Karahanlı hükümdarlarından İslamiyet’i kabul etmesiyle tanınan kişi kimdir?
- A) Satuk Buğra Han
- B) Bumin Kağan
- C) Gazneli Mesud
- D) Sultan Sencer
- E) İstemi Yabgu
Doğru cevap: A
Çözüm: Satuk Buğra Han, Karahanlı çevresinde İslamiyet’in yayılmasıyla ilişkilendirilen ilk Müslüman hakan olarak tanınır; olay için kaynaklarda farklı tarihler bulunabilir.
Karahanlılar 999 yılında hangi devletin Mâverâünnehir’deki egemenliğine son vermiştir?
- A) Büveyhîler
- B) Sâmânîler
- C) Eyyûbîler
- D) Akkoyunlular
- E) Memlükler
Doğru cevap: B
Çözüm: Karahanlıların 999 yılında Buhara’yı ele geçirmesi Sâmânî hâkimiyetinin sona ermesinde dönüm noktasıdır; bu tarih Gaznelilerin yıkılışı değildir.
Karahanlıların siyasi etkisinin özellikle görüldüğü iki tarihî bölge hangisidir?
- A) Endülüs ve Sicilya
- B) Balkanlar ve Trakya
- C) Doğu Türkistan ve Mâverâünnehir
- D) İskandinavya ve Baltık
- E) Mısır ve Habeşistan
Doğru cevap: C
Çözüm: Karahanlı hanedanı Kaşgar, Balasagun ve Mâverâünnehir çevresinde siyasi varlık göstermiştir; Anadolu veya Endülüs merkezli bir hanedan değildir.
Kutadgu Bilig adlı eserin yazarı kimdir?
- A) Kâşgarlı Mahmud
- B) Edib Ahmed Yüknekî
- C) Nizâmülmülk
- D) Yusuf Has Hacib
- E) Fahreddin Râzî
Doğru cevap: D
Çözüm: Kutadgu Bilig, Yusuf Has Hacib’in XI. yüzyılda Karahanlı kültür ortamında yazdığı siyasi ve ahlaki öğütler içeren eserdir; sözlük değildir.
Dîvânü Lugâti’t-Türk hangi bilginin eseridir?
- A) Yusuf Has Hacib
- B) Ahmed Yesevî
- C) Firdevsî
- D) Bîrûnî
- E) Kâşgarlı Mahmud
Doğru cevap: E
Çözüm: Kâşgarlı Mahmud’un Dîvânü Lugâti’t-Türk adlı çalışması Türk dilini ve söz varlığını açıklayan ansiklopedik sözlük niteliği taşır.
Atabetü’l-Hakâyık eserinin müellifi kimdir?
- A) Edib Ahmed Yüknekî
- B) Sultan Melikşah
- C) Gazneli Mahmud
- D) İbn Haldûn
- E) Tuğrul Bey
Doğru cevap: A
Çözüm: Atabetü’l-Hakâyık, Edib Ahmed Yüknekî’ye atfedilen ahlaki ve didaktik nitelikli Türkçe eserdir; Karahanlı kültür çevresiyle ilişkilendirilir.
Gazneliler Devleti’nin kuruluşunda Gazne’yi 963’te ele geçiren kumandan kimdir?
- A) Sultan Alparslan
- B) Alp Tegin
- C) Sultan Sencer
- D) Kutalmışoğlu Süleyman Şah
- E) Kılıç Arslan
Doğru cevap: B
Çözüm: Sâmânî hizmetindeki Türk kumandan Alp Tegin’in 963’te Gazne’de güç kazanması Gazneliler hanedanının kuruluşuyla ilişkilendirilir.
Karahanlı siyasi tarihindeki 999 yılı hangi sonuçla eşleştirilmelidir?
- A) Sâmânî hâkimiyetinin Mâverâünnehir’de sona ermesi
- B) Gaznelilerin Hindistan’dan tamamen çekilmesi
- C) Anadolu’nun Türk yurdu hâline gelmesi
- D) Selçukluların Bağdat’a girmesi
- E) Karahıtayların Katvan’da yenilmesi
Doğru cevap: A
Çözüm: Karahanlıların 999’da Buhara’yı alması Sâmânîlerin siyasi hâkimiyetini bitiren gelişmelerden biridir; 1055 ve 1141 başka olaylardır.
“İlk Müslüman Türk devleti” ifadesi Karahanlılar için kullanılırken hangi ayrıntı hatırlanmalıdır?
- A) Bütün Türk topluluklarının aynı gün Müslüman olduğu
- B) Türklerin İslamlaşmasının farklı bölgelerde ve tarihlerde gerçekleştiği
- C) Karahanlılardan önce hiçbir Türkün İslam’ı tanımadığı
- D) İtil Bulgarları gibi başka İslamlaşma örnekleri bulunmadığı
- E) Dinî dönüşümün yalnız Anadolu’da yaşandığı
Doğru cevap: B
Çözüm: Karahanlılar Türk-İslam kültürünün kurumsallaşmasında önemli bir hanedandır; İtil Bulgarları gibi farklı coğrafyalardaki süreçler göz ardı edilmemelidir.
Karahanlı kültürünün incelenmesinde Kutadgu Bilig ile Dîvânü Lugâti’t-Türk’ün ortak değeri nedir?
- A) İkisinin de Selçuklu askerî kanunnamesi olması
- B) İkisinin de Osmanlıca basılan ilk gazete olması
- C) XI. yüzyıl Türk dili ve toplumuna dair kaynak olmaları
- D) Her ikisinin yalnız astronomi cetveli içermesi
- E) Her ikisinin aynı kişi tarafından yazılması
Doğru cevap: C
Çözüm: Biri siyaset ve ahlak öğütleri, diğeri dil ve sözlük geleneği bakımından farklıdır; ikisi birlikte XI. yüzyıl Türk dünyasına ışık tutar.
“Eser hükümdara doğru yönetim, adalet ve toplumsal düzen hakkında öğüt verir” ipuçları hangi yapıta aittir?
- A) Dîvânü Lugâti’t-Türk
- B) Târîh-i Beyhakî
- C) Zîc-i Melikşâhî
- D) Kutadgu Bilig
- E) Kronik-i Niketas
Doğru cevap: D
Çözüm: Yusuf Has Hacib’in Kutadgu Bilig’i hükümdarlık, adalet, akıl ve devlet düzeniyle ilgili öğütler verir; sözlük ve astronomi eseri değildir.
Karahanlı çevresindeki Ahmed Yesevî hangi alanla özellikle ilişkilidir?
- A) Sâmânîlerin 999’daki askerî yönetimiyle
- B) Gazneli ordusunun Dandanakan komutanlığıyla
- C) Celâlî takvimini hazırlayan astronomi heyetiyle
- D) Bizans’ın Malazgirt’teki başkomutanlığıyla
- E) Türkçe tasavvufî düşünce ve hikmet geleneğiyle
Doğru cevap: E
Çözüm: Ahmed Yesevî, Türkistan’daki tasavvufî öğretisi ve hikmet geleneğiyle tanınır; sonraki dönem derlemeleri tarihî kaynak eleştirisi gerektirir.
Gaznelilerde Alp Tegin ile Sultan Mahmud arasındaki tarihî ilişki nasıl açıklanır?
- A) Alp Tegin kuruluş, Mahmud hanedanın genişleme döneminde öne çıkar
- B) İkisi de 1141 Katvan Savaşı’nda orduları yönetmiştir
- C) Alp Tegin Malazgirt’i kazanmış, Mahmud Bağdat’a girmiştir
- D) İkisi de Karahanlıların aynı adlı hükümdarıdır
- E) Mahmud 963’te Gazne’yi almış, Alp Tegin 1071’de ölmüştür
Doğru cevap: A
Çözüm: Alp Tegin 963 Gazne hâkimiyetiyle kurucu isimdir; Sebük Tegin’in oğlu Sultan Mahmud ise 998-1030 dönemiyle tanınır.
Dandanakan Savaşı’nın 1040’taki Gazneli tarafında bulunan sultan kimdir?
- A) Mahmud
- B) Mesud
- C) Sebük Tegin
- D) Tuğrul Bey
- E) Sencer
Doğru cevap: B
Çözüm: Gazneli Sultan Mesud, Selçuklulara karşı 1040 Dandanakan yenilgisini yaşamıştır; babası Sultan Mahmud 1030’da ölmüştür.
Bir kronik “999 yılında Buhara el değiştirdi ve Sâmânî yönetimi sona erdi” diyorsa olayın faili için en güçlü aday hangisidir?
- A) Karahanlı hanedanı
- B) Anadolu Selçuklu hanedanı
- C) Osmanlı hanedanı
- D) Akkoyunlu konfederasyonu
- E) İlhanlı hanedanı
Doğru cevap: A
Çözüm: Karahanlılar 999’da Sâmânî egemenliğini sona erdiren temel güçtür; olay XI. yüzyıl sonrasındaki Anadolu ve Moğol sonrası hanedanlara ait değildir.
“Karahanlılar Türklerin İslamiyet’i benimsediği ilk ve tek siyasi ortamdır” iddiasındaki temel yöntemsel hata nedir?
- A) Karahanlıların Mâverâünnehir’de bulunmasını kabul etmesi
- B) İtil Bulgarları ve farklı Türk çevrelerinin İslamlaşma süreçlerini dışlaması
- C) Türkçe yazılı eserlerin gelişimini incelemesi
- D) Satuk Buğra Han’ı Karahanlılarla ilişkilendirmesi
- E) Karahanlı tarihini bölgesel çerçevede değerlendirmesi
Doğru cevap: B
Çözüm: Karahanlı kültür ortamı önemlidir; ancak İtil Bulgarları gibi Türk topluluklarının İslamlaşması farklı coğrafyalarda gerçekleşmiştir ve tek çizgiye indirgenemez.
Bir tarihçi XI. yüzyıl Türk siyaset düşüncesini araştırırken sözlükten önce hangi eseri doğrudan incelemelidir?
- A) Kâşgarlı Mahmud’un yalnız ses listesini
- B) Ömer Hayyâm’ın rasat cetvelini
- C) Yusuf Has Hacib’in Kutadgu Bilig’ini
- D) Beyhakî’nin Gazne sefer günlüğünü
- E) Malazgirt Savaşı’na ait modern romanları
Doğru cevap: C
Çözüm: Kutadgu Bilig devlet, adalet, akıl ve yönetici sorumluluğu üzerinde duran siyaset-ahlak metnidir; sözlükler dil için daha doğrudan kaynaktır.
Türk lehçelerini, sözcükleri ve XI. yüzyıl Türk coğrafyasına ilişkin bilgileri birlikte araştıran bir uzman hangi eseri seçmelidir?
- A) Siyâsetnâme
- B) Târîh-i Beyhakî
- C) Kutadgu Bilig yerine yalnız Celâlî takvimi
- D) Dîvânü Lugâti’t-Türk
- E) Osmanlı Kanunnâme-i Âl-i Osman
Doğru cevap: D
Çözüm: Dîvânü Lugâti’t-Türk dil malzemesi yanında boylar ve kültürel çevreye ilişkin bilgiler taşır; tek başına siyasi kronik gibi kullanılmamalıdır.
Bir cevap anahtarı “Gaznelileri Sultan Mahmud 963’te kurdu” diyorsa hangi düzeltme gerekir?
- A) 963 tarihi Malazgirt’i gösterir
- B) Mahmud 1141’de Katvan’ı yönetmiştir
- C) Gazne hiçbir dönem devlet merkezi olmamıştır
- D) Alp Tegin Büyük Selçukluların 1157’deki son sultanıdır
- E) 963 Gazne hâkimiyeti Alp Tegin ile, Mahmud’un hükümdarlığı ise 998’den itibaren ilişkilidir
Doğru cevap: E
Çözüm: Gaznelilerde kurucu Alp Tegin’dir; Sultan Mahmud daha sonraki genişleme döneminin hükümdarıdır. Hükümdar ve kuruluş tarihini ayırmak gerekir.
“Dandanakan Gaznelilerin bütünüyle aynı gün tarih sahnesinden silinmesidir” yargısı hangi nedenle yanlıştır?
- A) 1040 yenilgisine rağmen Gazneli hanedanının başka merkezlerde varlığını sürdürmesi
- B) Dandanakan’ın hiçbir savaş olmaması
- C) Selçukluların bu savaşta yenilmesi
- D) Gaznelilerin yalnız deniz aşırı sömürgelerde kurulması
- E) Savaşın XVI. yüzyılda yapılması
Doğru cevap: A
Çözüm: 1040 Dandanakan, Gaznelilerin Horasan hâkimiyetini zayıflatırken Selçuklu devletinin kuruluşunu güçlendirdi; Gazneli siyasi varlığı hemen sona ermedi.