İlk Müslüman Türk devletleri arasında Türkçeyi resmî ve edebî dil olarak öne çıkaran devlet hangisidir?
- A) Karahanlılar
- B) Gazneliler
- C) Büyük Selçuklular
- D) Tolunoğulları
- E) İhşîdîler
Doğru cevap: A
Çözüm: Karahanlılar, Türkçenin yazı ve edebiyat dili olarak gelişmesini desteklemiş; Türk-İslam kültürünün erken eserleri bu çevrede ortaya çıkmıştır. Gazneli ve Selçuklu idaresinde Farsça da güçlüdür.
Karahanlı hükümdarlarından İslamiyet’i kabul ederek Abdülkerim adını alan kişi kimdir?
- A) Gazneli Mahmut
- B) Satuk Buğra Han
- C) Tuğrul Bey
- D) Alp Arslan
- E) Sultan Sencer
Doğru cevap: B
Çözüm: Satuk Buğra Han, Karahanlılarda İslamiyet’in benimsenmesiyle anılan hükümdardır. Onun adı ilk Türk-İslam kültüründeki dinî ve siyasi dönüşümle birlikte öğrenilmelidir.
Türk-İslam edebiyatının ilk önemli siyasetname örneği kabul edilen eser hangisidir?
- A) Divânü Lügati’t-Türk
- B) Atabetü’l-Hakayık
- C) Kutadgu Bilig
- D) Divân-ı Hikmet
- E) Siyasetnâme
Doğru cevap: C
Çözüm: Kutadgu Bilig, Yusuf Has Hacib’in yazdığı ve devlet yönetimi, adalet ve erdem üzerinde duran manzum nasihat eseridir. Nizamülmülk’ün Siyasetnâme’si daha farklı bir eserdir.
Kutadgu Bilig adlı eserin yazarı kimdir?
- A) Kaşgarlı Mahmud
- B) Edip Ahmet Yüknekî
- C) Ahmed Yesevî
- D) Yusuf Has Hacib
- E) Nizamülmülk
Doğru cevap: D
Çözüm: Yusuf Has Hacib, Karahanlı çevresinde Kutadgu Bilig’i kaleme almıştır. Kaşgarlı Mahmud sözlük, Edip Ahmet Yüknekî ahlak kitabı, Ahmed Yesevî tasavvuf şiirleriyle tanınır.
Türkçenin kelime hazinesini Araplara tanıtmak için yazılan eser hangisidir?
- A) Kutadgu Bilig
- B) Atabetü’l-Hakayık
- C) Siyasetnâme
- D) Şehnâme
- E) Divânü Lügati’t-Türk
Doğru cevap: E
Çözüm: Divânü Lügati’t-Türk, Kaşgarlı Mahmud tarafından Türkçenin söz varlığını tanıtmak için hazırlanmış önemli bir sözlüktür; Türk boyları ve coğrafyası hakkında da bilgiler içerir.
Divânü Lügati’t-Türk eserinin yazarı kimdir?
- A) Kaşgarlı Mahmud
- B) Yusuf Has Hacib
- C) Ahmed Yesevî
- D) Fahreddin Râzî
- E) Ömer Hayyâm
Doğru cevap: A
Çözüm: Kaşgarlı Mahmud Türk dilinin kelimelerini açıklarken örnekler ve kültürel gözlemler sunmuştur. Eseri, bir devlet yönetimi nasihatnamesi olan Kutadgu Bilig ile karıştırılmamalıdır.
Edip Ahmet Yüknekî’nin ahlak, bilgi ve erdem konulu eseri hangisidir?
- A) Divân-ı Hikmet
- B) Atabetü’l-Hakayık
- C) Kutadgu Bilig
- D) Şehnâme
- E) Siyasetnâme
Doğru cevap: B
Çözüm: Atabetü’l-Hakayık, bilgi, ahlak, alçakgönüllülük ve toplumsal davranışları işleyen didaktik eserdir. Edip Ahmet Yüknekî, Yusuf Has Hacib ve Ahmed Yesevî’den farklı bir yazardır.
Karahanlı ve Gazneli kültürlerini doğru ayıran değerlendirme hangisidir?
- A) Karahanlılarda Türkçe yazılı edebiyat öne çıkmış, Gaznelilerde Farsça ve Arapça da güçlü olmuştur
- B) Her iki devlet de Türkçe konuşmayı tamamen yasaklamıştır
- C) Gazneliler yalnız Orhun alfabesi kullanmış ve Farsçayı dışlamıştır
- D) Karahanlılar hiçbir İslamî eğitim kurumuna yer vermemiştir
- E) Gaznelilerde saray kültürü ve bilimsel himaye hiç görülmemiştir
Doğru cevap: A
Çözüm: Karahanlılar erken Türkçe İslamî edebiyat açısından önemlidir; Gazneliler ise farklı dil ve kültür çevrelerini bir arada barındırmıştır. İkisini tek dilli olarak tanımlamak yanlıştır.
Karahanlı, Gazneli ve Selçuklu hükümdarlıklarında hutbe ve sikkenin ortak siyasî işlevi nedir?
- A) Ölüm töreninde kullanılan ağıtların saklanması
- B) Egemenliğin ve hükümdarlık meşruiyetinin kamuya gösterilmesi
- C) Kervansarayların yalnızca askerî üs olması
- D) Sınırdaki bütün halkların aynı vergiye tabi tutulması
- E) Medreselerde verilen derslerin yazısız olması
Doğru cevap: B
Çözüm: Hutbenin hükümdar adına okunması ve para basılması egemenlik alametleri arasında değerlendirilir. Halifelikle ilişki ve hükümdarlık unvanları ayrıca incelenmelidir.
Karahanlı vezirinin “yuğruş”, Gazneli vezirinin “hâce” adıyla anılması hangi tarihsel olguya örnektir?
- A) İki devletin yalnızca aynı yazı sistemini kullanmasına
- B) Vezirliğin Türklerden önce hiç var olmamasına
- C) Türk-İslam devletlerinde kurumların farklı dil ve geleneklerden etkilenmesine
- D) Ordu görevlerinin bütünüyle kaldırılmasına
- E) Kurultay üyelerinin mutlaka medrese öğrencisi olmasına
Doğru cevap: C
Çözüm: Karahanlı ve Gazneli vezirlik kurumları benzer yönetim işlevlerine sahip olmakla birlikte unvanları farklıdır. Türk, İran ve İslam siyasal gelenekleri etkileşim hâlindedir.
Büyük Selçuklu devlet yönetiminde Divân-ı İstifa ile Divân-ı İşraf arasındaki başlıca ayrım hangisidir?
- A) İstifa ordu kurar, İşraf yalnız eğitim verir
- B) İstifa meclistir, İşraf hükümdarın sarayıdır
- C) İstifa hutbe okur, İşraf mezar yapısıdır
- D) İstifa mali hesapları yürütür, İşraf mali ve idari denetim yapar
- E) İstifa tasavvuf yazısı, İşraf yazı alfabesidir
Doğru cevap: D
Çözüm: İstifa gelir ve gider işlerine bakar. İşraf kurumların mali ve idari işleyişini teftiş eder. Sınavlarda hesap tutma ile denetim birbirine karıştırılır.
Büyük Selçuklu divanları ile başkanlarını doğru eşleştiren seçenek hangisidir?
- A) İstifa–atabey; İşraf–melik; İnşa–müderris
- B) İstifa–kadı; İşraf–hatip; İnşa–müftü
- C) İstifa–şad; İşraf–yabgu; İnşa–tudun
- D) İstifa–gulam; İşraf–tıraz; İnşa–çetr
- E) İstifa–müstevfi; İşraf–müşrif; İnşa–tuğraî
Doğru cevap: E
Çözüm: Müstevfi mali hesaplar, müşrif denetim, tuğraî yazışmalardan sorumlu birimlerle ilişkilidir. Bu görevleri askerî, adli veya saray unvanlarıyla eşitleme.
Şerî hukuk ile örfî hukuk arasındaki temel fark hangisidir?
- A) Şerî hukuk dinî kaynaklara, örfî hukuk devlet geleneği ve idari düzenlemelere dayanır
- B) Şerî hukuk yalnız ticaret mallarını, örfî hukuk yalnız şiirleri düzenler
- C) Her iki hukuk alanında sadece atabeyler karar verir
- D) Örfî hukuk Kur’an ve hadisleri tamamen ortadan kaldırır
- E) Şerî hukukun hiçbir yargılama kurumu bulunmaz
Doğru cevap: A
Çözüm: İlk Türk-İslam devletlerinde hukuk dinî ve örfî kuralları birlikte içerir. Şerî davalara kadılar, örfî ve idari davalara ilgili devlet görevlileri bakabilir.
Selçuklu yüksek yargı düzeninde ağır şikâyetlerin ve idari haksızlıkların görüşüldüğü divan hangisidir?
- A) Divân-ı Arz
- B) Divân-ı Mezalim
- C) Divân-ı İstifa
- D) Divân-ı İnşa
- E) Divân-ı İşraf
Doğru cevap: B
Çözüm: Divân-ı Mezalim yüksek düzeyde şikâyet ve adalet arayışıyla ilgili kurumsal yapıdır; özellikle hükümdarın katılabildiği örfî yargı bağlamında değerlendirilir.
Bir Türk-İslam devletinde hükümdar adına hutbe okunuyor, onun adına sikke basılıyor ve sarayında nevbet çalınıyorsa hangi kavram ön plandadır?
- A) Hükümdarlık ve bağımsızlık alametlerinin kullanılması
- B) Yalnız tarımsal ürün vergisinin toplanması
- C) Divân-ı Arzın bütün dinî davaları yürütmesi
- D) Bütün devlet unvanlarının kaldırılması
- E) Kervanların tek alfabeye geçmesi
Doğru cevap: A
Çözüm: Hutbe, sikke ve nevbet gibi uygulamalar hükümdarlığın görünür sembolleridir. İslam öncesinden gelen tuğ ve otağ gibi işaretlerle birlikte dönüşüm içinde değerlendirilir.
Çetr, tıraz ve nevbet kavramlarının doğru karşılığı hangisidir?
- A) Saray hazinesi – vergi defteri – toprak tahsisi
- B) Hükümdar şemsiyesi – işlemeli hükümdar giysisi – tören müziği
- C) Askerî divan – mali divan – yazışma divanı
- D) Şehzade hocası – müderris – kadı
- E) Medrese – imaret – kervansaray
Doğru cevap: B
Çözüm: Çetr hükümdar üzerinde taşınan şemsiye, tıraz ad ve unvanın işlenebildiği özel giysi, nevbet törenlerde çalınan musikidir. Üçü de egemenlik ve saray töreniyle ilişkilidir.
Karahanlılarda Meclis-i Âli ile Gaznelilerde Divân-ı Vezaret’in karşılaştırılmasında en uygun çıkarım hangisidir?
- A) İki kurum sadece mezar yapımından sorumludur
- B) Gaznelilerde yönetimle ilgili hiçbir divan yoktur
- C) İki devlette de merkezî yönetim için divan örgütlenmeleri geliştirilmiştir
- D) Karahanlılarda hükûmet işleri yalnız din adamlarına bırakılmıştır
- E) İki divan aynı anda modern halkoylamasıyla seçilen meclislerdir
Doğru cevap: C
Çözüm: Karahanlı Meclis-i Âli ve Gazneli Divân-ı Vezaret farklı adlar taşımakla birlikte merkezî idareyi düzenler. İşlevsel benzerlik kurumsal yapının tamamen aynı olduğu anlamına gelmez.
Divân-ı İnşa, İstifa, İşraf ve Arz sırasıyla hangi sorumlulukları üstlenir?
- A) Askerî işler – denetim – yazışma – maliye
- B) Maliye – askerî işler – medrese – yargı
- C) Yargı – tasavvuf – cenaze – konaklama
- D) Yazışma – maliye – denetim – askerî işler
- E) Şehzade eğitimi – kervan – hazine – vergi muafiyeti
Doğru cevap: D
Çözüm: Büyük Selçuklu idaresinde İnşa dış ve iç yazışmaları, İstifa hazine işlerini, İşraf denetimi, Arz orduyu yürütür. Bu dörtlü ÖABT eşleştirmelerinde önemlidir.
Bir divan başkanının hem mali defterleri hem kurumların uygulamasını teftiş ettiği anlatılıyorsa en uygun unvan hangisidir?
- A) Müstevfi
- B) Tuğraî
- C) Emîr-i Arz
- D) Atabey
- E) Müşrif
Doğru cevap: E
Çözüm: Müşrif Divân-ı İşrafla ilişkili denetim görevlisidir. Müstevfi mali hesapları, tuğraî yazışmaları, emîr-i arz askerî teşkilatı yönetir; atabey melik eğitiminde görev alır.
Bir Büyük Selçuklu uygulamasında şerî uyuşmazlık kadıya, idarî nitelikteki örfî mesele devlet görevlisine veriliyorsa hangi sonuç çıkar?
- A) Dinî hukuk ve idari-geleneksel hukuk yan yana işletilmektedir
- B) Şerî ve örfî hukuk arasında hiçbir ayrım yoktur
- C) Bütün davalara yalnız atabeyler bakmaktadır
- D) Yargı teşkilatı tümüyle askerî divandan ibarettir
- E) Medreselerin açılmasıyla hukuk düzeni kaldırılmıştır
Doğru cevap: A
Çözüm: Kadı şerî yargı, emir-i dâd ve ilgili devlet görevlileri örfî/idari yargıyla ilişkilendirilir. İki alanın bulunması devletin karmaşık hukuk örgütlenmesini gösterir.