İlk Müslüman Türk devletleri arasında Türkçeyi resmî ve edebî dil olarak öne çıkaran devlet hangisidir?
- A) Karahanlılar
- B) Gazneliler
- C) Büyük Selçuklular
- D) Tolunoğulları
- E) İhşîdîler
Doğru cevap: A
Çözüm: Karahanlılar, Türkçenin yazı ve edebiyat dili olarak gelişmesini desteklemiş; Türk-İslam kültürünün erken eserleri bu çevrede ortaya çıkmıştır. Gazneli ve Selçuklu idaresinde Farsça da güçlüdür.
Karahanlı hükümdarlarından İslamiyet’i kabul ederek Abdülkerim adını alan kişi kimdir?
- A) Gazneli Mahmut
- B) Satuk Buğra Han
- C) Tuğrul Bey
- D) Alp Arslan
- E) Sultan Sencer
Doğru cevap: B
Çözüm: Satuk Buğra Han, Karahanlılarda İslamiyet’in benimsenmesiyle anılan hükümdardır. Onun adı ilk Türk-İslam kültüründeki dinî ve siyasi dönüşümle birlikte öğrenilmelidir.
Türk-İslam edebiyatının ilk önemli siyasetname örneği kabul edilen eser hangisidir?
- A) Divânü Lügati’t-Türk
- B) Atabetü’l-Hakayık
- C) Kutadgu Bilig
- D) Divân-ı Hikmet
- E) Siyasetnâme
Doğru cevap: C
Çözüm: Kutadgu Bilig, Yusuf Has Hacib’in yazdığı ve devlet yönetimi, adalet ve erdem üzerinde duran manzum nasihat eseridir. Nizamülmülk’ün Siyasetnâme’si daha farklı bir eserdir.
Kutadgu Bilig adlı eserin yazarı kimdir?
- A) Kaşgarlı Mahmud
- B) Edip Ahmet Yüknekî
- C) Ahmed Yesevî
- D) Yusuf Has Hacib
- E) Nizamülmülk
Doğru cevap: D
Çözüm: Yusuf Has Hacib, Karahanlı çevresinde Kutadgu Bilig’i kaleme almıştır. Kaşgarlı Mahmud sözlük, Edip Ahmet Yüknekî ahlak kitabı, Ahmed Yesevî tasavvuf şiirleriyle tanınır.
Türkçenin kelime hazinesini Araplara tanıtmak için yazılan eser hangisidir?
- A) Kutadgu Bilig
- B) Atabetü’l-Hakayık
- C) Siyasetnâme
- D) Şehnâme
- E) Divânü Lügati’t-Türk
Doğru cevap: E
Çözüm: Divânü Lügati’t-Türk, Kaşgarlı Mahmud tarafından Türkçenin söz varlığını tanıtmak için hazırlanmış önemli bir sözlüktür; Türk boyları ve coğrafyası hakkında da bilgiler içerir.
Divânü Lügati’t-Türk eserinin yazarı kimdir?
- A) Kaşgarlı Mahmud
- B) Yusuf Has Hacib
- C) Ahmed Yesevî
- D) Fahreddin Râzî
- E) Ömer Hayyâm
Doğru cevap: A
Çözüm: Kaşgarlı Mahmud Türk dilinin kelimelerini açıklarken örnekler ve kültürel gözlemler sunmuştur. Eseri, bir devlet yönetimi nasihatnamesi olan Kutadgu Bilig ile karıştırılmamalıdır.
Edip Ahmet Yüknekî’nin ahlak, bilgi ve erdem konulu eseri hangisidir?
- A) Divân-ı Hikmet
- B) Atabetü’l-Hakayık
- C) Kutadgu Bilig
- D) Şehnâme
- E) Siyasetnâme
Doğru cevap: B
Çözüm: Atabetü’l-Hakayık, bilgi, ahlak, alçakgönüllülük ve toplumsal davranışları işleyen didaktik eserdir. Edip Ahmet Yüknekî, Yusuf Has Hacib ve Ahmed Yesevî’den farklı bir yazardır.
Türkçe tasavvufî hikmetler geleneğiyle tanınan mutasavvıf kimdir?
- A) Nizamülmülk
- B) Gazneli Mahmud
- C) Ahmed Yesevî
- D) Sultan Melikşah
- E) Birûnî
Doğru cevap: C
Çözüm: Ahmed Yesevî, Türkçe dinî ve tasavvufî öğütlerle ilişkilendirilen tarihî şahsiyettir. Divân-ı Hikmet ona nispet edilen hikmetler geleneğinin başlıca eseridir.
Büyük Selçuklu hükümdarlarının devlet işlerini görüşmek için kullandıkları merkezî divan hangisidir?
- A) Divân-ı Arz
- B) Divân-ı İstifa
- C) Divân-ı İşraf
- D) Divân-ı Saltanat (Divân-ı Âlâ)
- E) Divân-ı İnşa
Doğru cevap: D
Çözüm: Divân-ı Saltanat veya Divân-ı Âlâ, Büyük Selçuklularda en üst düzey devlet işlerinin görüşüldüğü büyük divandır. Diğer divanlar belirli uzmanlık alanlarına yöneliktir.
Büyük Selçukluların mali gelir ve gider işleriyle ilgilenen divanı hangisidir?
- A) Divân-ı Arz
- B) Divân-ı İnşa
- C) Divân-ı İşraf
- D) Divân-ı Mezalim
- E) Divân-ı İstifa
Doğru cevap: E
Çözüm: Divân-ı İstifa, hazineye ilişkin gelir-gider hesaplarıyla ilgilenirdi; başındaki görevli müstevfi diye anılırdı. Denetim işlevini taşıyan Divân-ı İşraf ile karıştırılmamalıdır.
Büyük Selçuklularda ordunun ihtiyaçları ve askerlikle ilgili işler hangi divanın alanına girer?
- A) Divân-ı Arz
- B) Divân-ı İstifa
- C) Divân-ı İnşa
- D) Divân-ı İşraf
- E) Divân-ı Vezaret
Doğru cevap: A
Çözüm: Divân-ı Arz askerî kayıtlar, ihtiyaçlar ve maaş gibi işlerle ilgilenirdi. Mali işlerin genel takibi Divân-ı İstifa; yazışmalar Divân-ı İnşa ile ilişkilidir.
Büyük Selçuklularda resmî iç ve dış yazışmalarla ilgilenen divan hangisidir?
- A) Divân-ı İstifa
- B) Divân-ı İnşa (Tuğra)
- C) Divân-ı Arz
- D) Divân-ı İşraf
- E) Divân-ı Mezalim
Doğru cevap: B
Çözüm: Divân-ı İnşa, devlet yazışmalarını ve belgelerin hazırlanmasını yürütürdü. Tuğraî veya münşi bu birimle ilgili unvanlardır; askerî işlerle ilgilenen Arz’dan ayrılır.
Büyük Selçuklularda yönetimin mali ve idari işlerini denetleyen divan hangisidir?
- A) Divân-ı İstifa
- B) Divân-ı Arz
- C) Divân-ı İşraf
- D) Divân-ı İnşa
- E) Divân-ı Saltanat
Doğru cevap: C
Çözüm: Divân-ı İşraf idari ve mali işlerin teftiş ve denetimini üstlenirdi. Mali kayıtları tutan İstifa’dan farkı, işleyişi kontrol etme görevidir.
Selçuklularda şehzadelerin eğitim ve idaresiyle görevlendirilen kişiye ne ad verilirdi?
- A) Müstevfi
- B) Müşrif
- C) Tuğraî
- D) Atabey
- E) Müderris
Doğru cevap: D
Çözüm: Atabey, meliklerin eğitimi ve yönetim deneyimi kazanmasında görev alan devlet adamıdır. Bazı atabeyler zamanla bulundukları bölgelerde siyasî güç elde etmiştir.
Büyük Selçuklularda belirli arazi gelirlerinin hizmet veya maaş karşılığı tahsisine dayanan sistem hangisidir?
- A) Gulam
- B) Cizye
- C) Tıraz
- D) Çetr
- E) İkta
Doğru cevap: E
Çözüm: İkta, arazi mülkiyetinin bütünüyle devri değil, belirli devlet gelirlerinden yararlanma hakkının tahsisidir. İkta sahipleri bu gelir karşılığında asker yetiştirebilir ve hizmet görebilirdi.
İlk Türk-İslam devletlerinde özel eğitimle yetiştirilen hizmet ve asker kadrolarına dayanan sistem hangisidir?
- A) Gulam sistemi
- B) On iki hayvanlı takvim
- C) Toy düzeni
- D) Balbal geleneği
- E) Ahilik
Doğru cevap: A
Çözüm: Gulam, merkezî yönetim ve ordu için yetiştirilen hizmet/asker kadrolarıyla ilgili sistemdir. İkta sistemi ise arazi gelirlerinin görev ve askerî hizmete tahsis edilmesidir.
Büyük Selçuklularda Nizamiye medreselerinin kuruluşunda başlıca rol oynayan vezir kimdir?
- A) Kaşgarlı Mahmud
- B) Nizamülmülk
- C) Yusuf Has Hacib
- D) Gazneli Mahmud
- E) Satuk Buğra Han
Doğru cevap: B
Çözüm: Nizamülmülk, Büyük Selçuklu yönetiminde vezirlik yapmış, Nizamiye medreseleri ve Siyasetnâme adlı eserle tanınmıştır. Onu Karahanlı edebiyatçılarıyla karıştırma.
Nizamülmülk’ün devlet yönetimi üzerine kaleme aldığı eser hangisidir?
- A) Kutadgu Bilig
- B) Divân-ı Hikmet
- C) Siyasetnâme
- D) Atabetü’l-Hakayık
- E) Divânü Lügati’t-Türk
Doğru cevap: C
Çözüm: Siyasetnâme, Büyük Selçuklu veziri Nizamülmülk’ün hükümdarlık ve kamu yönetimi hakkındaki öğütlerini içerir. Kutadgu Bilig de yönetim konuludur ancak Yusuf Has Hacib’e aittir.
Selçuklu medreselerinde ders veren öğretim görevlileri hangi unvanla anılırdı?
- A) Atabey
- B) Müstevfi
- C) Müşrif
- D) Müderris
- E) Şıhne
Doğru cevap: D
Çözüm: Müderris, medreselerde ders veren ilim insanıdır. Atabey şehzade eğitimi ve yönetime, müstevfi maliyeye, müşrif denetime, şıhne idari/askerî yönetime ilişkindir.
İlk Türk-İslam devletlerinde bir dönemde sınır güvenliğine hizmet ederken sonradan kervan konaklaması için de kullanılan yapı nedir?
- A) Kurgan
- B) Balbal
- C) Darphane
- D) Kümbet
- E) Ribat
Doğru cevap: E
Çözüm: Ribatlar özellikle sınır ve yol güvenliğine hizmet etmiş, zamanla yolculuk ve ticaret ağlarında konaklama işlevi de kazanmıştır. Kervansaraylarla bağlantısı bu dönüşüm üzerinden kurulur.