Bir araştırmacı Göktürk tarihini yalnız Çin saray yıllıklarından anlatıyor. Hangi ek yöntem bilimsel güvenilirliği en fazla güçlendirir?
- A) Orhun yazıtları gibi yerel kaynaklarla olay ve terimleri karşılaştırmak
- B) Yıllıkları hiçbir eleştiri yapmadan aynen kopyalamak
- C) Arkeolojik buluntuları peşinen geçersiz saymak
- D) Çince metinlerin tamamını Türkçe yazılmış kabul etmek
- E) Bir olayın tarihini yalnız çağdaş romanlardan çıkarmak
Doğru cevap: A
Çözüm: Çin yıllıkları komşu gözlemidir; Orhun yazıtları öz anlatı sunar. Kaynakların amaç ve bakış açılarını karşılaştırmak tek yanlılığı azaltır.
“Talas Savaşı kazanıldığı anda bütün Türkler aynı gün İslamiyet’i kabul etti” yargısı neden tarihsel olarak yanlıştır?
- A) 751 tarihinin Orta Asya ile ilgisi bulunmadığı için
- B) İslamlaşma farklı topluluk ve bölgelerde zamana yayılan çok aşamalı bir süreçtir.
- C) Karlukların hiçbir siyasi varlığı olmadığı için
- D) Abbasîlerin savaşta yer almadığı için
- E) Talas’ın yalnız bir göç destanı olduğu için
Doğru cevap: B
Çözüm: 751 Talas Savaşı Müslümanlarla bazı Türk toplulukları arasındaki ilişkileri güçlendirmiştir; toplu ve anlık din değiştirme şeklinde okunmamalıdır.
840 yılında Uygur Kağanlığı’nın yıkılması üzerine Uygur kültürünün tümden ortadan kalktığı iddiasını ne çürütür?
- A) Kırgız saldırılarının gerçekleşmiş olması
- B) Ötüken’in siyasi öneminin bulunması
- C) Turfan, Beşbalık ve başka bölgelerde Uygur siyasi ve yazılı kültürünün sürmesi
- D) Kağanlığın uzun süre hüküm sürmesi
- E) Bozkır kültüründe kurganların görülmesi
Doğru cevap: C
Çözüm: Kağanlığın yıkılması bütün Uygur topluluklarının yok olması değildir; göçler sonrasında şehirli ve yazılı kültür yeni merkezlerde gelişmiştir.
Mete’nin onlu askerî teşkilatı hakkında tarihçi hangi ifadeyi daha ihtiyatlı kullanmalıdır?
- A) Bugünkü her ordunun aynen MÖ 209’daki yapıyı koruduğunu
- B) Bütün Asya halklarının aynı yıl onlu düzene geçtiğini
- C) Onlu birimlerin yalnız barış döneminde kullanıldığını
- D) Düzenli askerî örgütlenmenin Mete dönemiyle güçlü biçimde ilişkilendirildiğini
- E) Hun ordusunun hiç atlı birlik içermediğini
Doğru cevap: D
Çözüm: Mete dönemine atfedilen düzen önemli bir askerî teşkilat modelidir; farklı çağların ordularını birebir aynı yapı saymak anakronizm oluşturur.
Kut anlayışıyla ilgili “kağanın her kararı sonsuza dek sorgulanamaz” yorumunun sakıncası nedir?
- A) Kutun hükümdarlıkla ilgili bir kavram olması
- B) Siyasi meşruiyet tartışmalarının bulunması
- C) Kağanın toplum karşısında görevinin olması
- D) Orhun yazıtlarında halka öğüt verilmesi
- E) Meşruiyetin töre, başarı ve yönetim sorumluluğuyla ilişkisinin göz ardı edilmesi
Doğru cevap: E
Çözüm: Kut, hükümdarlığın ilahî meşruiyetini ifade eder; başarısızlık, yönetim yükümlülüğü ve töreyle bağlantılar yok sayıldığında kavram daraltılır.
Kurultayın varlığından hareketle eski Türk devletlerini doğrudan modern parlamenter demokrasi olarak tanımlamak neden sorunludur?
- A) Danışma geleneğinin temsil, seçim ve egemenlik biçimleriyle özdeş olmaması
- B) Kurultayda siyasi meselelerin görüşülebilmesi
- C) Yönetim geleneğinde ileri gelenlerin bulunması
- D) Kağanlıkta danışmanın bir işlevinin olması
- E) Töreyle siyasi uygulamaların ilişkilendirilmesi
Doğru cevap: A
Çözüm: Kurultay ve toy siyasi danışmanın örnekleridir; modern anayasal sistemlerin seçmen, yetki ve hukuk koşullarıyla birebir aynı değildir.
İstemi Yabgu’nun batı yönetimindeki rolünü “Göktürklerle hiçbir bağlılığı olmayan bağımsız modern cumhurbaşkanı” diye tanımlamanın hatası nedir?
- A) Batı bölgelerinde yönetim bulunmasını kabul etmesi
- B) İkili kanat sistemi ve hanedan bağlılığını modern devlet modeliyle karıştırması
- C) İpek Yolu diplomasisinin önemini anması
- D) Bumin döneminin siyasî bağlamını düşünmesi
- E) Unvanları tarihî döneme göre yorumlaması
Doğru cevap: B
Çözüm: Göktürk ikili teşkilatında kanat yönetimi kağanlık ve hanedan ilişkisi içinde değerlendirilir; modern ulus-devlet terimleri aynı yapıyı anlatmaz.
“Uygurlar Türk tarihinde yerleşik hayatın görüldüğü tek topluluktur” savına karşı en güçlü eleştiri hangisidir?
- A) Uygurların hiç şehir kurmamış olmasıdır.
- B) Turfan bölgesinin bir yerleşim alanı olmamasıdır.
- C) Yerleşik ve göçebe yaşam biçimlerinin farklı Türk gruplarında birlikte görülebilmesidir.
- D) Yazılı kültürün yalnız Osmanlı döneminde doğmasıdır.
- E) Kağanlıkların ticaretle ilgilenmemiş olmasıdır.
Doğru cevap: C
Çözüm: Uygurlarda şehirleşme belirgindir ancak Türk tarihindeki bütün grupları yalnız göçebe veya yalnız yerleşik diye ayırmak doğru değildir.
Orhun yazıtlarında yöneticilerin kendi hatalarına ve halkın davranışlarına değinmesi tarih yazımı açısından neyi gösterir?
- A) Yazıtların yalnız coğrafi yer adlarından oluştuğunu
- B) Olayların tamamen tarafsız kayda geçirildiğini
- C) Tüm metinlerin bir askerî harita olduğunu
- D) Metinlerin siyasi öğüt ve meşruiyet anlatısı da taşıdığını
- E) Sözlü geleneğin hiçbir etkisinin bulunmadığını
Doğru cevap: D
Çözüm: Orhun metinleri tarihî olayları seçerek yorumlar; onları okurken öğüt, siyasi sorumluluk ve ideolojik bağlamı da çözümlemek gerekir.
Aşağıdaki olay sıralamalarından hangisi doğru kronolojik çizgiyi verir?
- A) Uygur Kağanlığı’nın yıkılışı → Mete → İlk Göktürkler → İkinci Göktürkler
- B) Talas → Mete → Uygur yıkılışı → İlk Göktürkler
- C) İkinci Göktürkler → Mete → Uygur yıkılışı → İlk Göktürkler
- D) İlk Göktürkler → Talas → Mete → İkinci Göktürkler
- E) Mete’nin tahta geçişi → İlk Göktürkler → İkinci Göktürkler → Uygur Kağanlığı’nın yıkılışı
Doğru cevap: E
Çözüm: Temel tarih çizgisi MÖ 209 Mete, MS 552 ilk Göktürk, 682 ikinci Göktürk, 840 Ötüken Uygur Kağanlığı’nın yıkılışıdır.
Göktürklerin Sâsânîler ve Bizans ile ticaret diplomasisinde Soğdlu tüccarların rolü nasıl yorumlanmalıdır?
- A) İpek Yolu ticaret ağlarında aracı grupların dış siyaseti etkileyebildiği
- B) Ticaretin yalnız kağanların aile üyeleri arasında yürüdüğü
- C) Orta Asya’da İran dilli tüccarların hiç bulunmadığı
- D) Bizans ile hiçbir temas kurulmadığı
- E) Ticaretin yalnız deniz altı rotalarıyla yapıldığı
Doğru cevap: A
Çözüm: Soğdlu tüccarlar Orta Asya ticaretinde önemli aracılardır; Göktürklerin diplomatik yönelimleri ekonomik ağlarla birlikte değerlendirilmelidir.
Talas Savaşı’nın tarafları ve Karlukların rolü birlikte değerlendirildiğinde doğru sonuç hangisidir?
- A) Karlukların Bizans ordusuyla İstanbul’u savunmasıdır.
- B) Karlukların Abbasî tarafına katkısının Çin Tang kuvvetlerine karşı zaferi etkilemesidir.
- C) Savaşın 1453’te Göktürklerle yapılmasıdır.
- D) Talas’ın Uygur kağanının Bizans’a saldırısı olmasıdır.
- E) Abbasîlerle Tang’ın aynı tarafta yer almasıdır.
Doğru cevap: B
Çözüm: 751 Talas mücadelesinde Abbasî kuvvetleriyle Çin Tang kuvvetleri karşı karşıya gelmiş, Karluk desteği savaşın gelişiminde önem taşımıştır.
Asya Hunlarıyla ilgili Çin kayıtlarında geçen unvan ve adları bugünkü Türkçeyle birebir aynı kabul etmek neden sakıncalıdır?
- A) Kaynakların hiçbir tarihi bilgi taşımaması
- B) Mete’nin Hun tarihinde yer almaması
- C) Aktarım, seslendirme ve tarihî dil ilişkilerinin filolojik çözümleme gerektirmesi
- D) Siyasi unvanların tarih boyunca hiç değişmemesi
- E) Çin tarihçiliğinin yazılı kaynak kullanmaması
Doğru cevap: C
Çözüm: Eski adlar Çin yazısında dönemin fonetik sistemiyle aktarılmıştır; bunları günümüz söylenişine doğrudan eşitlemek dil tarihi sorunlarını gözden kaçırır.
Hazar kağanlığında yönetici çevrenin Yahudiliği benimsemiş olması hangi sonuç için tek başına yeterli kanıt değildir?
- A) Yönetici seçkinlerin dinî tercihlerinin önem taşıdığı
- B) Çeşitli inançların bir arada bulunabileceği
- C) Siyasi ilişkilerde dinin etkili olabildiği
- D) Nüfusun tamamının aynı dine ve tek bir kültürel kimliğe sahip olduğu
- E) Dinî durumun kaynaklarla incelenmesi gerektiği
Doğru cevap: D
Çözüm: Hazar siyasetinde yönetici çevrede Yahudiliğin etkisi görülse de toplumun dinî çoğulluğunu incelemeden herkes için aynı hüküm verilemez.
Orhun yazıtlarını İslamiyet sonrası bir Arap harfli kronik olarak sınıflandırmak hangi iki temel açıdan hatalıdır?
- A) Metnin Türkçe olmasıyla tarihî belge niteliği taşıması
- B) Yazıtlarda hükümdarlık düşüncesinin bulunması
- C) Siyasi öğütlerin aktarılması
- D) Türk kültür tarihi açısından değerinin olması
- E) Göktürk yazısını ve VIII. yüzyıl tarihî bağlamını yanlış belirlemesi
Doğru cevap: E
Çözüm: Kül Tigin ve Bilge Kağan yazıtları VIII. yüzyıl Göktürk harfli metinleridir; Arap harfli Türk-İslam tarih yazımıyla aynı kaynak grubu değildir.
Avarların 626 İstanbul kuşatmasını değerlendirirken en yararlı karşılaştırma hangisidir?
- A) Avarların Orta Avrupa siyasetiyle Bizans-Sâsânî rekabetinin birlikte ele alınması
- B) Olayın Talas Savaşı ile aynı yıl kabul edilmesi
- C) Uygur Maniheizmi’nin kuşatmanın tek nedeni sayılması
- D) Kağanlığın Osmanlı vezirleri tarafından yönetildiğinin varsayılması
- E) Kuşatmanın yalnız Çin iç siyasetinden doğduğunun kabulü
Doğru cevap: A
Çözüm: 626 kuşatması Avarların Orta Avrupa’daki hareketleri ve Bizans-Sâsânî çatışmasının daha geniş diplomatik bağlamı içinde incelenmelidir.
Bir tarihçi Uygurların yerleşik kültürünü değerlendirirken hangi veri grubunu birlikte kullanmalıdır?
- A) Yalnız hükümdarın resmî unvanını
- B) Kent kalıntıları, tarımsal izler, yazılı metinler ve ticaret belgeleri
- C) Bir çağdaş filmin kostümlerini
- D) Tek bir modern ulusal sembolü
- E) Bir gazetenin hayalî röportajını
Doğru cevap: B
Çözüm: Uygur şehirleşmesini anlamak için arkeolojik yerleşme, üretim ve yazılı kültür kaynaklarının birlikte değerlendirilmesi gerekir.
Bir kurganın içindeki eşyanın “kesin olarak Göktürk” olduğunu yalnız biçimine bakarak söylemek neden metodolojik açıdan eksiktir?
- A) Eski Türk toplumlarında hiç mezar bulunmadığı için
- B) Her kurganın Osmanlı döneminde yapıldığı için
- C) Tarihleme, buluntu bağlamı ve karşılaştırmalı arkeolojik inceleme gerektiği için
- D) Arkeolojik nesnelerin tarihleme değeri olmadığı için
- E) Kurganların mutlaka deniz altında yer aldığı için
Doğru cevap: C
Çözüm: Benzer mezar ve eşya tipleri farklı bozkır topluluklarında bulunabilir; kesin atıf için stratigrafi, tarih ve diğer kanıtlar gerekir.
“Kağan” ve “yabgu” unvanlarını aynı yetkiye sahip iki eş başkan biçiminde açıklamak neden eksik kalır?
- A) Unvanların her zaman aynı görevleri göstermesi nedeniyle
- B) Her ikisinin yalnız dinî kitap yazması nedeniyle
- C) Bütün kağanlıkların tek kişinin hiç olmadığı yapılar olması nedeniyle
- D) Unvanların hiyerarşi ve kanat yönetimi içindeki konumunun dönemlere göre değişmesi nedeniyle
- E) Bu unvanların yalnız Anadolu beyliklerinde kullanılması nedeniyle
Doğru cevap: D
Çözüm: Kağan hükümdarlık makamını, yabgu ise çoğunlukla yüksek yönetim ve kanat idaresini ifade eder; tarihsel bağlam ve hiyerarşi önemlidir.
Erken Türk siyasi teşekküllerinde boy, budun ve il kavramları arasındaki ilişkiye en uygun yorum hangisidir?
- A) Üçünü de Osmanlı vergi türü saymak
- B) Üçünü de aynı kişi adı olarak okumak
- C) Hepsini yalnız din adamı unvanı saymak
- D) Hiçbirinin topluluk düzeniyle ilişkili olmadığını savunmak
- E) Topluluk, siyasi birlik ve devletleşme düzeylerini tarihî bağlamda ayırt etmek
Doğru cevap: E
Çözüm: Boy, budun ve il kavramları eski Türk toplum ve siyasi örgütlenmesinin farklı düzeylerine işaret eder; kullanımları bağlamla çözülmelidir.