1141 Katvan Savaşı’nda Büyük Selçuklulara karşı galip gelen güç hangisidir?
- A) Bizans İmparatorluğu
- B) Avarlar
- C) Portekiz Krallığı
- D) Akkoyunlular
- E) Karahıtaylar
Doğru cevap: E
Çözüm: Sultan Sencer’in 1141 Katvan yenilgisi Karahıtaylara karşı gerçekleşmiştir; bu savaş Büyük Selçuklu gücünün sarsıldığı dönüm noktalarından biridir.
Büyük Selçuklu veziri Nizâmülmülk’ün devlet yönetimine dair ünlü eserinin adı nedir?
- A) Siyâsetnâme
- B) Kutadgu Bilig
- C) Şehnâme
- D) Atabetü’l-Hakâyık
- E) Dîvânü Lugâti’t-Türk
Doğru cevap: A
Çözüm: Siyâsetnâme, Nizâmülmülk’ün devlet düzeni ve idareye ilişkin düşüncelerini yansıtan eseridir; Kutadgu Bilig başka bir çevrede yazılmıştır.
Büyük Selçuklular döneminde Nizâmülmülk adıyla anılan eğitim kurumları hangisidir?
- A) Enderun mektebi
- B) Nizâmiye medreseleri
- C) Darülfünun
- D) Sahn-ı Seman medreseleri
- E) Hendesehâne
Doğru cevap: B
Çözüm: Nizâmiye medreseleri Nizâmülmülk’ün desteklediği öğrenim kurumlarıdır; Osmanlı eğitim yapılarıyla kronolojik olarak karıştırılmamalıdır.
Selçuklu uygulamasında iktâ hangi alana ilişkin bir kurumdur?
- A) Deniz ticaretinde sigorta
- B) Matbaa yayım tekeli
- C) Gelir tahsisi ve askerî-idari düzen
- D) Hanedan evlilik merasimi
- E) Yalnızca dil öğretimi
Doğru cevap: C
Çözüm: İktâ, devlet gelirlerinin belirli hizmet ve yükümlülüklerle bağlantılı tahsis edilmesini ifade eder; otomatik özel mülkiyet devri değildir.
Celâlî takviminin hazırlanması hangi Büyük Selçuklu sultanıyla ilişkilidir?
- A) Gazneli Mesud
- B) I. Murad
- C) Bumin Kağan
- D) Melikşah
- E) İlteriş Kağan
Doğru cevap: D
Çözüm: Güneş yılı esaslı Celâlî takvimi, Sultan Melikşah’ın himayesinde Ömer Hayyâm’ın da yer aldığı bir astronomi heyeti tarafından hazırlanmıştır.
Hârizmşahlar Devleti’nin son hükümdarı kimdir?
- A) Tuğrul Bey
- B) Alp Tegin
- C) Yusuf Has Hacib
- D) Sultan Melikşah
- E) Celâleddin Hârizmşah
Doğru cevap: E
Çözüm: Celâleddin Hârizmşah 1220-1231 arasında Moğollar ve komşu devletlerle mücadele etmiştir; 1230 Yassıçemen yenilgisi son dönemindedir.
Nizâmiye medreselerini kurumsal bakımdan ayırt eden özellik hangisidir?
- A) Tümünün yalnız Osmanlı İstanbul’unda açılması
- B) İlk kez matbaa operatörü yetiştirmeleri
- C) Karahıtay ordusunun askerî kışlaları olmaları
- D) Selçuklu veziri Nizâmülmülk’ün desteklediği eğitim ağı olmaları
- E) Hârizmşahların 1230’daki harp karargâhları olmaları
Doğru cevap: D
Çözüm: Nizâmiye medreseleri XI. yüzyıl Selçuklu idaresi ve dönemin Sünnî ilim hayatıyla ilişkilidir; daha sonraki Osmanlı kurumları değildir.
Selçuklu hanedan üyelerinin eğitimi ve yönetimiyle ilişkilendirilen “atabeg”in temel işlevi nedir?
- A) Yalnız çarşı fiyatlarını kayda geçirmek
- B) Taş işçiliğinde ustabaşı olmak
- C) İçki vergilerini toplamak
- D) Rasathânedeki gözlemleri yıllığa geçirmek
- E) Şehzade eğitimi ve yanında idari-askerî rehberlik yapmak
Doğru cevap: E
Çözüm: Atabeg, Selçuklu dünyasında özellikle meliklerin eğitimi ve yönetim tecrübesiyle ilişkilendirilen yüksek görevliydi; bazen kendi siyasi güçlerini oluşturdular.
Selçuklu askerî teşkilatında “gulâm” uygulaması hangi kavrama karşılık gelir?
- A) Hizmet ve eğitime dayalı profesyonel askerî kadrolara
- B) Sadece hanedan kadınlarından oluşan toplantıya
- C) Çiftçilik için kullanılan antik ölçü birimine
- D) Kutsal kitap nüshalarını yalnızca çoğaltan loncaya
- E) Deniz ticareti yapan bağımsız bankalara
Doğru cevap: A
Çözüm: Gulâm sistemi farklı etnik kökenlerden yetiştirilen profesyonel askerî ve idari kadrolarla ilişkilidir; yalnız bir topluluğun adı değildir.
1092’de Melikşah’ın ölümünün Büyük Selçuklu siyaseti üzerindeki başlıca etkisi nedir?
- A) Karahanlı Devleti’nin ilk kez kurulması
- B) Taht mücadelelerinin ve merkezî otorite sorunlarının artması
- C) Gaznelilerin 963’te Gazne’yi alması
- D) Orhun yazıtlarının dikilmesi
- E) İtil Bulgarlarının 922’de İslamiyet’i kabul etmesi
Doğru cevap: B
Çözüm: Melikşah’ın 1092’deki ölümü sonrasında hanedan içi rekabet ve otorite sorunları yoğunlaşmıştır; siyasi birlik her bölgede aynı ölçüde sürmemiştir.
Katvan Savaşı ve Büyük Selçukluların son dönemiyle ilgili doğru eşleştirme hangisidir?
- A) 1071 – Tuğrul Bey – Gazneliler
- B) 1040 – Melikşah – Bizans
- C) 1141 – Sultan Sencer – Karahıtaylar
- D) 999 – Alp Tegin – Moğollar
- E) 1230 – Bumin Kağan – Abbâsîler
Doğru cevap: C
Çözüm: Sultan Sencer’in 1141’de Karahıtaylara yenildiği Katvan Savaşı, Büyük Selçuklu gücünün zayıfladığı süreci hızlandırmıştır.
Büyük Selçukluların 1157’deki sonuyla ilişkilendirilen hükümdar hangisidir?
- A) Gazneli Mahmud
- B) Satuk Buğra Han
- C) Bilge Kağan
- D) Sultan Sencer
- E) I. Alâeddin Keykubad
Doğru cevap: D
Çözüm: Sencer’in 1157’de ölümü Büyük Selçuklu devletinin sona ermesi bakımından geleneksel dönemlendirme noktasıdır; Selçuklu kolları başka bölgelerde sürmüştür.
1230 Yassıçemen Savaşı hangi iki hükümdarın mücadelesiyle ilişkilidir?
- A) Alparslan ile Romanos Diogenes
- B) Tuğrul Bey ile Gazneli Mesud
- C) Bumin Kağan ile İstemi Yabgu
- D) Melikşah ile Karahanlı Satuk
- E) Alâeddin Keykubad ile Celâleddin Hârizmşah
Doğru cevap: E
Çözüm: Yassıçemen’de Anadolu Selçuklu Sultanı Alâeddin Keykubad’ın da içinde olduğu ittifak, Celâleddin Hârizmşah’ı yenilgiye uğratmıştır.
“Oğuz Kınık boyu, Selçuk Bey’in nesli, Tuğrul ve Çağrı beyler” ipuçları hangi devletin kuruluşunu gösterir?
- A) İtil Bulgar Devleti
- B) Birinci Göktürk Kağanlığı
- C) Avar Kağanlığı
- D) Büyük Selçuklu Devleti
- E) Akkoyunlu Devleti
Doğru cevap: D
Çözüm: Selçuklu hanedanı Oğuz Kınık çevresiyle ilişkilidir; Tuğrul ve Çağrı beyler XI. yüzyılın devletleşme sürecinin temel isimleridir.
Atabeglik kurumunun sonraki siyasi tarih açısından niçin önem kazandığı söylenebilir?
- A) Bütün atabeglerin yalnız medrese talebesi kalması
- B) Hiçbir atabegin askerî yetki taşımaması
- C) Atabeglik unvanının yalnız Karahanlı sözlüklerinde bulunması
- D) Atabeglerin 751 Talas ordusunu yönetmesi
- E) Bazı atabeglerin meliklere rehberlikten bölgesel siyasi iktidara yükselmesi
Doğru cevap: E
Çözüm: Atabegler hanedan mensubu meliklerin eğitim ve idaresinde görev aldı; zamanla kimi atabeg aileleri bölgesel hanedanlar kurabildi.
Siyâsetnâme türünde normatif öğütler veren kaynakların tarih araştırmasında kullanımı için en sağlıklı yöntem hangisidir?
- A) İdeal yönetim tasvirini gerçekleşmiş uygulamalardan başka belgelerle ayırmak
- B) Her öğüdün bütün devletlerde aynen uygulandığını varsaymak
- C) Öğüt metinlerini siyasal tarih bakımından tümden değersiz saymak
- D) Yalnız müellifin adından olay tarihini çıkarmak
- E) Metindeki her öneriyi kanun maddesi kabul etmek
Doğru cevap: A
Çözüm: Siyâsetnâme yönetimde neyin olması gerektiğini de anlatır; tarihçi normatif önerileri uygulama kanıtlarından ve başka kaynaklardan ayırmalıdır.
Katvan yenilgisiyle 1157 tarihini karıştırmamak için hangi eşleştirme doğrudur?
- A) 1141 Malazgirt; 1157 Dandanakan
- B) 1141 Karahıtay yenilgisi; 1157 Sultan Sencer’in ölümü ve Büyük Selçuklu sonu
- C) 1141 Sâmânî sonu; 1157 Karahanlı kuruluşu
- D) 1141 Tuğrul’un Bağdat’a girişi; 1157 Celâlî takvimi
- E) 1141 Yassıçemen; 1157 Otrar olayı
Doğru cevap: B
Çözüm: 1141 Katvan Savaşı Büyük Selçukluları sarstı; Sultan Sencer’in 1157’deki ölümüyle Büyük Selçuklu merkezî devletinin sonu ilişkilendirilir.
1218 Otrar olayının Türk-İslam ve Moğol tarihi arasındaki bağlantısı nedir?
- A) Dandanakan’da Selçuklulara toprak verilmesi
- B) İtil Bulgarlarının İslamiyet’i kabul etmesi
- C) Moğol-Hârizmşah çatışmasını tırmandıran kervan ve elçi krizi olması
- D) Kutadgu Bilig’in ilk kez yazılması
- E) Tuğrul Bey’in Bağdat’a girişinin kutlanması
Doğru cevap: C
Çözüm: 1218’de Otrar’da Moğol ticaret kervanı çevresinde yaşanan kriz ve elçi meselesi, Cengiz Han ile Hârizmşahlar arasındaki savaşın önemli tetikleyicisidir.
Celâleddin Hârizmşah’ın 1230 yenilgisi ile 1231’deki akıbetini doğru ayıran ifade hangisidir?
- A) 1230 Katvan’da kazandı, 1231’de Selçukluları kurdu
- B) 1230 Dandanakan’ı kazandı, 1231’de Bağdat’a girdi
- C) 1230 Malazgirt’e katıldı, 1231’de Celâlî takvimini hazırladı
- D) 1230 Yassıçemen’de yenildi, 1231’de hayatını kaybetti
- E) 1230 Sâmânîleri yıktı, 1231’de Gazne’yi fethetti
Doğru cevap: D
Çözüm: Celâleddin Hârizmşah 1230 Yassıçemen Savaşı’nda Anadolu Selçuklu ve müttefiklerine yenilmiş, 1231’de öldürülmüştür.
Aşağıdaki devlet-olay eşleştirmelerinin tümünü doğru içeren seçenek hangisidir?
- A) Karahanlı–1071; Gazneli–1141; Büyük Selçuklu–999; Hârizmşah–552
- B) Karahanlı–1230; Gazneli–751; Büyük Selçuklu–682; Hârizmşah–1071
- C) Karahanlı–1040; Gazneli–1055; Büyük Selçuklu–1218 Otrar; Hârizmşah–840
- D) Karahanlı–1141; Gazneli–999; Büyük Selçuklu–1230; Hârizmşah–630
- E) Karahanlı–999; Gazneli–1040 yenilgisi; Büyük Selçuklu–1055 Bağdat; Hârizmşah–1230 Yassıçemen
Doğru cevap: E
Çözüm: 999 Karahanlıların Sâmânîlere son vermesi, 1040 Gaznelilerin Dandanakan yenilgisi, 1055 Selçukluların Bağdat’a girişi, 1230 Hârizmşahların Yassıçemen yenilgisidir.