtiyacını
- D) Cumhuriyetin genel oyla kurulmasını
- E) Ülkenin hiç yol kullanmamasını
Doğru cevap: C
Çözüm: Satraplık büyük coğrafyada yerel idare sağlar; imparatorluk yönetimi merkezî denetimi, vergi ve haberleşme ağlarını sürdürmek zorundadır. Bölgesel görev her zaman bağımsız hükümdarlık demek değildir.
Hammurabi ve On İki Levha metinleri bulunmuş bir araştırmada hangisi yanlış bir genelleme olur?
- A) Kanun metinleri toplumsal değerler hakkında bilgi sunabilir
- B) Metinlerin oluşturulduğu bağlamlar karşılaştırılabilir
- C) Her iki kaynak tarihsel hukuk araştırmasında kullanılabilir
- D) Yazılı hukuk bulunması herkesin modern anlamda eşit haklara sahip olduğunu kesin kanıtlar
- E) Hukuk kurallarının zaman içinde değiştiği incelenebilir
Doğru cevap: D
Çözüm: Hukuk metninin varlığı, kuralların bütün statüler için eşit uygulandığını göstermez. Tarihçi toplumsal tabakalar, yaptırımlar ve uygulama kaynaklarıyla birlikte inceleme yapmalıdır.
Fenike alfabesinin yayılmasıyla Sümer çivi yazısının gelişimi karşılaştırıldığında hangi değerlendirme daha isabetlidir?
- A) Fenike alfabesi Sümer çivi işaretleriyle tamamen aynıdır
- B) Sümer çivi yazısı yalnız Latin harflerinden oluşur
- C) Bütün İlk Çağ toplumları tek alfabeyi kullanmıştır
- D) Fenike alfabesi Mezopotamya’daki ilk yazı sistemidir
- E) İkisi farklı yazı gelenekleridir; yayılma süreçleri ayrı tarihsel koşullarda incelenmelidir
Doğru cevap: E
Çözüm: Sümer çivi yazısı bir işaretler sistemi, Fenike yazısı ise alfabe tarihindeki önemli aşamalardan biridir. Bu sistemleri özdeşleştirmek kronoloji ve biçim farklılıklarını siler.
Asur ticaret ağının Anadolu’ya, Fenike kolonilerinin Batı Akdeniz’e uzanması neyi özellikle gösterir?
- A) Kültürel ve ekonomik etkileşimin farklı ulaşım biçimleri üzerinden gelişebildiğini
- B) İlk Çağ’da bütün ticaretin aynı güzergâhta yapıldığını
- C) Denizcilik teknolojisinin hiç kullanılmadığını
- D) Kara kolonilerinin sadece Roma döneminde kurulduğunu
- E) Yazının hiçbir ticari ağda etkili olmadığını
Doğru cevap: A
Çözüm: Ticaret ağları dağlar, nehirler, denizler ve pazar merkezlerinin sunduğu imkânlara göre gelişti. Tek bir coğrafi model bütün İlk Çağ ticaretini açıklamaz.
Atina ve Sparta siyasi yapıları için hangi karşılaştırma indirgemeci bir genellemeyi önler?
- A) İki kentte bütün yetişkinler aynı haklarla oy kullandı
- B) İki polis farklı kurumlara ve toplumsal katılım biçimlerine sahipti
- C) Sparta’da her kurum doğrudan Atina’dan kopyalandı
- D) Atina yalnız krallıkla yönetildi ve yurttaş meclisi olmadı
- E) Her iki kent Mısır firavunu tarafından sürekli yönetildi
Doğru cevap: B
Çözüm: Atina ve Sparta farklı kurumlar geliştirdi. Atina’daki katılımın sınırlı olması ve Sparta’daki karma yönetim ile askerî eğitim, tek tip Yunan siyasi düzeni olmadığını gösterir.
Mezopotamya’da kerpiç, Mısır’da taş mimarinin öne çıkmasıyla ilgili hangi yaklaşım daha doğrudur?
- A) Bütün Mezopotamya binaları yalnız mermerden yapılmıştır
- B) Mısır’da hiçbir taş yapı bulunmaz
- C) Yerel malzeme ve çevre koşullarının yapı tercihine etkisi, başka etkenlerle birlikte değerlendirilmelidir
- D) Malzeme seçiminin teknolojiyle hiçbir ilişkisi yoktur
- E) Yapı malzemesi siyasi rejimi tek başına belirler
Doğru cevap: C
Çözüm: Kaynak malzemelerin erişilebilirliği mimariyi etkiler; işçilik, inanç, güç ve teknik de rol oynar. Bir bölgedeki yaygın malzemeyi mutlak ve istisnasız kural gibi sunmak yanlıştır.
Mısır firavunluğu, Hitit Pankuşu ve Yunan polisleri birlikte değerlendirildiğinde hangi genel çıkarım savunulabilir?
- A) Üç örnek de aynı demokratik meclisin farklı adıdır
- B) Her toplumda kral tamamen yetkisizdi
- C) Tüm bölgelerde genel oy ilkesi geçerliydi
- D) İlk Çağ dünyasında siyasal meşruiyet ve karar mekanizmaları tek tip değildi
- E) Siyasal kurumlar yazılı kaynaklarla incelenemez
Doğru cevap: D
Çözüm: Mısır firavunluğu, Hitit saray yönetimi ve Yunan polisleri farklı siyasi geleneklerdir. Kurumsal adları değil, yetki dağılımını ve toplumun katılım biçimini karşılaştırmak gerekir.
Bir kazıda sikke ve yazıt, yakın tarihli bir kronikle çelişiyorsa tarihçinin öncelikle nasıl davranması gerekir?
- A) Kroniğin edebî değerini doğruluğun tek ölçütü saymak
- B) Sikke üzerindeki her ifadeyi diğer tüm kaynaklara üstün tutmak
- C) Çelişen tüm kaynakları atmak
- D) Bütün tarihsel sonuçların kesinlikle imkânsız olduğunu ilan etmek
- E) Kanıtların tarihleme, üretim amacı ve buluntu bağlamını ayrı ayrı değerlendirip karşılaştırmak
Doğru cevap: E
Çözüm: Maddi buluntu ve yazılı metin farklı sınırlılıklara sahiptir. Tarihleme, buluntu tabakası, aktarım zinciri ve anlatının amacı incelenmeden bir kanıtı mutlaklaştırmak doğru olmaz.