İlk Türk devletlerinde yönetme yetkisinin Gök Tanrı tarafından hükümdara verildiği inancı hangisidir?
- A) Kut
- B) Töre
- C) Yuğ
- D) Balbal
- E) Tamga
Doğru cevap: A
Çözüm: Kut, hükümdarın yönetme yetkisinin Tanrı tarafından verildiğine inanılmasıdır. Bu anlayış hükümdarın meşruiyetini açıklarken hanedan üyelerinin taht üzerinde hak iddia etmesine de zemin hazırlamıştır.
İslamiyet öncesi Türk toplumunda yazılı olmayan hukuk ve gelenek kuralları hangi adla anılır?
- A) Toy
- B) Töre
- C) Yabgu
- D) Kurgan
- E) Koşuk
Doğru cevap: B
Çözüm: Töre, toplumsal düzeni sağlayan geleneksel hukuk ve davranış kurallarının bütünüdür. Kağan da töreye uygun hareket etmekle yükümlü kabul edilirdi.
İlk Türk devletlerinde önemli devlet meselelerinin görüşüldüğü meclisin adı nedir?
- A) Yuğ
- B) Kurgan
- C) Kurultay (toy)
- D) Oba
- E) Tamga
Doğru cevap: C
Çözüm: Toy veya kurultay, siyaset ve yönetimle ilgili konuların ele alındığı danışma meclisidir. Varlığı hükümdarlığın günümüzdeki anlamda seçimli bir demokrasi olduğu sonucunu vermez.
Eski Türk devletlerinde hükümdar için kullanılan unvanlardan biri hangisidir?
- A) Tudun
- B) Boy beyi
- C) Kam
- D) Kağan
- E) Balbal
Doğru cevap: D
Çözüm: Kağan, devletin en üst yöneticisine verilen unvanlardan biridir. Tudun denetim ve vergi işleriyle ilgili görevli; kam ise dinî törenlerde görev alan kişi olarak bilinir.
İlk Türk devletlerinde hükümdarın eşinin siyasî hayata katılabilen unvanı hangisidir?
- A) Şad
- B) Aygucı
- C) Tudun
- D) Tarkan
- E) Hatun
Doğru cevap: E
Çözüm: Hatun, kağanın eşi olarak devlet törenlerine ve kimi diplomatik süreçlere katılabilmiştir. Bu durum onun bütün dönemlerde tek başına kağanla eşit yetkili olduğu anlamına gelmez.
Ülkenin doğu ve batı gibi iki yönetim bölümüne ayrılmasına dayanan anlayış hangisidir?
- A) İkili teşkilat
- B) Onlu takvim
- C) Yuğ merasimi
- D) Kurgan kültürü
- E) Tamga sistemi
Doğru cevap: A
Çözüm: İkili teşkilat, ülkenin hanedan üyeleri eliyle doğu ve batı kanatları biçiminde yönetilmesidir. Geniş alanı yönetmeyi kolaylaştırırken merkezî otorite zayıfladığında parçalanma riskini artırabilir.
Türk devletlerinde özellikle batı kanadının yönetiminde kullanılan hanedan unvanı hangisidir?
- A) Kam
- B) Yabgu
- C) Balbal
- D) Baksı
- E) Bitikçi
Doğru cevap: B
Çözüm: Yabgu, çeşitli Türk devletlerinde hanedan içinden yüksek rütbeli yönetici için kullanılan unvandır. Görev ve yetki kapsamı devlet ve döneme göre değişebilir.
Kut anlayışı ile hanedan üyelerinin ülke yönetiminde hak sahibi görülmesinin muhtemel siyasal sonucu hangisidir?
- A) Taht mücadelelerinin ve bölünmelerin ortaya çıkabilmesi
- B) Tüm kağanların yalnız halk oylamasıyla seçilmesi
- C) Tahtın hiçbir zaman hanedan içinde el değiştirmemesi
- D) Hükümdarın töreye bağlı olmaktan çıkması
- E) Kurultayın her dönemde yürütmeyi kaldırması
Doğru cevap: A
Çözüm: Kut inancı hükümdarlığa ilahî meşruiyet atfeder; hanedan üyelerinin hak iddia etmesi ise veraset çekişmelerini tetikleyebilir. Bu yüzden kut, her zaman istikrarlı tek kişi yönetimi sağlamamıştır.
Kurultayın varlığından hareketle ilk Türk yönetimi için hangi yorum yapılabilir?
- A) Kurultay günümüzün genel oyla seçilen parlamentosudur
- B) Önemli kararlarda danışma ve ortak görüş alma geleneği vardır
- C) Kağanın hiçbir siyasî yetkisi bulunmaz
- D) Bütün kararları yalnız kamlar alır
- E) Siyasal yetki tüm dönemlerde yalnız hatuna aittir
Doğru cevap: B
Çözüm: Kurultay, kağanın önemli meseleleri ileri gelenlerle görüşmesine imkân veren bir yapıdır. Modern seçimli parlamento veya tam yetkili yasama meclisi sayılması anakronik olur.
İkili teşkilatın kuruluş amacı ile sakıncasını birlikte gösteren seçenek hangisidir?
- A) Tarımı yasaklamak; tüm boyları şehirleştirmek
- B) İnanç birliğini kaldırmak; yazıyı yasaklamak
- C) Geniş coğrafyayı yönetmek; merkez zayıflayınca ayrışma riski doğurmak
- D) Orduyu dağıtmak; ticareti bitirmek
- E) Her boyun diğerlerinden bağımsız seçime gitmesini sağlamak
Doğru cevap: C
Çözüm: Doğu ve batı kanatları geniş ülke topraklarında yönetimi kolaylaştırmıştır. Ancak kanat yöneticileri arasındaki güç çekişmesi siyasî bütünlüğü zayıflatabilir.
Bir elçinin devlet töreninde kağanla birlikte hatunun da yer aldığını görmesi öncelikle neyi destekler?
- A) Bütün hukuk kurallarının yalnız hatun tarafından yazıldığını
- B) Eski Türklerde hanedan bulunmadığını
- C) Hatunun her devletin tek askerî başkomutanı olduğunu
- D) Hatunun siyasî ve temsilî konum sahibi olabildiğini
- E) Kurultayın dinî bir mezar töreni olduğunu
Doğru cevap: D
Çözüm: Hatunun törenlerde ve kimi diplomatik işlerde görünmesi kadınların üst yönetimde temsilî rol üstlenebildiğini gösterir. Bu kanıt her dönemde değişmez ve sınırsız yetki anlamına gelmez.
Kağanın töreye uyması gerektiği düşüncesinden hangi çıkarım yapılır?
- A) Kağan her kararı keyfî biçimde alabilir
- B) Töre sadece gömü araçlarını düzenler
- C) Hukuk yalnız yabancı elçilere uygulanır
- D) Töre askerî unvanların tamamını ortadan kaldırır
- E) Yönetme yetkisi geleneksel hukuk kurallarıyla sınırlanabilir
Doğru cevap: E
Çözüm: Töre toplumsal ve siyasal düzenin temel kurallarını taşır. Kağanın töreye aykırı hareketinin hoş karşılanmaması sınırsız keyfî yönetim fikriyle bağdaşmaz.
Ayuki ve kurultay kavramlarının görev bakımından doğru ayrımı hangisidir?
- A) Ayuki yürütme/hükümet; kurultay görüşme ve danışma meclisidir
- B) Ayuki cenaze; kurultay mezar yapısıdır
- C) Ayuki din adamı; kurultay aile birimidir
- D) Ayuki destan; kurultay sözlü ağıttır
- E) Ayuki takvim; kurultay askerî rütbedir
Doğru cevap: A
Çözüm: Ayuki hükümet işlerini yürütme alanını, toy/kurultay ise önemli meselelerin müzakere edildiği meclisi ifade eder. Birbirlerinin tam karşılığı değildirler.
Onlu askerî teşkilatın yönetim açısından temel işlevi hangisidir?
- A) Ordunun sadece paralı yabancı askerlerden oluşmasını sağlamak
- B) Askerî birliklerin sevk ve komutasını kolaylaştırmak
- C) Bütün süvarileri tek bir düzensiz topluluğa dönüştürmek
- D) Göç yollarını yazılı takvimle belirlemek
- E) Kurultayın üyelerini dinî görevli yapmak
Doğru cevap: B
Çözüm: On, yüz, bin ve on binlik düzen komuta zincirini sistemleştirir. Bu örgütlenme süvari hareketliliğiyle birlikte askerî etkinliğe katkıda bulunmuştur.
Oğuş → urug → boy → budun → il dizilişini açıklayan doğru yargı hangisidir?
- A) Akrabalık topluluklarından daha geniş siyasî örgütlenmeye doğru ilerler
- B) İlden başlayarak sırayla küçülen askerî rütbeleri verir
- C) Sadece cenaze törenlerinin aşamalarını gösterir
- D) Yalnız yazı sistemlerinin tarihini sıralar
- E) Hayvanlı takvimin on iki yıllık döngüsünü belirtir
Doğru cevap: A
Çözüm: Oğuş aile, urug aileler topluluğu, boy akraba birlikleri, budun halk, il ise siyasî örgütlenmedir. Sıra toplumsal ve siyasî ölçeğin genişlemesini gösterir.
Bir metinde “kağanın Tanrıdan yetki aldığı ve töreye uygun davranması gerektiği” belirtiliyorsa hangi iki kavram birlikte vurgulanmıştır?
- A) Yuğ ve sagu
- B) Kut ve töre
- C) Kurgan ve balbal
- D) Sav ve koşuk
- E) Şad ve tudun
Doğru cevap: B
Çözüm: Tanrısal meşruiyet kut; yönetimde uyulması beklenen geleneksel hukuk töredir. İki kavram birbirini tamamlayabilir ancak aynı anlama gelmez.
Veraset çekişmeleri ile ikili teşkilatın aynı devlet içinde görülmesi hangi gelişmeyi kolaylaştırabilir?
- A) Tüm Türk boylarının aynı anda denizci olmasını
- B) Devletin tek bir savaşçıdan oluşmasını
- C) Hanedan kolları arasında siyasî parçalanmayı
- D) Bütün hukuk kurallarının otomatik yazıya geçirilmesini
- E) Kurgan kültürünün aniden sona ermesini
Doğru cevap: C
Çözüm: Hanedan üyeleri arasında kut temelli hükümranlık iddiaları ve iki kanatlı yönetim bir arada olduğunda merkezden kopma riski artabilir. Bu sonuç her devletin zorunlu biçimde dağıldığı anlamına gelmez.
Kurultay hakkında aşağıdaki yargılardan hangisi tarihsel yönteme daha uygundur?
- A) Evrensel ve eşit oy esasına dayanan çağdaş parlamento olduğunu kanıtlar
- B) Kağanın hiçbir siyasi işlevi kalmadığını kesinleştirir
- C) Bütün kararları yalnız dış elçilerin aldığını gösterir
- D) Önemli kararların görüşüldüğü danışma organı olduğunu gösterir
- E) Yalnız ölüm törenlerine verilen resmî addır
Doğru cevap: D
Çözüm: Toy/kurultay istişare işlevini açıklar. Kurultayı çağdaş milletvekili seçimleri ve kuvvetler ayrılığına dayanan parlamentolarla özdeşleştirmek tarihsel anakronizm olur.
Bir görevli bağlı boylardan vergi toplarken başka biri kağanın oğluna askerî yönetim öğretmektedir. Görevlilerin olası unvanları sırasıyla hangisidir?
- A) Kam – balbal
- B) Sagu – koşuk
- C) Kurgan – yuğ
- D) Budun – oğuş
- E) Tudun – şad
Doğru cevap: E
Çözüm: Tudun bağlı bölgelerde denetim ve vergiyle ilişkili görevler yürütür. Şad ise hanedan üyelerinin askerî ve idarî görevlerinde kullanılan bir unvandır.
Hatunun diplomatik görüşmelere katılması ve kağanın kurultaya danışması birlikte hangi yargıyı destekler?
- A) Siyasî işleyişte hükümdar dışında da temsil ve danışma unsurları vardır
- B) Egemenliğin bütünüyle yabancı tüccarlara geçtiğini
- C) Devletin askerî gücünün kaldırıldığını
- D) Kadınların toplumun her kesiminde aynı devlet unvanını taşıdığını
- E) Kurultay ve hatun kavramlarının aynı kişiyi ifade ettiğini
Doğru cevap: A
Çözüm: Hatunun temsilî rolü ve kurultayın danışma işlevi, karar sürecinde farklı aktörlerin varlığına işaret eder. Yetki sınırları dönemlere göre değiştiğinden genelleme dikkatle yapılmalıdır.