Göktürk devlet adamı ve tarihî yazıtının sahibi olan ünlü danışman hangisidir?
- A) Şinasi
- B) Fuzûlî
- C) Tonyukuk
- D) Yusuf Has Hacib
- E) Kâşgarlı Mahmud
Doğru cevap: C
Çözüm: Tonyukuk, İkinci Göktürk siyasi hayatının önemli devlet adamıdır; kendi adına dikilen yazıt onun askerî ve siyasi değerlendirmelerini taşır.
Orhun yazıtlarının temel yazı sistemi hangisidir?
- A) Latin alfabesi
- B) Kiril alfabesi
- C) Arap alfabesi
- D) Köktürk (Orhun) alfabesi
- E) Ermeni alfabesi
Doğru cevap: D
Çözüm: Orhun yazıtları Köktürk harfli yazıyla kaleme alınmıştır; İslamiyet sonrası kullanılan Arap harfleriyle yazılmamıştır.
Ötüken Uygur Kağanlığı’nın önemli başkenti hangi adla bilinir?
- A) Buhara
- B) Semerkant
- C) Konya
- D) İznik
- E) Ordu-Balık
Doğru cevap: E
Çözüm: Ordu-Balık, Ötüken bölgesindeki Uygur siyasi merkezidir; Turfan ve Beşbalık daha sonraki Uygur yerleşimleriyle de ilişkilidir.
Bögü Kağan döneminde Uygur sarayı tarafından benimsenen din hangisidir?
- A) Maniheizm
- B) Şintoizm
- C) Hristiyanlığın Protestanlık kolu
- D) Zerdüştîliğin tamamı
- E) Eski Yunan çoktanrıcılığı
Doğru cevap: A
Çözüm: Uygur kağanı Bögü ile Maniheizm’in saray çevresinde benimsenmesi ilişkilendirilir; tüm Türk topluluklarının aynı dine geçtiği anlamına gelmez.
Ötüken Uygur Kağanlığı’nın 840’ta yıkılmasında etkili olan topluluk hangisidir?
- A) Selçuklular
- B) Kırgızlar
- C) Osmanlılar
- D) Gazneliler
- E) Akkoyunlular
Doğru cevap: B
Çözüm: 840 yılında Kırgız saldırıları Uygur kağanlığının yıkılmasında belirleyici olmuştur; Uygur toplulukları başka bölgelere de dağılmıştır.
Eski Türk devlet geleneğinde hükümdarlık yetkisinin ilahî kaynağına işaret eden kavram hangisidir?
- A) Tımar
- B) İltizam
- C) Kut
- D) Devşirme
- E) Müsadere
Doğru cevap: C
Çözüm: Kut, eski Türk siyasi düşüncesinde hükümdarlığın meşruiyetini göksel bir kaynağa bağlayan kavramdır; Osmanlı kurumlarıyla karıştırılmaz.
Eski Türklerde örfî hukuk ve toplumsal düzeni ifade eden kavram hangisidir?
- A) Divan-ı Hümayun
- B) Şer‘iyye sicili
- C) Kanunname-i Âli Osman
- D) Töre
- E) Ahidname
Doğru cevap: D
Çözüm: Töre, toplumsal ve siyasal hayatı düzenleyen geleneksel hukuk ilkelerini anlatır; tek bir yazılı kanun kitabıyla eşit değildir.
751 Talas Savaşı’nda Abbasî ordusunun yanında Çin kuvvetlerine karşı yer alan Türk topluluğu hangisidir?
- A) Peçenekler
- B) Hazarlar
- C) Karluklar
- D) Avrupa Hunları
- E) Avarlar
Doğru cevap: C
Çözüm: Karlukların Talas Savaşı’nda Abbasî tarafına katkısı, Çin Tang güçlerine karşı savaşın seyri ve bölgesel ilişkiler açısından önemlidir.
Talas Savaşı’nın gerçekleştiği tarih ve tarafları hangi seçenekte doğru verilmiştir?
- A) 552; Hunlar ile Moğollar
- B) 682; Osmanlılar ile Bizans
- C) 840; Selçuklular ile Gazneliler
- D) 751; Abbasîler ve Karlukların desteklediği taraf ile Tang Çin güçleri
- E) 1071; Uygurlar ile Peçenekler
Doğru cevap: D
Çözüm: Talas, 751 yılında Abbasî kuvvetleriyle Çin Tang ordusu arasındaki mücadeledir; Karluklar Müslüman tarafı desteklemiştir.
Hazar siyasi ve dinî tarihi için hangi bilgi ayırt edicidir?
- A) Kağanlığın tümüyle Latin kilisesine bağlanması
- B) Devletin 1453’te kurulması
- C) Yalnız Maniheist Uygur rahipleri tarafından yönetilmesi
- D) Talas Savaşı’na Çin ordusuyla katılması
- E) Yönetici çevrede Yahudiliğin benimsenmesi
Doğru cevap: E
Çözüm: Hazar seçkinleri arasında Yahudiliğin benimsenmesi farklı bir dinî tarih örneğidir; tüm Hazar nüfusunun aynı inancı taşıdığı varsayılamaz.
626 yılında İstanbul kuşatmasıyla ilişkilendirilen erken Orta Çağ Türk siyasi gücü hangisidir?
- A) Avarlar
- B) Karahanlılar
- C) Gazneliler
- D) Harzemşahlar
- E) Timurlular
Doğru cevap: A
Çözüm: Avarlar, 626’da Sâsânîlerle eşgüdüm içinde Konstantinopolis kuşatmasıyla ilişkilendirilir; bu olay Göktürklerin kuruluşuyla aynı değildir.
İslamiyet’i 922 yılında resmî olarak kabul eden erken Türk-İslam topluluğu hangi devlettir?
- A) Tuna Bulgarları
- B) İtil (Volga) Bulgarları
- C) Avrupa Hunları
- D) Birinci Göktürkler
- E) Avarlar
Doğru cevap: B
Çözüm: İtil Bulgarları, X. yüzyıl başındaki İslamlaşmaları ve 922 tarihli diplomatik temaslarıyla bilinir; Tuna Bulgarlarıyla karıştırılmamalıdır.
Tuna Bulgarlarının tarihî dönüşümünü İtil Bulgarlarından ayıran temel özellik hangisidir?
- A) Volga’da 922’de İslam’ı resmî din kabul etmeleri
- B) Ötüken’de Orhun yazıtlarını yazmaları
- C) Balkanlarda Slavlaşma ve Hristiyanlaşma süreci yaşamaları
- D) Talas’ta Abbasî ordusunu yönetmeleri
- E) Maniheizm’in kurucusu olmaları
Doğru cevap: C
Çözüm: Tuna Bulgarlarının Balkan coğrafyasında Hristiyanlaşması ve Slav diliyle bütünleşmesi, İtil Bulgarlarının İslamlaşmasından farklı bir süreçtir.
İstemi Yabgu’nun batı yönetimindeki rolünü “Göktürklerle hiçbir bağlılığı olmayan bağımsız modern cumhurbaşkanı” diye tanımlamanın hatası nedir?
- A) Batı bölgelerinde yönetim bulunmasını kabul etmesi
- B) İkili kanat sistemi ve hanedan bağlılığını modern devlet modeliyle karıştırması
- C) İpek Yolu diplomasisinin önemini anması
- D) Bumin döneminin siyasî bağlamını düşünmesi
- E) Unvanları tarihî döneme göre yorumlaması
Doğru cevap: B
Çözüm: Göktürk ikili teşkilatında kanat yönetimi kağanlık ve hanedan ilişkisi içinde değerlendirilir; modern ulus-devlet terimleri aynı yapıyı anlatmaz.
“Uygurlar Türk tarihinde yerleşik hayatın görüldüğü tek topluluktur” savına karşı en güçlü eleştiri hangisidir?
- A) Uygurların hiç şehir kurmamış olmasıdır.
- B) Turfan bölgesinin bir yerleşim alanı olmamasıdır.
- C) Yerleşik ve göçebe yaşam biçimlerinin farklı Türk gruplarında birlikte görülebilmesidir.
- D) Yazılı kültürün yalnız Osmanlı döneminde doğmasıdır.
- E) Kağanlıkların ticaretle ilgilenmemiş olmasıdır.
Doğru cevap: C
Çözüm: Uygurlarda şehirleşme belirgindir ancak Türk tarihindeki bütün grupları yalnız göçebe veya yalnız yerleşik diye ayırmak doğru değildir.
Orhun yazıtlarında yöneticilerin kendi hatalarına ve halkın davranışlarına değinmesi tarih yazımı açısından neyi gösterir?
- A) Yazıtların yalnız coğrafi yer adlarından oluştuğunu
- B) Olayların tamamen tarafsız kayda geçirildiğini
- C) Tüm metinlerin bir askerî harita olduğunu
- D) Metinlerin siyasi öğüt ve meşruiyet anlatısı da taşıdığını
- E) Sözlü geleneğin hiçbir etkisinin bulunmadığını
Doğru cevap: D
Çözüm: Orhun metinleri tarihî olayları seçerek yorumlar; onları okurken öğüt, siyasi sorumluluk ve ideolojik bağlamı da çözümlemek gerekir.
Aşağıdaki olay sıralamalarından hangisi doğru kronolojik çizgiyi verir?
- A) Uygur Kağanlığı’nın yıkılışı → Mete → İlk Göktürkler → İkinci Göktürkler
- B) Talas → Mete → Uygur yıkılışı → İlk Göktürkler
- C) İkinci Göktürkler → Mete → Uygur yıkılışı → İlk Göktürkler
- D) İlk Göktürkler → Talas → Mete → İkinci Göktürkler
- E) Mete’nin tahta geçişi → İlk Göktürkler → İkinci Göktürkler → Uygur Kağanlığı’nın yıkılışı
Doğru cevap: E
Çözüm: Temel tarih çizgisi MÖ 209 Mete, MS 552 ilk Göktürk, 682 ikinci Göktürk, 840 Ötüken Uygur Kağanlığı’nın yıkılışıdır.
Göktürklerin Sâsânîler ve Bizans ile ticaret diplomasisinde Soğdlu tüccarların rolü nasıl yorumlanmalıdır?
- A) İpek Yolu ticaret ağlarında aracı grupların dış siyaseti etkileyebildiği
- B) Ticaretin yalnız kağanların aile üyeleri arasında yürüdüğü
- C) Orta Asya’da İran dilli tüccarların hiç bulunmadığı
- D) Bizans ile hiçbir temas kurulmadığı
- E) Ticaretin yalnız deniz altı rotalarıyla yapıldığı
Doğru cevap: A
Çözüm: Soğdlu tüccarlar Orta Asya ticaretinde önemli aracılardır; Göktürklerin diplomatik yönelimleri ekonomik ağlarla birlikte değerlendirilmelidir.
Talas Savaşı’nın tarafları ve Karlukların rolü birlikte değerlendirildiğinde doğru sonuç hangisidir?
- A) Karlukların Bizans ordusuyla İstanbul’u savunmasıdır.
- B) Karlukların Abbasî tarafına katkısının Çin Tang kuvvetlerine karşı zaferi etkilemesidir.
- C) Savaşın 1453’te Göktürklerle yapılmasıdır.
- D) Talas’ın Uygur kağanının Bizans’a saldırısı olmasıdır.
- E) Abbasîlerle Tang’ın aynı tarafta yer almasıdır.
Doğru cevap: B
Çözüm: 751 Talas mücadelesinde Abbasî kuvvetleriyle Çin Tang kuvvetleri karşı karşıya gelmiş, Karluk desteği savaşın gelişiminde önem taşımıştır.
Asya Hunlarıyla ilgili Çin kayıtlarında geçen unvan ve adları bugünkü Türkçeyle birebir aynı kabul etmek neden sakıncalıdır?
- A) Kaynakların hiçbir tarihi bilgi taşımaması
- B) Mete’nin Hun tarihinde yer almaması
- C) Aktarım, seslendirme ve tarihî dil ilişkilerinin filolojik çözümleme gerektirmesi
- D) Siyasi unvanların tarih boyunca hiç değişmemesi
- E) Çin tarihçiliğinin yazılı kaynak kullanmaması
Doğru cevap: C
Çözüm: Eski adlar Çin yazısında dönemin fonetik sistemiyle aktarılmıştır; bunları günümüz söylenişine doğrudan eşitlemek dil tarihi sorunlarını gözden kaçırır.