Eski Türklerde hanedan üyesi şehzadelerin yönetim ve askerî görevlerle ilişkili unvanlarından biri nedir?
- A) Yuğcu
- B) Sagu
- C) Şad
- D) Kurgan
- E) Budun
Doğru cevap: C
Çözüm: Şad, hanedan mensubu bir yönetici veya askerî yetkiliyi ifade eden unvanlar arasındadır. Boy ya da halkın adı olan budunla karıştırılmamalıdır.
Eski Türk devletlerinde bağlı bölgelerde denetim ve vergi toplama işleriyle ilişkilendirilen görevli kimdir?
- A) Hatun
- B) Kam
- C) Aşık
- D) Tudun
- E) Balbal
Doğru cevap: D
Çözüm: Tudun, bazı Türk devletlerinde merkezin bağlı topluluklar üzerindeki denetimini ve vergi düzenini temsil eden görevlidir. Dinî görevli olan kam ile işlevi farklıdır.
İlk Türk devletlerinde hükümet veya yürütme işlerini ifade eden terim hangisidir?
- A) Kurgan
- B) Oğuş
- C) Koşuk
- D) Balbal
- E) Ayuki
Doğru cevap: E
Çözüm: Ayuki, ilk Türk devletlerinin yönetim teşkilatında hükümet anlamında kullanılan terimdir. Toy/kurultay ise önemli konuların tartışıldığı danışma meclisidir.
Eski Türk toplumsal örgütlenmesinin en küçük birimi hangisidir?
- A) Oğuş (aile)
- B) Budun
- C) Boy
- D) İl
- E) Urug
Doğru cevap: A
Çözüm: Oğuş, eski Türk toplumsal yapısında aileyi ifade eder. Aileler urugları, uruglar boyları, boylar budunları; budunlar da il düzenini oluşturur.
İslamiyet öncesi Türklerde ailelerin birleşmesiyle oluşan topluluk hangi adla anılır?
- A) İl
- B) Urug
- C) Budun
- D) Tudun
- E) Kurultay
Doğru cevap: B
Çözüm: Urug, ailelerin oluşturduğu akrabalık topluluğudur. Toplumsal dizilişte oğuşun üzerinde, boyun altında yer alır; devlet anlamındaki il ile aynı değildir.
Eski Türklerde urugların birleşerek oluşturduğu sosyal birim hangisidir?
- A) Oğuş
- B) İl
- C) Boy
- D) Ayuki
- E) Yuğ
Doğru cevap: C
Çözüm: Boy, birden çok urugun oluşturduğu topluluktur. Boyların birleşmesi budun düzeyini meydana getirir; siyasî devlet örgütlenmesi il kavramıyla ifade edilir.
İlk Türklerde boyların birleşmesiyle oluşan halk veya millet topluluğuna ne denir?
- A) Kurgan
- B) Oğuş
- C) Şad
- D) Budun
- E) Kam
Doğru cevap: D
Çözüm: Budun, eski Türkçede halk veya millet anlamında kullanılır. Boydan daha geniş bir topluluk düzeyidir; il ise devlet ve siyasî örgütlenme anlamını taşır.
Geri çekiliyormuş gibi yapıp düşmanı kuşatma alanına çekmeye dayanan savaş uygulaması hangisidir?
- A) Kuşatma hattında hiç hareket etmeden bekleme
- B) Yalnız denizden çıkarma yapma
- C) Sahte ricat (Turan taktiği)
- D) Açık arazide bütün atları bırakma
- E) Askerleri kalelerde sürekli sabit tutma
Doğru cevap: C
Çözüm: Sahte ricat olarak bilinen uygulamada birlikler kontrollü biçimde geri çekilir, takip eden düşman uygun yerde karşılanıp kuşatılmaya çalışılır. Her savaşın mutlaka bu yöntemle kazanıldığı söylenemez.
Bozkır hayatında at yetiştiriciliği ve küçükbaş sürülerinin yaygın oluşu hangi ekonomik etkinliğin ağırlığını gösterir?
- A) Yalnız okyanus balıkçılığı
- B) Sanayi fabrikalarında seri üretim
- C) Tümüyle yerleşik plantasyon tarımı
- D) Hayvancılığa dayalı hareketli ekonomi
- E) Sadece uzak deniz sömürgeciliği
Doğru cevap: D
Çözüm: Bozkırın iklim ve otlak koşulları hareketli hayvancılığı önemli kılmıştır. Bununla birlikte Türk topluluklarının tümü her dönemde aynı yaşam tarzına sahip değildir.
İpek Yolu güzergâhı üzerinde egemenlik kurmanın ilk Türk devletlerine sağladığı başlıca avantaj hangisidir?
- A) Yalnızca cenaze törenlerini çoğaltmak
- B) Göçebe toplulukları tümüyle ortadan kaldırmak
- C) İpek üretiminin tümünü aynı gün durdurmak
- D) Dinî inanç farklılıklarını hukuken yasaklamak
- E) Ticaret ve diplomatik ilişkiler üzerinde etkili olmak
Doğru cevap: E
Çözüm: İpek Yolu güzergâhları ekonomik gelir, mal dolaşımı ve diplomatik temas açısından değerliydi. Türk devletlerinin Çin ve başka güçlerle ilişkilerinde bu ticaret hatları stratejik önem taşıdı.
Demir işleme ve at koşum takımı üretimindeki ustalık ilk Türklerde öncelikle hangi alana katkı sağlamıştır?
- A) Üretim teknikleri ile askerî donanıma
- B) Yalnız deniz altı ulaşımına
- C) Matbaanın bütün dünyada icadına
- D) Kâğıt paranın zorunlu kullanımına
- E) Modern elektrik şebekelerinin kurulmasına
Doğru cevap: A
Çözüm: Madencilik ve demircilik silah, araç ve koşum takımlarının üretiminde önemlidir. Bu beceriler bozkır koşullarındaki geçim ve askerî faaliyetleri desteklemiştir.
Uygurların diğer birçok erken Türk siyasi topluluğuna göre belirginleşen ekonomik ve kültürel yönü hangisidir?
- A) Tamamen yazısız yaşamın zorunlu kılınması
- B) Yerleşik şehir hayatı ve tarımsal faaliyetlerin gelişmesi
- C) Ticaretten bütünüyle uzaklaşılması
- D) Bütün hayvanların kullanımının yasaklanması
- E) Ordu teşkilatının dünya tarihinde ilk kez kaldırılması
Doğru cevap: B
Çözüm: Uygur döneminde tarım, şehirleşme, ticaret, yazılı kültür ve çeşitli inanç akımları belirginleşmiştir. Bu durum diğer Türk topluluklarında hiç yerleşik unsur bulunmadığı anlamına gelmez.
Uygur hükümdarı Bögü Kağan zamanında kabul edilmesiyle bilinen din hangisidir?
- A) Şintoizm
- B) Yahudilik
- C) Maniheizm
- D) Hinduizm
- E) Protestanlık
Doğru cevap: C
Çözüm: Bögü Kağan döneminde Maniheizm Uygur devlet hayatında etkili olmuştur. Uygurlar arasında Budizm de yayılmıştır; her iki dinin bütün Türk boyları tarafından aynı anda kabul edildiği söylenemez.
Bir kağanın “töreyi bozarak halkı mağdur etmesi” hakkında hangi yorum tarihsel bağlama uygundur?
- A) Töre sadece savaşta kullanılan atların sayısıdır
- B) Töreye aykırılık yönetimin meşruiyetini zedeleyebilir
- C) Kağan hiçbir geleneksel kurala bağlı değildir
- D) Töre bütün Türk devletlerinde ilk kez 19. yüzyılda doğmuştur
- E) Yönetim yetkisi töreden değil yalnız kurganlardan kaynaklanır
Doğru cevap: B
Çözüm: Eski Türk siyasi düşüncesinde töre, düzen ve adalet için önem taşır. Kağanın keyfî biçimde kuralları çiğnemesi meşruiyet tartışmalarına neden olabilir.
Gök Tanrı inancı ve kamlık/şaman uygulamalarını ayıran en doğru yaklaşım hangisidir?
- A) İki terim aynı dinin zorunlu ve değişmez resmî adıdır
- B) Kamlık yalnız şehir mimarisini ifade eder
- C) Gök Tanrı temel inanç çerçevesi, kamlık ise ritüel uygulamalarla ilişkili olabilir
- D) Gök Tanrı yalnız bir hükümdar unvanıdır
- E) İkisi de yalnız Osmanlı döneminde ortaya çıkmıştır
Doğru cevap: C
Çözüm: Eski Türklerin dinî hayatı çeşitli unsurlar içerir. Gök Tanrı inancı ile kamların ritüel görevlerini bütünüyle eş anlamlı görmek eksik ve yanıltıcı bir sınıflandırmadır.
Ölüyle birlikte gündelik araçların bir mezara konulması, tek başına en temkinli biçimde hangi görüşü destekler?
- A) Bütün Türklerin aynı dönemde aynı dine geçtiğini
- B) Mezarların yalnız toplantı salonu olarak kullanıldığını
- C) Bütün araçların Çin’den ithal edildiğini
- D) Ölüm sonrası yaşama ilişkin düşünceler bulunabileceğini
- E) Hiçbir topluluğun gömü geleneği taşımadığını
Doğru cevap: D
Çözüm: Kurganlara eşya bırakılması ölümden sonraki yaşama ilişkin inançlarla bağlantılı yorumlanabilir. Ancak tek bir bulgu tüm dönemler ve topluluklar için aynı dinî kuralı kanıtlamaz.
Yuğ, kurgan ve balbal kavramlarını doğru sıralayan seçenek hangisidir?
- A) Mezar yapısı – devlet meclisi – aile
- B) Askerî rütbe – sözlü şiir – hayvan takvimi
- C) Geleneksel hukuk – elçi – kağan eşi
- D) Hükümet – vergi görevlisi – din adamı
- E) Cenaze töreni – mezar yapısı – anıtsal taş
Doğru cevap: E
Çözüm: Yuğ ölümün ardından düzenlenen törendir. Kurgan mezar yapısı; balbal ise bazı mezar anıtları çevresinde kullanılan taş unsurlardır. Birbirlerinin yerine kullanılmazlar.
Orhun Yazıtlarının tarihî kaynak değeriyle ilgili en isabetli ifade hangisidir?
- A) Kök Türklerin devlet anlayışı ve geçmişine dair birinci elden siyasî metinlerdir
- B) Uygurların 19. yüzyılda hazırladığı ilk anayasal belgelerdir
- C) Yalnız İslamî tasavvuf anlatılarından oluşur
- D) Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluş bildirgesidir
- E) Roma Senatosunun Türkçeye çevirdiği kanunlardır
Doğru cevap: A
Çözüm: Orhun Yazıtları Kök Türk devlet geleneği, tarih bilinci ve topluma verilen öğütleri içerir. Metinler devletin bakış açısını da taşıdığı için kaynak tenkidiyle okunmalıdır.
Kül Tigin ve Bilge Kağan yazıtları ile Tonyukuk yazıtı hakkında hangi yöntemsel yaklaşım doğrudur?
- A) Üçü de aynı gün Osmanlı Türkçesiyle yazılmıştır
- B) Yazar, muhatap ve siyasî bağlam farklılıkları gözetilerek karşılaştırılmalıdır
- C) Üç metnin tamamı yalnız tarım vergisi listeleridir
- D) Metinlerde devlet yönetimine hiç değinilmez
- E) Tonyukuk bir Uygur dinî takvimidir
Doğru cevap: B
Çözüm: Yazıtların anlatıcıları ve amaçları birebir aynı değildir. Bu nedenle içerik, tarih ve siyasî konumu karşılaştırarak değerlendirmek kaynak eleştirisinin gereğidir.
On iki hayvanlı takvime ilişkin bir belgede “kaplan yılı” ifadesi görülürse hangi sonuç doğrudan çıkarılır?
- A) Belge kesin olarak Miladî 2026 yılına aittir
- B) Belgenin yalnız Hicrî ay hesabıyla yazıldığı kanıtlanır
- C) Yıl, on iki hayvanlı adlandırma çevrimi içinde belirtilmiştir
- D) Yazının mutlaka Latin alfabesiyle kaleme alındığı anlaşılır
- E) Belgenin yalnız bir Osmanlı kadı sicili olduğu görülür
Doğru cevap: C
Çözüm: Hayvan adı bir takvim döngüsündeki yılı belirtir; tek başına kesin Miladî yıla çevirmek için ek kronolojik bilgi gerekir. Takvim ve alfabe farklı kategorilerdir.