Karahanlı ve Gazneli kültürlerini doğru ayıran değerlendirme hangisidir?
- A) Karahanlılarda Türkçe yazılı edebiyat öne çıkmış, Gaznelilerde Farsça ve Arapça da güçlü olmuştur
- B) Her iki devlet de Türkçe konuşmayı tamamen yasaklamıştır
- C) Gazneliler yalnız Orhun alfabesi kullanmış ve Farsçayı dışlamıştır
- D) Karahanlılar hiçbir İslamî eğitim kurumuna yer vermemiştir
- E) Gaznelilerde saray kültürü ve bilimsel himaye hiç görülmemiştir
Doğru cevap: A
Çözüm: Karahanlılar erken Türkçe İslamî edebiyat açısından önemlidir; Gazneliler ise farklı dil ve kültür çevrelerini bir arada barındırmıştır. İkisini tek dilli olarak tanımlamak yanlıştır.
Karahanlı, Gazneli ve Selçuklu hükümdarlıklarında hutbe ve sikkenin ortak siyasî işlevi nedir?
- A) Ölüm töreninde kullanılan ağıtların saklanması
- B) Egemenliğin ve hükümdarlık meşruiyetinin kamuya gösterilmesi
- C) Kervansarayların yalnızca askerî üs olması
- D) Sınırdaki bütün halkların aynı vergiye tabi tutulması
- E) Medreselerde verilen derslerin yazısız olması
Doğru cevap: B
Çözüm: Hutbenin hükümdar adına okunması ve para basılması egemenlik alametleri arasında değerlendirilir. Halifelikle ilişki ve hükümdarlık unvanları ayrıca incelenmelidir.
Karahanlı vezirinin “yuğruş”, Gazneli vezirinin “hâce” adıyla anılması hangi tarihsel olguya örnektir?
- A) İki devletin yalnızca aynı yazı sistemini kullanmasına
- B) Vezirliğin Türklerden önce hiç var olmamasına
- C) Türk-İslam devletlerinde kurumların farklı dil ve geleneklerden etkilenmesine
- D) Ordu görevlerinin bütünüyle kaldırılmasına
- E) Kurultay üyelerinin mutlaka medrese öğrencisi olmasına
Doğru cevap: C
Çözüm: Karahanlı ve Gazneli vezirlik kurumları benzer yönetim işlevlerine sahip olmakla birlikte unvanları farklıdır. Türk, İran ve İslam siyasal gelenekleri etkileşim hâlindedir.
Büyük Selçuklu devlet yönetiminde Divân-ı İstifa ile Divân-ı İşraf arasındaki başlıca ayrım hangisidir?
- A) İstifa ordu kurar, İşraf yalnız eğitim verir
- B) İstifa meclistir, İşraf hükümdarın sarayıdır
- C) İstifa hutbe okur, İşraf mezar yapısıdır
- D) İstifa mali hesapları yürütür, İşraf mali ve idari denetim yapar
- E) İstifa tasavvuf yazısı, İşraf yazı alfabesidir
Doğru cevap: D
Çözüm: İstifa gelir ve gider işlerine bakar. İşraf kurumların mali ve idari işleyişini teftiş eder. Sınavlarda hesap tutma ile denetim birbirine karıştırılır.
Büyük Selçuklu divanları ile başkanlarını doğru eşleştiren seçenek hangisidir?
- A) İstifa–atabey; İşraf–melik; İnşa–müderris
- B) İstifa–kadı; İşraf–hatip; İnşa–müftü
- C) İstifa–şad; İşraf–yabgu; İnşa–tudun
- D) İstifa–gulam; İşraf–tıraz; İnşa–çetr
- E) İstifa–müstevfi; İşraf–müşrif; İnşa–tuğraî
Doğru cevap: E
Çözüm: Müstevfi mali hesaplar, müşrif denetim, tuğraî yazışmalardan sorumlu birimlerle ilişkilidir. Bu görevleri askerî, adli veya saray unvanlarıyla eşitleme.
Şerî hukuk ile örfî hukuk arasındaki temel fark hangisidir?
- A) Şerî hukuk dinî kaynaklara, örfî hukuk devlet geleneği ve idari düzenlemelere dayanır
- B) Şerî hukuk yalnız ticaret mallarını, örfî hukuk yalnız şiirleri düzenler
- C) Her iki hukuk alanında sadece atabeyler karar verir
- D) Örfî hukuk Kur’an ve hadisleri tamamen ortadan kaldırır
- E) Şerî hukukun hiçbir yargılama kurumu bulunmaz
Doğru cevap: A
Çözüm: İlk Türk-İslam devletlerinde hukuk dinî ve örfî kuralları birlikte içerir. Şerî davalara kadılar, örfî ve idari davalara ilgili devlet görevlileri bakabilir.
Selçuklu yüksek yargı düzeninde ağır şikâyetlerin ve idari haksızlıkların görüşüldüğü divan hangisidir?
- A) Divân-ı Arz
- B) Divân-ı Mezalim
- C) Divân-ı İstifa
- D) Divân-ı İnşa
- E) Divân-ı İşraf
Doğru cevap: B
Çözüm: Divân-ı Mezalim yüksek düzeyde şikâyet ve adalet arayışıyla ilgili kurumsal yapıdır; özellikle hükümdarın katılabildiği örfî yargı bağlamında değerlendirilir.
Meliklerin yanına atabeyler gönderilmesinin amaç ve riski hangi seçenekte doğru verilmiştir?
- A) Melikleri saraydan uzak tutup eğitimi bütünüyle yasaklamak
- B) Merkezî divanları kaldırıp hukuku tamamen bitirmek
- C) Meliklere tecrübe kazandırmak; atabeylerin bölgede güç odağı olabilmesi
- D) Devlet gelirlerini kayıtsız ve süresiz satmak
- E) Kervansarayları yalnızca mezar yapısına dönüştürmek
Doğru cevap: C
Çözüm: Atabeyler şehzadeleri eğitir ve onlara idari tecrübe sağlar. Bazı atabeylerin zamanla yarı bağımsız veya bağımsız siyasî güç hâline gelmesi merkezî otorite açısından risk oluşturur.
İkta sistemi hakkında hangisi en doğru açıklamadır?
- A) Devlet toprağı bütün mirasçılarıyla özel mülke dönüştürülür
- B) Köylü toprağı işlemekten tamamen men edilir
- C) Sadece tüccarların inançlarını belirleyen bir yönetmeliktir
- D) Devlet arazi gelirlerinden yararlanma hakkı hizmet karşılığında tahsis edilir
- E) Ordunun düzenli gelirle ilişkisi bütünüyle sona erer
Doğru cevap: D
Çözüm: İktada toprağın mülkiyetiyle gelirinden yararlanma hakkı aynı değildir. Bu sistem askerî hizmetin finansmanını ve taşrada devlet denetimini desteklemiştir.
İkta düzeninin askerî ve ekonomik işlevini birlikte gösteren seçenek hangisidir?
- A) Üretimi durdurmak ve orduyu tamamen dağıtmak
- B) Bütün vergi gelirlerini tek kişiye süresiz satmak
- C) Yalnız medreselerde dil öğretmek
- D) Bütün tarım arazilerini deniz ticaretine dönüştürmek
- E) Asker beslemek ve üretimin devamlılığını desteklemek
Doğru cevap: E
Çözüm: İkta, devletin arazi gelirlerini belirli hizmetlere tahsis etmesiyle asker yetiştirme imkânı sunar; gelir devam ettiği için tarımsal üretimle de ilişkilidir.
Gulam sistemi ile ikta sistemini doğru karşılaştıran ifade hangisidir?
- A) Gulam yetiştirilmiş insan kadrosu, ikta ise gelir tahsisine dayalı düzenektir
- B) Her ikisi de yalnız yılların hayvan adlarıyla sayılmasıdır
- C) Gulam sadece tarım vergisi, ikta sadece medrese hocasıdır
- D) İkta maaşların bulunmadığı destan türü, gulam şiirdir
- E) İki kavram aynı divanın resmî mührünün adıdır
Doğru cevap: A
Çözüm: Gulam personelin yetiştirilmesi ve görevlendirilmesiyle ilgilidir. İkta gelir kaynağının belirli hizmetlere tahsisini açıklar. İkisi birbirine katkıda bulunabilir fakat eş anlamlı değildir.
Nizamiye medreselerinin açılması hangi iki ihtiyaca birlikte cevap vermiştir?
- A) Türkçenin bütün bölgelerde yasaklanması ve medreselerin kapatılması
- B) Yönetim ve ilim kadroları yetiştirmek, Sünnî öğretimi güçlendirmek
- C) Sadece ticaret vergilerini ortadan kaldırmak ve orduyu dağıtmak
- D) Yalnız hayvan yetiştiriciliğini bırakmak ve atölyeleri kapamak
- E) Bütün yerel okulları deniz limanına çevirmek
Doğru cevap: B
Çözüm: Nizamiye medreseleri öğrenimi örgütlemiş, ilim ve bürokrasi kadroları yetiştirmiş; aynı zamanda Sünnî düşüncenin güçlenmesine katkı sağlamıştır.
Siyasetnâme ve Kutadgu Bilig’i birleştiren temel konu, ayıran temel özellik hangisidir?
- A) İkisi de Kaşgarlı Mahmud’un hazırladığı aynı sözlüktür
- B) İkisi de on iki hayvanlı takvimin tek nüshasıdır
- C) İkisi yönetimi ele alır; yazarları ve oluştuğu siyasi çevreler farklıdır
- D) İkisi yalnız resmî asker maaş defteridir
- E) İkisi Gaznelilerde basılmış aynı madeni paradır
Doğru cevap: C
Çözüm: Kutadgu Bilig Karahanlı çevresinde Yusuf Has Hacib’in, Siyasetnâme ise Büyük Selçuklu veziri Nizamülmülk’ün eseridir. Konu benzerliği eserleri aynı yapmaz.
Kutadgu Bilig’de Kün Togdı, Ay Toldı, Ögdülmiş ve Odgurmış sırasıyla hangi kavramları temsil eder?
- A) Akıl – adalet – savaş – fetih
- B) Mutluluk – ticaret – göç – mülkiyet
- C) Maliye – ordu – yazışma – denetim
- D) Adalet – mutluluk – akıl – akıbet
- E) Güvenlik – tarım – şiir – mimari
Doğru cevap: D
Çözüm: Kutadgu Bilig alegorik bir eserdir: Kün Togdı adalet, Ay Toldı devlet/saadet, Ögdülmiş akıl, Odgurmış akıbet ve kanaatle ilişkilendirilir. Karakterler divan görevlisi listesi değildir.
Kaşgarlı Mahmud’un eseri tarihçi için sözlük olmanın ötesinde niçin önemlidir?
- A) Yalnız Selçuklu arazi tapularından oluştuğu için
- B) Orhun taşları üzerindeki tek yazıt olduğu için
- C) Yalnız ordunun günlük maaşını yazdığı için
- D) Osmanlı döneminde ilk matbaa fermanı olduğu için
- E) Türk boyları, kültürü ve coğrafyası hakkında bilgiler de içerdiği için
Doğru cevap: E
Çözüm: Divânü Lügati’t-Türk Türkçe kelimeler, örnekler ve boylar hakkında veri sunar. Eser tarihî dil incelemesi yanında kültür ve coğrafya açısından da kaynaktır.
Atabetü’l-Hakayık ve Divân-ı Hikmet eserleri için doğru ayrım hangisidir?
- A) İlki ahlakî öğütler, ikincisi tasavvufî hikmetler çevresinde öne çıkar
- B) İlki Karahanlı devlet bütçesi, ikincisi Selçuklu asker maaşıdır
- C) İlki Kaşgarlı Mahmud’un sözlüğü, ikincisi Yusuf Has Hacib’in siyasetnamesidir
- D) İkisi de yalnız Araplara Türkçe öğretmek için hazırlanmış aynı sözlüktür
- E) İkisi aynı hükümdar için yazılmış vergi defterleridir
Doğru cevap: A
Çözüm: Atabetü’l-Hakayık Edip Ahmet Yüknekî’nin didaktik ahlak eseridir. Divân-ı Hikmet Ahmed Yesevî’ye nispet edilen tasavvufî Türkçe şiirlerin geleneğini temsil eder.
Karahanlıların Türkçe eserleri ile Gaznelilerin çok dilli saray ortamı birlikte değerlendirildiğinde hangi yargı öne çıkar?
- A) Bütün Türk devletlerinde yalnız tek alfabe ve tek saray dili kullanılmıştır
- B) İslamiyet sonrası kültürel uyumun tek biçimli değil, çok dilli ve bölgesel olduğudur
- C) İslamiyet tüm yerel kültürleri aynı anda ortadan kaldırmıştır
- D) Gaznelilerde bilim insanı himayesi hiç olmamıştır
- E) Karahanlılar Türkçe edebiyat üretmemiştir
Doğru cevap: B
Çözüm: Türk-İslam devletleri eski Türk mirasını yeni İslamî kurumsal biçimlerle farklı ölçülerde birleştirdi. Karahanlı Türkçe eserleri ve Gazneli Farsça geleneği bu çeşitliliği gösterir.
Ribatların işlevinin zaman içinde değişmesinden hangi sonuç çıkar?
- A) Ribat sadece hükümdarın mezarının adıdır
- B) Bütün ribatlar aynı tarihte yalnız medrese olmuştur
- C) Sınır savunması ve ticaret yollarındaki konaklama ihtiyaçları arasında bağ kurulmuştur
- D) Kervanların yol güvenliğiyle hiçbir ilişkisi yoktur
- E) Savunma yapılarının ticaretle etkileşimi imkânsızdır
Doğru cevap: C
Çözüm: Ribat askerî/sınır güvenliği amacıyla kullanılan yapı olarak ortaya çıkmış, daha sonra kervanların konaklamasında da rol oynamıştır. Mimari işlev zamanla çeşitlenebilir.
Öşür, haraç ve cizye kavramları hangi seçenekte doğru ayrılmıştır?
- A) Öşür savaş taktiği, haraç şiir türü, cizye divan başkanıdır
- B) Üçü de aynı saray giysisinin adıdır
- C) Öşür yalnız hutbe, haraç yalnız para basma, cizye yalnız saray müziğidir
- D) Öşür Müslümanların tarım ürünü, haraç gayrimüslimlerin arazi/ürün, cizye belirli gayrimüslim şahıs yükümlülüğüyle ilgilidir
- E) Öşür müderris, haraç atabey, cizye şehzadedir
Doğru cevap: D
Çözüm: Öşür, haraç ve cizye farklı vergi kategorileridir. Sınav şemaları bunları dinî statü ve gelir türüne göre ayırır; uygulama ayrıntıları yer ve döneme göre değişebilir.
Vakıfların eğitim, din ve sosyal yardım hizmetleri bakımından önemi hangi seçenekte doğru açıklanır?
- A) Yalnız fetih yıllarının takvimde saklanmasını sağlaması
- B) Bütün devlet gelirlerini kayıt dışına çıkarması
- C) Medrese ve hastane kurulmasını hukuken yasaklaması
- D) İkta ile bütünüyle aynı askerî vergi olması
- E) Belirli mülk ve gelirlerin toplumsal hizmetlere tahsisine imkân vermesi
Doğru cevap: E
Çözüm: Vakıflar bir mal veya gelirin belirli hayır ve kamu yararı hizmetlerine ayrılmasıyla ilişkilidir. Eğitim, ibadet ve yardım kurumlarının sürekliliğinde önemlidir.