Asya Hun Devleti’nin en güçlü dönemini yaşadığı hükümdar hangisidir?
- A) Mete (Modu)
- B) Bumin Kağan
- C) Bögü Kağan
- D) Kutluk Kağan
- E) Attila
Doğru cevap: A
Çözüm: Mete, MÖ 209’da Hun yönetimini üstlenerek askerî ve siyasi teşkilatı güçlendirmiştir; Bumin ve Kutluk Göktürk tarihine aittir.
Mete’nin Asya Hun tahtına geçişi geleneksel kronolojide hangi tarihe yerleştirilir?
- A) MS 209
- B) MÖ 209
- C) MÖ 552
- D) MS 552
- E) MS 682
Doğru cevap: B
Çözüm: Asya Hunlarında Mete’nin hükümdarlığının başlangıcı MÖ 209 kabul edilir; Göktürklerin 552’deki kuruluşuyla karıştırılmamalıdır.
Türk adını devlet adı olarak kullanan ilk büyük Türk siyasi teşekkülü hangisidir?
- A) Asya Hun Devleti
- B) Avrupa Hun Devleti
- C) Göktürk Kağanlığı
- D) Avar Kağanlığı
- E) Hazar Kağanlığı
Doğru cevap: C
Çözüm: 552’de kurulan Göktürk Kağanlığı, Türk adını devlet adı olarak kullanan siyasi teşekkül olarak bilinir; Türk tarihi daha eskiye gider.
Birinci Göktürk Kağanlığı’nın 552’deki kuruluşu hangi hükümdarla ilişkilidir?
- A) Mete
- B) İlteriş Kağan
- C) Bögü Kağan
- D) Bumin Kağan
- E) Satuk Buğra Han
Doğru cevap: D
Çözüm: Bumin Kağan’ın Juan-Juan/Avar hâkimiyetine son vererek kağanlığın temellerini atması 552 yılıyla ilişkilendirilir.
Birinci Göktürk döneminde batı kanadının yönetimiyle ilişkilendirilen kişi kimdir?
- A) Tonyukuk
- B) Kül Tigin
- C) Yollug Tigin
- D) Bilge Kağan
- E) İstemi Yabgu
Doğru cevap: E
Çözüm: İstemi Yabgu, Bumin Kağan’ın döneminde batı bölgelerinin yönetim ve dış ilişkilerinde etkin olmuştur; Bilge Kağan daha sonraki dönemindir.
İkinci Göktürk Kağanlığı’nın 682’de yeniden kuruluşuyla anılan hükümdar kimdir?
- A) Kutluk (İlteriş) Kağan
- B) Bögü Kağan
- C) Attila
- D) Teoman
- E) Mete
Doğru cevap: A
Çözüm: Kutluk, İlteriş unvanıyla 682’de Göktürk siyasi bağımsızlığını yeniden kurmuştur; aynı isim Uygur kağanlarıyla karıştırılmamalıdır.
Orhun yazıtları hangi Türk devletinin tarihî çevresinde ortaya çıkmıştır?
- A) Karahanlı Devleti
- B) İkinci Göktürk Kağanlığı
- C) Gazneli Devleti
- D) Selçuklu Devleti
- E) Osmanlı Devleti
Doğru cevap: B
Çözüm: Kül Tigin, Bilge Kağan ve Tonyukuk yazıtları İkinci Göktürk siyasi ve kültürel çevresinin temel birinci el belgeleridir.
Asya Hun tarihi için Çin yıllıklarının kullanılması hangi araştırma özelliğini gösterir?
- A) Komşu devlet kayıtlarının birincil tarihî kaynak olabileceğini
- B) Bütün Türk tarihi kayıtlarının Türkçe yazıldığını
- C) Arkeolojik malzemeye ihtiyaç olmadığını
- D) Yazılı metinlerin yorum gerektirmediğini
- E) Siyasi tarih için yalnız sözlü rivayetin yeterli olduğunu
Doğru cevap: A
Çözüm: Çin kronikleri Hun tarihi için temel yazılı kaynaklar arasındadır; farklı siyasi bakış açıları taşıdıkları için karşılaştırmalı okunmalıdır.
552 ve 682 tarihleri Göktürk siyasi tarihi bakımından nasıl ilişkilendirilir?
- A) Hunların kuruluşu ve yıkılışı
- B) İlk kağanlığın kuruluşu ve ikinci kağanlığın yeniden doğuşu
- C) Uygurların iki büyük göç tarihi
- D) Talas ve Dandanakan savaşlarının tarihleri
- E) Osmanlı ve Selçuklu kuruluş tarihleri
Doğru cevap: B
Çözüm: 552 Bumin önderliğinde ilk Göktürk kağanlığını, 682 Kutluk önderliğinde ikinci Göktürk kağanlığını ifade eder.
630–682 yıllarının Göktürk siyasi tarihi açısından ayırt edici yanı nedir?
- A) Bütün Türklerin Avrupa’ya göç ettiği tek dönem olması
- B) Uygur sarayında Maniheizm’in kurulduğu dönem olması
- C) Doğu Göktürklerde bağımsızlığın kaybedildiği ve yeniden kazanıldığı dönem olması
- D) Talas Savaşı’nın sürdüğü yıllar olması
- E) Karahanlıların hüküm sürdüğü son yıllar olması
Doğru cevap: C
Çözüm: 630 sonrası Doğu Göktürk siyasi bağımsızlığında kesinti yaşanmış, Kutluk’un 682’deki girişimiyle yeniden bağımsız kağanlık kurulmuştur.
Kül Tigin ve Bilge Kağan yazıtlarının metinlerini kaleme alan kişiyle özellikle ilişkilendirilen ad hangisidir?
- A) Kâşgarlı Mahmud
- B) Yusuf Has Hacib
- C) Nizamülmülk
- D) Yollug Tigin
- E) Ali Şîr Nevâî
Doğru cevap: D
Çözüm: Yollug Tigin, Kül Tigin ve Bilge Kağan anıt metinlerinin hazırlanmasıyla ilişkilidir; Tonyukuk yazıtı farklı bir devlet adamının adını taşır.
Bilge Kağan yazıtındaki siyasi öğütlerin tarihçi için önemi hangi seçenekte doğru belirtilmiştir?
- A) Yalnız matematik formülleri içermesi
- B) Osmanlı fetih kanunnamesi olması
- C) Tamamının Çin imparatorunca yazılması
- D) Yalnız mezar tarihi vermesi
- E) Dönemin yönetim anlayışını ve devlet-halk ilişkisini yansıtması
Doğru cevap: E
Çözüm: Orhun anıtları yalnız ad ve tarihlerden oluşmaz; yönetim, bağımsızlık ve halka verilen öğütler üzerinden siyasi düşünce kaynağıdır.
İstemi Yabgu’nun Sâsânîler ve Bizans ile ilişkilere yönelmesinde öne çıkan ekonomik neden hangisidir?
- A) İpek Yolu ticaretinde etkinlik kurmak
- B) Akdeniz’de petrol aramak
- C) Okyanus aşırı sömürgeler kurmak
- D) Demiryolu geçiş ücretlerini toplamak
- E) Sanayi Devrimi’ne katılmak
Doğru cevap: A
Çözüm: Batı Göktürk siyasetinde Sâsânî ve Bizans ilişkileri, Orta Asya ticareti ve İpek Yolu üzerinde nüfuz kurma amacıyla yakından bağlantılıdır.
Uygur tarihindeki Turfan ve Beşbalık yerleşimleri özellikle hangi gelişmeyle ilişkilendirilmelidir?
- A) Onlu ordunun ilk kez ortaya çıkmasıyla
- B) Şehirleşme, tarım ve yazılı kültürün gelişmesiyle
- C) Selçuklu Anadolu fetihlerinin başlamasıyla
- D) Köktürk harflerinin yasaklanmasıyla
- E) Bütün Türk halklarının tek şehirde toplanmasıyla
Doğru cevap: B
Çözüm: 840 sonrası Uygur topluluklarının Turfan ve Beşbalık çevresine yerleşmeleri şehirli kültürel hayatın gelişmesi açısından önemlidir.
Bir araştırmacı Göktürk tarihini yalnız Çin saray yıllıklarından anlatıyor. Hangi ek yöntem bilimsel güvenilirliği en fazla güçlendirir?
- A) Orhun yazıtları gibi yerel kaynaklarla olay ve terimleri karşılaştırmak
- B) Yıllıkları hiçbir eleştiri yapmadan aynen kopyalamak
- C) Arkeolojik buluntuları peşinen geçersiz saymak
- D) Çince metinlerin tamamını Türkçe yazılmış kabul etmek
- E) Bir olayın tarihini yalnız çağdaş romanlardan çıkarmak
Doğru cevap: A
Çözüm: Çin yıllıkları komşu gözlemidir; Orhun yazıtları öz anlatı sunar. Kaynakların amaç ve bakış açılarını karşılaştırmak tek yanlılığı azaltır.
“Talas Savaşı kazanıldığı anda bütün Türkler aynı gün İslamiyet’i kabul etti” yargısı neden tarihsel olarak yanlıştır?
- A) 751 tarihinin Orta Asya ile ilgisi bulunmadığı için
- B) İslamlaşma farklı topluluk ve bölgelerde zamana yayılan çok aşamalı bir süreçtir.
- C) Karlukların hiçbir siyasi varlığı olmadığı için
- D) Abbasîlerin savaşta yer almadığı için
- E) Talas’ın yalnız bir göç destanı olduğu için
Doğru cevap: B
Çözüm: 751 Talas Savaşı Müslümanlarla bazı Türk toplulukları arasındaki ilişkileri güçlendirmiştir; toplu ve anlık din değiştirme şeklinde okunmamalıdır.
840 yılında Uygur Kağanlığı’nın yıkılması üzerine Uygur kültürünün tümden ortadan kalktığı iddiasını ne çürütür?
- A) Kırgız saldırılarının gerçekleşmiş olması
- B) Ötüken’in siyasi öneminin bulunması
- C) Turfan, Beşbalık ve başka bölgelerde Uygur siyasi ve yazılı kültürünün sürmesi
- D) Kağanlığın uzun süre hüküm sürmesi
- E) Bozkır kültüründe kurganların görülmesi
Doğru cevap: C
Çözüm: Kağanlığın yıkılması bütün Uygur topluluklarının yok olması değildir; göçler sonrasında şehirli ve yazılı kültür yeni merkezlerde gelişmiştir.
Mete’nin onlu askerî teşkilatı hakkında tarihçi hangi ifadeyi daha ihtiyatlı kullanmalıdır?
- A) Bugünkü her ordunun aynen MÖ 209’daki yapıyı koruduğunu
- B) Bütün Asya halklarının aynı yıl onlu düzene geçtiğini
- C) Onlu birimlerin yalnız barış döneminde kullanıldığını
- D) Düzenli askerî örgütlenmenin Mete dönemiyle güçlü biçimde ilişkilendirildiğini
- E) Hun ordusunun hiç atlı birlik içermediğini
Doğru cevap: D
Çözüm: Mete dönemine atfedilen düzen önemli bir askerî teşkilat modelidir; farklı çağların ordularını birebir aynı yapı saymak anakronizm oluşturur.
Kut anlayışıyla ilgili “kağanın her kararı sonsuza dek sorgulanamaz” yorumunun sakıncası nedir?
- A) Kutun hükümdarlıkla ilgili bir kavram olması
- B) Siyasi meşruiyet tartışmalarının bulunması
- C) Kağanın toplum karşısında görevinin olması
- D) Orhun yazıtlarında halka öğüt verilmesi
- E) Meşruiyetin töre, başarı ve yönetim sorumluluğuyla ilişkisinin göz ardı edilmesi
Doğru cevap: E
Çözüm: Kut, hükümdarlığın ilahî meşruiyetini ifade eder; başarısızlık, yönetim yükümlülüğü ve töreyle bağlantılar yok sayıldığında kavram daraltılır.
Kurultayın varlığından hareketle eski Türk devletlerini doğrudan modern parlamenter demokrasi olarak tanımlamak neden sorunludur?
- A) Danışma geleneğinin temsil, seçim ve egemenlik biçimleriyle özdeş olmaması
- B) Kurultayda siyasi meselelerin görüşülebilmesi
- C) Yönetim geleneğinde ileri gelenlerin bulunması
- D) Kağanlıkta danışmanın bir işlevinin olması
- E) Töreyle siyasi uygulamaların ilişkilendirilmesi
Doğru cevap: A
Çözüm: Kurultay ve toy siyasi danışmanın örnekleridir; modern anayasal sistemlerin seçmen, yetki ve hukuk koşullarıyla birebir aynı değildir.