Bir kronik “999 yılında Buhara el değiştirdi ve Sâmânî yönetimi sona erdi” diyorsa olayın faili için en güçlü aday hangisidir?
- A) Karahanlı hanedanı
- B) Anadolu Selçuklu hanedanı
- C) Osmanlı hanedanı
- D) Akkoyunlu konfederasyonu
- E) İlhanlı hanedanı
Doğru cevap: A
Çözüm: Karahanlılar 999’da Sâmânî egemenliğini sona erdiren temel güçtür; olay XI. yüzyıl sonrasındaki Anadolu ve Moğol sonrası hanedanlara ait değildir.
“Karahanlılar Türklerin İslamiyet’i benimsediği ilk ve tek siyasi ortamdır” iddiasındaki temel yöntemsel hata nedir?
- A) Karahanlıların Mâverâünnehir’de bulunmasını kabul etmesi
- B) İtil Bulgarları ve farklı Türk çevrelerinin İslamlaşma süreçlerini dışlaması
- C) Türkçe yazılı eserlerin gelişimini incelemesi
- D) Satuk Buğra Han’ı Karahanlılarla ilişkilendirmesi
- E) Karahanlı tarihini bölgesel çerçevede değerlendirmesi
Doğru cevap: B
Çözüm: Karahanlı kültür ortamı önemlidir; ancak İtil Bulgarları gibi Türk topluluklarının İslamlaşması farklı coğrafyalarda gerçekleşmiştir ve tek çizgiye indirgenemez.
Bir tarihçi XI. yüzyıl Türk siyaset düşüncesini araştırırken sözlükten önce hangi eseri doğrudan incelemelidir?
- A) Kâşgarlı Mahmud’un yalnız ses listesini
- B) Ömer Hayyâm’ın rasat cetvelini
- C) Yusuf Has Hacib’in Kutadgu Bilig’ini
- D) Beyhakî’nin Gazne sefer günlüğünü
- E) Malazgirt Savaşı’na ait modern romanları
Doğru cevap: C
Çözüm: Kutadgu Bilig devlet, adalet, akıl ve yönetici sorumluluğu üzerinde duran siyaset-ahlak metnidir; sözlükler dil için daha doğrudan kaynaktır.
Türk lehçelerini, sözcükleri ve XI. yüzyıl Türk coğrafyasına ilişkin bilgileri birlikte araştıran bir uzman hangi eseri seçmelidir?
- A) Siyâsetnâme
- B) Târîh-i Beyhakî
- C) Kutadgu Bilig yerine yalnız Celâlî takvimi
- D) Dîvânü Lugâti’t-Türk
- E) Osmanlı Kanunnâme-i Âl-i Osman
Doğru cevap: D
Çözüm: Dîvânü Lugâti’t-Türk dil malzemesi yanında boylar ve kültürel çevreye ilişkin bilgiler taşır; tek başına siyasi kronik gibi kullanılmamalıdır.
Bir cevap anahtarı “Gaznelileri Sultan Mahmud 963’te kurdu” diyorsa hangi düzeltme gerekir?
- A) 963 tarihi Malazgirt’i gösterir
- B) Mahmud 1141’de Katvan’ı yönetmiştir
- C) Gazne hiçbir dönem devlet merkezi olmamıştır
- D) Alp Tegin Büyük Selçukluların 1157’deki son sultanıdır
- E) 963 Gazne hâkimiyeti Alp Tegin ile, Mahmud’un hükümdarlığı ise 998’den itibaren ilişkilidir
Doğru cevap: E
Çözüm: Gaznelilerde kurucu Alp Tegin’dir; Sultan Mahmud daha sonraki genişleme döneminin hükümdarıdır. Hükümdar ve kuruluş tarihini ayırmak gerekir.
“Dandanakan Gaznelilerin bütünüyle aynı gün tarih sahnesinden silinmesidir” yargısı hangi nedenle yanlıştır?
- A) 1040 yenilgisine rağmen Gazneli hanedanının başka merkezlerde varlığını sürdürmesi
- B) Dandanakan’ın hiçbir savaş olmaması
- C) Selçukluların bu savaşta yenilmesi
- D) Gaznelilerin yalnız deniz aşırı sömürgelerde kurulması
- E) Savaşın XVI. yüzyılda yapılması
Doğru cevap: A
Çözüm: 1040 Dandanakan, Gaznelilerin Horasan hâkimiyetini zayıflatırken Selçuklu devletinin kuruluşunu güçlendirdi; Gazneli siyasi varlığı hemen sona ermedi.
Bir araştırmacı Tuğrul Bey’in 1055 Bağdat girişinden “Abbâsî halifeliği aynı gün kaldırıldı” sonucunu çıkarıyorsa hangi karşı argüman doğrudur?
- A) 1055 yılında Bağdat henüz kurulmamıştı
- B) Halifelik sürerken Selçuklu sultanlığı askerî-siyasi koruma ve nüfuz sağladı
- C) Tuğrul Bey Karahıtay sultanıydı
- D) Abbâsî halifeleri yalnız XII. yüzyılda ortaya çıktı
- E) Büveyhîler aynı yıl İstanbul’u başkent yaptı
Doğru cevap: B
Çözüm: 1055 sonrası Abbâsî halifeliği kurum olarak varlığını sürdürmüştür; Selçuklular Bağdat’ta askerî ve siyasi nüfuz kazanmıştır.
Aşağıdaki iki gelişmeyi doğru nedensel çerçevede yorumlayan ifade hangisidir: Dandanakan (1040) ve Bağdat’a giriş (1055)?
- A) İlki Gaznelilerin kuruluşu, ikincisi Karahanlıların yıkılışıdır
- B) İkisi de Bizans’a karşı Anadolu’da yapılmış savaşlardır
- C) İlki kuruluş hâkimiyetini, ikincisi Abbâsîlerle siyasi ilişkilerin güçlenmesini gösterir
- D) Her ikisi de 1230’da Hârizmşahlarca kazanılmıştır
- E) İlk olay Selçuklu devletini bütünüyle yıkmıştır
Doğru cevap: C
Çözüm: 1040’ta Horasan’da Selçuklu devletleşmesi pekişmiş, 1055’te Bağdat üzerindeki nüfuz Abbâsî halifeliğiyle siyasi ilişkinin yeni aşamasını açmıştır.
“1071 Malazgirt zaferiyle Anadolu’daki bütün şehirler aynı gün kalıcı Türk yönetimine girdi” ifadesi neden sakıncalıdır?
- A) Malazgirt’te Bizans’ın savaşmamış olması
- B) Selçuklu hükümdarının Gazneli Mahmud olması
- C) 1071 tarihinin aslında 1141 olması
- D) Fetih, göç, yerleşim ve siyasi hâkimiyetin zaman içinde farklı süreçlerle ilerlemesi
- E) Anadolu’da 1071’den önce hiç yerleşim bulunmaması
Doğru cevap: D
Çözüm: Malazgirt zaferi Anadolu’daki Türk ilerleyişinde büyük dönüm noktasıdır; yerleşme ve devletleşme tek bir tarihte tamamlanmamıştır.
Bir kaynak “iktâ alan memur halkı ve toprağı özel malı gibi devrediyordu” diyorsa Selçuklu hukuku açısından temel sorun nedir?
- A) İktânın hiç mali boyutu bulunmaması
- B) Selçuklularda hiçbir askeri yükümlülük olmaması
- C) Toprak üzerindeki devlet denetiminin mutlak olmaması gerektiği
- D) İktâ sahiplerinin daima bağımsız hükümdar olması
- E) İktâ gelir tahsisinin sınırsız özel toprak mülkiyetiyle karıştırılması
Doğru cevap: E
Çözüm: Nizâmülmülk’ün iktâ anlayışında reâya üzerinde sınırsız tasarruf öngörülmez; gelir tahsisi ile mülkiyet ve hukuki sorumluluk ayrı değerlendirilir.
Nizâmiye medreselerinin kurulmasını yalnız “askerî kışla açılması” şeklinde yorumlamak hangi boyutu ihmal eder?
- A) Sünnî ilim hayatı, öğretim ve kurumsal destek işlevini
- B) Selçukluların atlı birimlerinin bulunmasını
- C) Horasan’da savaş yapılmış olmasını
- D) Vezirlik kurumunun varlığını
- E) Nizâmülmülk’ün devlet adamı olmasını
Doğru cevap: A
Çözüm: Nizâmiye medreseleri eğitim ve dinî-ilmî kurumsallaşma bakımından önemlidir; devlete bağlı kışlayla işlevsel olarak aynı değildir.
Melikşah dönemindeki Celâlî takvimi “hicrî ay yılı esaslı takvim” diye açıklamak neden yanlıştır?
- A) Takvim çalışmaları Selçuklulardan daha önce hiç yapılmadığı için
- B) Celâlî takvimi güneş yılı ve astronomik gözlemler esas alınarak hazırlanmıştır
- C) Melikşah yalnız Karahanlıların hükümdarı olduğu için
- D) Ömer Hayyâm askerî komutan olduğu için
- E) Takvimin yılbaşı hiç tanımlanmadığı için
Doğru cevap: B
Çözüm: Melikşah’ın himayesinde Ömer Hayyâm başkanlığındaki heyetin hazırladığı Celâlî takvimi güneş yılına dayanır; hicrî kameri sistemle karıştırılmamalıdır.
1040, 1055, 1071 ve 1141 olaylarının doğru sıralaması hangi seçenekte verilmiştir?
- A) Malazgirt – Dandanakan – Katvan – Bağdat’a giriş
- B) Katvan – Dandanakan – Malazgirt – Bağdat’a giriş
- C) Dandanakan – Bağdat’a giriş – Malazgirt – Katvan
- D) Bağdat’a giriş – Katvan – Dandanakan – Malazgirt
- E) Dandanakan – Katvan – Bağdat’a giriş – Malazgirt
Doğru cevap: C
Çözüm: 1040 Dandanakan kuruluşu; 1055 Tuğrul’un Bağdat’a girişi; 1071 Alparslan’ın Malazgirt’i; 1141 Sencer’in Katvan yenilgisi kronolojisidir.
“Oğuz Kınık boyu, Selçuk Bey’in nesli, Tuğrul ve Çağrı beyler” ipuçları hangi devletin kuruluşunu gösterir?
- A) İtil Bulgar Devleti
- B) Birinci Göktürk Kağanlığı
- C) Avar Kağanlığı
- D) Büyük Selçuklu Devleti
- E) Akkoyunlu Devleti
Doğru cevap: D
Çözüm: Selçuklu hanedanı Oğuz Kınık çevresiyle ilişkilidir; Tuğrul ve Çağrı beyler XI. yüzyılın devletleşme sürecinin temel isimleridir.
Atabeglik kurumunun sonraki siyasi tarih açısından niçin önem kazandığı söylenebilir?
- A) Bütün atabeglerin yalnız medrese talebesi kalması
- B) Hiçbir atabegin askerî yetki taşımaması
- C) Atabeglik unvanının yalnız Karahanlı sözlüklerinde bulunması
- D) Atabeglerin 751 Talas ordusunu yönetmesi
- E) Bazı atabeglerin meliklere rehberlikten bölgesel siyasi iktidara yükselmesi
Doğru cevap: E
Çözüm: Atabegler hanedan mensubu meliklerin eğitim ve idaresinde görev aldı; zamanla kimi atabeg aileleri bölgesel hanedanlar kurabildi.
Siyâsetnâme türünde normatif öğütler veren kaynakların tarih araştırmasında kullanımı için en sağlıklı yöntem hangisidir?
- A) İdeal yönetim tasvirini gerçekleşmiş uygulamalardan başka belgelerle ayırmak
- B) Her öğüdün bütün devletlerde aynen uygulandığını varsaymak
- C) Öğüt metinlerini siyasal tarih bakımından tümden değersiz saymak
- D) Yalnız müellifin adından olay tarihini çıkarmak
- E) Metindeki her öneriyi kanun maddesi kabul etmek
Doğru cevap: A
Çözüm: Siyâsetnâme yönetimde neyin olması gerektiğini de anlatır; tarihçi normatif önerileri uygulama kanıtlarından ve başka kaynaklardan ayırmalıdır.
Katvan yenilgisiyle 1157 tarihini karıştırmamak için hangi eşleştirme doğrudur?
- A) 1141 Malazgirt; 1157 Dandanakan
- B) 1141 Karahıtay yenilgisi; 1157 Sultan Sencer’in ölümü ve Büyük Selçuklu sonu
- C) 1141 Sâmânî sonu; 1157 Karahanlı kuruluşu
- D) 1141 Tuğrul’un Bağdat’a girişi; 1157 Celâlî takvimi
- E) 1141 Yassıçemen; 1157 Otrar olayı
Doğru cevap: B
Çözüm: 1141 Katvan Savaşı Büyük Selçukluları sarstı; Sultan Sencer’in 1157’deki ölümüyle Büyük Selçuklu merkezî devletinin sonu ilişkilendirilir.
1218 Otrar olayının Türk-İslam ve Moğol tarihi arasındaki bağlantısı nedir?
- A) Dandanakan’da Selçuklulara toprak verilmesi
- B) İtil Bulgarlarının İslamiyet’i kabul etmesi
- C) Moğol-Hârizmşah çatışmasını tırmandıran kervan ve elçi krizi olması
- D) Kutadgu Bilig’in ilk kez yazılması
- E) Tuğrul Bey’in Bağdat’a girişinin kutlanması
Doğru cevap: C
Çözüm: 1218’de Otrar’da Moğol ticaret kervanı çevresinde yaşanan kriz ve elçi meselesi, Cengiz Han ile Hârizmşahlar arasındaki savaşın önemli tetikleyicisidir.
Celâleddin Hârizmşah’ın 1230 yenilgisi ile 1231’deki akıbetini doğru ayıran ifade hangisidir?
- A) 1230 Katvan’da kazandı, 1231’de Selçukluları kurdu
- B) 1230 Dandanakan’ı kazandı, 1231’de Bağdat’a girdi
- C) 1230 Malazgirt’e katıldı, 1231’de Celâlî takvimini hazırladı
- D) 1230 Yassıçemen’de yenildi, 1231’de hayatını kaybetti
- E) 1230 Sâmânîleri yıktı, 1231’de Gazne’yi fethetti
Doğru cevap: D
Çözüm: Celâleddin Hârizmşah 1230 Yassıçemen Savaşı’nda Anadolu Selçuklu ve müttefiklerine yenilmiş, 1231’de öldürülmüştür.
Aşağıdaki devlet-olay eşleştirmelerinin tümünü doğru içeren seçenek hangisidir?
- A) Karahanlı–1071; Gazneli–1141; Büyük Selçuklu–999; Hârizmşah–552
- B) Karahanlı–1230; Gazneli–751; Büyük Selçuklu–682; Hârizmşah–1071
- C) Karahanlı–1040; Gazneli–1055; Büyük Selçuklu–1218 Otrar; Hârizmşah–840
- D) Karahanlı–1141; Gazneli–999; Büyük Selçuklu–1230; Hârizmşah–630
- E) Karahanlı–999; Gazneli–1040 yenilgisi; Büyük Selçuklu–1055 Bağdat; Hârizmşah–1230 Yassıçemen
Doğru cevap: E
Çözüm: 999 Karahanlıların Sâmânîlere son vermesi, 1040 Gaznelilerin Dandanakan yenilgisi, 1055 Selçukluların Bağdat’a girişi, 1230 Hârizmşahların Yassıçemen yenilgisidir.