Karahanlı siyasi tarihindeki 999 yılı hangi sonuçla eşleştirilmelidir?
- A) Sâmânî hâkimiyetinin Mâverâünnehir’de sona ermesi
- B) Gaznelilerin Hindistan’dan tamamen çekilmesi
- C) Anadolu’nun Türk yurdu hâline gelmesi
- D) Selçukluların Bağdat’a girmesi
- E) Karahıtayların Katvan’da yenilmesi
Doğru cevap: A
Çözüm: Karahanlıların 999’da Buhara’yı alması Sâmânîlerin siyasi hâkimiyetini bitiren gelişmelerden biridir; 1055 ve 1141 başka olaylardır.
“İlk Müslüman Türk devleti” ifadesi Karahanlılar için kullanılırken hangi ayrıntı hatırlanmalıdır?
- A) Bütün Türk topluluklarının aynı gün Müslüman olduğu
- B) Türklerin İslamlaşmasının farklı bölgelerde ve tarihlerde gerçekleştiği
- C) Karahanlılardan önce hiçbir Türkün İslam’ı tanımadığı
- D) İtil Bulgarları gibi başka İslamlaşma örnekleri bulunmadığı
- E) Dinî dönüşümün yalnız Anadolu’da yaşandığı
Doğru cevap: B
Çözüm: Karahanlılar Türk-İslam kültürünün kurumsallaşmasında önemli bir hanedandır; İtil Bulgarları gibi farklı coğrafyalardaki süreçler göz ardı edilmemelidir.
Karahanlı kültürünün incelenmesinde Kutadgu Bilig ile Dîvânü Lugâti’t-Türk’ün ortak değeri nedir?
- A) İkisinin de Selçuklu askerî kanunnamesi olması
- B) İkisinin de Osmanlıca basılan ilk gazete olması
- C) XI. yüzyıl Türk dili ve toplumuna dair kaynak olmaları
- D) Her ikisinin yalnız astronomi cetveli içermesi
- E) Her ikisinin aynı kişi tarafından yazılması
Doğru cevap: C
Çözüm: Biri siyaset ve ahlak öğütleri, diğeri dil ve sözlük geleneği bakımından farklıdır; ikisi birlikte XI. yüzyıl Türk dünyasına ışık tutar.
“Eser hükümdara doğru yönetim, adalet ve toplumsal düzen hakkında öğüt verir” ipuçları hangi yapıta aittir?
- A) Dîvânü Lugâti’t-Türk
- B) Târîh-i Beyhakî
- C) Zîc-i Melikşâhî
- D) Kutadgu Bilig
- E) Kronik-i Niketas
Doğru cevap: D
Çözüm: Yusuf Has Hacib’in Kutadgu Bilig’i hükümdarlık, adalet, akıl ve devlet düzeniyle ilgili öğütler verir; sözlük ve astronomi eseri değildir.
Karahanlı çevresindeki Ahmed Yesevî hangi alanla özellikle ilişkilidir?
- A) Sâmânîlerin 999’daki askerî yönetimiyle
- B) Gazneli ordusunun Dandanakan komutanlığıyla
- C) Celâlî takvimini hazırlayan astronomi heyetiyle
- D) Bizans’ın Malazgirt’teki başkomutanlığıyla
- E) Türkçe tasavvufî düşünce ve hikmet geleneğiyle
Doğru cevap: E
Çözüm: Ahmed Yesevî, Türkistan’daki tasavvufî öğretisi ve hikmet geleneğiyle tanınır; sonraki dönem derlemeleri tarihî kaynak eleştirisi gerektirir.
Gaznelilerde Alp Tegin ile Sultan Mahmud arasındaki tarihî ilişki nasıl açıklanır?
- A) Alp Tegin kuruluş, Mahmud hanedanın genişleme döneminde öne çıkar
- B) İkisi de 1141 Katvan Savaşı’nda orduları yönetmiştir
- C) Alp Tegin Malazgirt’i kazanmış, Mahmud Bağdat’a girmiştir
- D) İkisi de Karahanlıların aynı adlı hükümdarıdır
- E) Mahmud 963’te Gazne’yi almış, Alp Tegin 1071’de ölmüştür
Doğru cevap: A
Çözüm: Alp Tegin 963 Gazne hâkimiyetiyle kurucu isimdir; Sebük Tegin’in oğlu Sultan Mahmud ise 998-1030 dönemiyle tanınır.
Dandanakan Savaşı’nın 1040’taki Gazneli tarafında bulunan sultan kimdir?
- A) Mahmud
- B) Mesud
- C) Sebük Tegin
- D) Tuğrul Bey
- E) Sencer
Doğru cevap: B
Çözüm: Gazneli Sultan Mesud, Selçuklulara karşı 1040 Dandanakan yenilgisini yaşamıştır; babası Sultan Mahmud 1030’da ölmüştür.
Gaznelilerin siyasi faaliyet alanını açıklayan hangi ifade doğrudur?
- A) Yalnız Trakya kıyılarında hüküm sürmüşlerdir
- B) Yalnız İtalya kent devletlerini yönetmişlerdir
- C) Horasan, Afganistan ve Kuzey Hindistan’da etkili olmuşlardır
- D) Başkentleri bütün dönemlerde İstanbul olmuştur
- E) Mâverâünnehir’de 999’da Karahanlıların yerini almışlardır
Doğru cevap: C
Çözüm: Gazneli siyasi ve askerî etkinliği Horasan, Gazne merkezi ve Kuzey Hindistan’a uzanmıştır; hanedanın yönetim çevresi çok kültürlüdür.
Dandanakan’ın Selçuklu tarihindeki temel önemi hangisidir?
- A) Osmanlı Devleti’ni kurması
- B) Anadolu Selçuklularını 1243’te yıkması
- C) Bütün Gazneli şehirlerini aynı gün ortadan kaldırması
- D) Büyük Selçuklu siyasi hâkimiyetini kurucu ölçekte pekiştirmesi
- E) Talas Savaşı’na son vermesi
Doğru cevap: D
Çözüm: 1040’ta kazanılan Dandanakan zaferi Selçukluların devlet olarak güçlenmesini sağladı; Gazneliler bu tarihten sonra da yaşamaya devam etti.
Tuğrul Bey’in 1055’te Bağdat’a girişi hangi kurumla ilişkiyi yeniden şekillendirmiştir?
- A) Venedik Senatosu
- B) Moğol Büyük Kurultayı
- C) Osmanlı Divan-ı Hümayunu
- D) Bizans ikonoklast meclisi
- E) Abbâsî halifeliği
Doğru cevap: E
Çözüm: Tuğrul Bey’in Bağdat’a girmesi Selçuklu sultanlığının askeri-siyasi gücü ile Abbâsî halifeliğinin dinî-siyasi konumu arasındaki ilişkiyi etkilemiştir.
1040 Dandanakan ve 1071 Malazgirt zaferleri karşılaştırıldığında doğru ifade hangisidir?
- A) İlki Gaznelilere, ikincisi Bizans’a karşı kazanılmıştır
- B) Her ikisi de Karahıtaylara karşı yapılmıştır
- C) İlki Anadolu’da, ikincisi Mâverâünnehir’de gerçekleşmiştir
- D) İkisinde de Selçuklular karşı taraf olarak yer almıştır
- E) İki savaş da 1141 yılında olmuştur
Doğru cevap: A
Çözüm: Dandanakan 1040’ta Horasan çevresinde Gaznelilere karşı; Malazgirt 1071’de Bizans’a karşı kazanılmıştır ve farklı sonuçlar doğurmuştur.
Selçuklu yönetiminde vezirin görev alanı hangi tanıma daha uygundur?
- A) Yalnız sınır boyunda atlı asker yetiştirmek
- B) Merkezî idare, yazışma ve devlet işlerinin düzenlenmesi
- C) Sadece hükümdarın eşi adına elçi seçmek
- D) Bütün eyaletlerde din değiştirme töreni yürütmek
- E) Denizlerde ticaret limanı işletme tekeli kullanmak
Doğru cevap: B
Çözüm: Vezirlik, Selçuklu devlet teşkilatında merkezî yönetim ve mali-idari koordinasyon açısından önemliydi; Nizâmülmülk bunun güçlü örneğidir.
İktâ sahibi kişinin gelir tahsisi alması hangi sonucu zorunlu olarak doğurmaz?
- A) Askerî veya idari yükümlülük üstlenmesini
- B) Belirlenmiş gelirler üzerinden geçim sağlamasını
- C) Tahsise konu toprağın mutlak ve özel sahibi olmasını
- D) Merkezî otoritenin tahsis üzerinde denetim kurmasını
- E) Hizmet karşılığı gelir kullanımının mümkün olmasını
Doğru cevap: C
Çözüm: İktâ, çoğu bağlamda belirli vergilerin veya gelirlerin tasarrufunun tahsisidir; toprağın doğrudan özel mülkiyete dönüşmesi anlamına gelmez.
Nizâmiye medreselerini kurumsal bakımdan ayırt eden özellik hangisidir?
- A) Tümünün yalnız Osmanlı İstanbul’unda açılması
- B) İlk kez matbaa operatörü yetiştirmeleri
- C) Karahıtay ordusunun askerî kışlaları olmaları
- D) Selçuklu veziri Nizâmülmülk’ün desteklediği eğitim ağı olmaları
- E) Hârizmşahların 1230’daki harp karargâhları olmaları
Doğru cevap: D
Çözüm: Nizâmiye medreseleri XI. yüzyıl Selçuklu idaresi ve dönemin Sünnî ilim hayatıyla ilişkilidir; daha sonraki Osmanlı kurumları değildir.
Selçuklu hanedan üyelerinin eğitimi ve yönetimiyle ilişkilendirilen “atabeg”in temel işlevi nedir?
- A) Yalnız çarşı fiyatlarını kayda geçirmek
- B) Taş işçiliğinde ustabaşı olmak
- C) İçki vergilerini toplamak
- D) Rasathânedeki gözlemleri yıllığa geçirmek
- E) Şehzade eğitimi ve yanında idari-askerî rehberlik yapmak
Doğru cevap: E
Çözüm: Atabeg, Selçuklu dünyasında özellikle meliklerin eğitimi ve yönetim tecrübesiyle ilişkilendirilen yüksek görevliydi; bazen kendi siyasi güçlerini oluşturdular.
Selçuklu askerî teşkilatında “gulâm” uygulaması hangi kavrama karşılık gelir?
- A) Hizmet ve eğitime dayalı profesyonel askerî kadrolara
- B) Sadece hanedan kadınlarından oluşan toplantıya
- C) Çiftçilik için kullanılan antik ölçü birimine
- D) Kutsal kitap nüshalarını yalnızca çoğaltan loncaya
- E) Deniz ticareti yapan bağımsız bankalara
Doğru cevap: A
Çözüm: Gulâm sistemi farklı etnik kökenlerden yetiştirilen profesyonel askerî ve idari kadrolarla ilişkilidir; yalnız bir topluluğun adı değildir.
1092’de Melikşah’ın ölümünün Büyük Selçuklu siyaseti üzerindeki başlıca etkisi nedir?
- A) Karahanlı Devleti’nin ilk kez kurulması
- B) Taht mücadelelerinin ve merkezî otorite sorunlarının artması
- C) Gaznelilerin 963’te Gazne’yi alması
- D) Orhun yazıtlarının dikilmesi
- E) İtil Bulgarlarının 922’de İslamiyet’i kabul etmesi
Doğru cevap: B
Çözüm: Melikşah’ın 1092’deki ölümü sonrasında hanedan içi rekabet ve otorite sorunları yoğunlaşmıştır; siyasi birlik her bölgede aynı ölçüde sürmemiştir.
Katvan Savaşı ve Büyük Selçukluların son dönemiyle ilgili doğru eşleştirme hangisidir?
- A) 1071 – Tuğrul Bey – Gazneliler
- B) 1040 – Melikşah – Bizans
- C) 1141 – Sultan Sencer – Karahıtaylar
- D) 999 – Alp Tegin – Moğollar
- E) 1230 – Bumin Kağan – Abbâsîler
Doğru cevap: C
Çözüm: Sultan Sencer’in 1141’de Karahıtaylara yenildiği Katvan Savaşı, Büyük Selçuklu gücünün zayıfladığı süreci hızlandırmıştır.
Büyük Selçukluların 1157’deki sonuyla ilişkilendirilen hükümdar hangisidir?
- A) Gazneli Mahmud
- B) Satuk Buğra Han
- C) Bilge Kağan
- D) Sultan Sencer
- E) I. Alâeddin Keykubad
Doğru cevap: D
Çözüm: Sencer’in 1157’de ölümü Büyük Selçuklu devletinin sona ermesi bakımından geleneksel dönemlendirme noktasıdır; Selçuklu kolları başka bölgelerde sürmüştür.
1230 Yassıçemen Savaşı hangi iki hükümdarın mücadelesiyle ilişkilidir?
- A) Alparslan ile Romanos Diogenes
- B) Tuğrul Bey ile Gazneli Mesud
- C) Bumin Kağan ile İstemi Yabgu
- D) Melikşah ile Karahanlı Satuk
- E) Alâeddin Keykubad ile Celâleddin Hârizmşah
Doğru cevap: E
Çözüm: Yassıçemen’de Anadolu Selçuklu Sultanı Alâeddin Keykubad’ın da içinde olduğu ittifak, Celâleddin Hârizmşah’ı yenilgiye uğratmıştır.