Eski Türklerde devlet ve siyasî birliği karşılayan temel kavram hangisidir?
- A) Urug
- B) Oğuş
- C) Sav
- D) Sagu
- E) İl (el)
Doğru cevap: E
Çözüm: İl ya da el, erken Türk siyasal dilinde devleti ve siyasî düzeni ifade eder. Oğuş aileyi, urug aileler birliğini; sav ve sagu ise sözlü kültür ürünlerini anlatır.
Türk ordusunun birlikleri on, yüz, bin ve on bin üzerinden kademelendirilmesine ne denir?
- A) Onlu teşkilat
- B) İkili hükümdarlık
- C) Töre yargısı
- D) Yuğ geleneği
- E) On iki hayvanlı takvim
Doğru cevap: A
Çözüm: Onlu askerî teşkilat, birliklerin belirli katlara ayrılmasıyla komuta ve sevki kolaylaştırmıştır. Tarih öğretiminde sistemli biçimi genellikle Asya Hun hükümdarı Mete ile ilişkilendirilir.
İslamiyet öncesi Türklerin geleneksel inanç dünyasında başlıca yüce varlık anlayışı hangisidir?
- A) Maniheizm
- B) Gök Tanrı inancı
- C) Budizm
- D) Zerdüştlük
- E) Hristiyanlık
Doğru cevap: B
Çözüm: Gök Tanrı inancı, eski Türklerin geleneksel dinî hayatının temel unsurlarındandır. Kamlık/şaman uygulamalarıyla aynı kavram olarak doğrudan eşitlenmemelidir.
İslamiyet öncesi Türklerde ölünün ardından düzenlenen cenaze törenine ne denirdi?
- A) Toy
- B) Şölen
- C) Yuğ
- D) Kurultay
- E) Sagu
Doğru cevap: C
Çözüm: Yuğ, ölen kişi için düzenlenen cenaze ve yas törenidir. Sagu, ağıt niteliğindeki şiiri; toy ise ziyafet veya meclis gibi farklı bağlamlarda kullanılan terimi ifade eder.
Eski Türklerin ölülerini eşyalarıyla gömdükleri mezar türü hangisidir?
- A) Balbal
- B) Tamga
- C) Sav
- D) Kurgan
- E) Bitig
Doğru cevap: D
Çözüm: Kurgan, mezar yapısını ifade eder. Mezar çevresine dikilen balbal taşları ayrı bir unsur olup kurgan ile eş anlamlı değildir.
Bazı eski Türk mezarlarının çevresine dikilen ve belirli bir simgesel işlev taşıyan taşlara ne denir?
- A) Kurgan
- B) Yuğ
- C) Töre
- D) Ayuki
- E) Balbal
Doğru cevap: E
Çözüm: Balbal, özellikle seçkin kişilerin mezar anıtları çevresinde görülebilen taş tasvirlerdir. Her taşın anlamı aynı kabul edilmemeli; mezar yapısı olan kurgandan ayrılmalıdır.
Kül Tigin, Bilge Kağan ve Tonyukuk adına dikilen metinler hangi yazılı kaynak grubunda yer alır?
- A) Divânu Lugâti’t-Türk
- B) Kutadgu Bilig
- C) Dede Korkut yazmaları
- D) Orhun Yazıtları
- E) Orta Çağ vakfiyeleri
Doğru cevap: D
Çözüm: Orhun Yazıtları, Kök Türk döneminin siyasî öğütler ve tarihsel bilgiler içeren temel yazılı belgeleridir. İslamî dönem eserleriyle aynı yüzyıla veya türe yerleştirilmemelidir.
Kök Türk ve Uygur alfabeleri hakkında hangi bilgi doğrudur?
- A) Uygur alfabesi Orhun Yazıtlarının tek kullanılan yazısıdır
- B) Kök Türkler yalnız Latin alfabesi kullanmıştır
- C) İki alfabe aynı işaretlerden oluşan tek sistemdir
- D) Her iki alfabe ilk kez Osmanlı döneminde geliştirilmiştir
- E) Her ikisi de Türk yazı kültüründe kullanılmış, ancak farklı yazı sistemleridir
Doğru cevap: E
Çözüm: Kök Türk yazısı Orhun metinleriyle; Uygur yazısı ise sonraki zengin yazılı kültürle ilişkilendirilir. İki alfabe birbirinden ayrı sistemlerdir.
İslamiyet öncesi sözlü edebiyatta atasözü niteliğindeki kısa, özlü sözlerin adı nedir?
- A) Sav
- B) Sagu
- C) Yuğ
- D) Balbal
- E) Kurgan
Doğru cevap: A
Çözüm: Sav, atasözü niteliğindeki özlü sözleri anlatır. Sagu yas şiiri, koşuk çoğunlukla şölen ve eğlenceyle ilişkili şiir, destan ise kahramanlık anlatısıdır.
Oğuz Kağan Destanı geleneksel olarak hangi erken Türk çevresiyle ilişkilendirilir?
- A) Uygur Kağanlığı
- B) Asya Hunları
- C) Karamanoğulları
- D) Osmanlı Beyliği
- E) Türkiye Selçukluları
Doğru cevap: B
Çözüm: Oğuz Kağan anlatısı Türk destan geleneğinde Hun çevresiyle ilişkilendirilir. Ergenekon ve Bozkurt Kök Türk; Göç ve Türeyiş ise Uygur çevresinde ele alınır.
Türeyiş ve Göç destanları geleneksel Türk edebiyat tarihi tasnifinde hangi toplulukla ilişkilendirilir?
- A) Avarlar
- B) Memlükler
- C) Uygurlar
- D) Peçenekler
- E) Safevîler
Doğru cevap: C
Çözüm: Türeyiş ve Göç destanları Uygur çevresine ait anlatılar olarak sınıflandırılır. Oğuz Kağan Hun, Ergenekon ile Bozkurt Kök Türk çevresinde değerlendirilir.
Yılları bir hayvan adıyla belirleyen geleneksel Türk zaman ölçümünün adı nedir?
- A) Hicrî kamerî takvim
- B) Rûmî malî takvim
- C) Miladî Gregoryen takvim
- D) On iki hayvanlı Türk takvimi
- E) Celâlî takvim
Doğru cevap: D
Çözüm: On iki hayvanlı Türk takviminde yıllar on iki yıllık çevrim içinde hayvan adlarıyla anılır. Hicrî takvimle başlangıç ve adlandırma yönünden farklıdır.
Kurganlardan çıkarılan at koşum parçaları ve hayvan üslubunda süslemeler birlikte neyi gösterir?
- A) Bütün kurganların aynı sanatçıya ait olduğunu
- B) Türklerin metallerden hiç yararlanmadığını
- C) Göçebeliğin her çeşit sanatı engellediğini
- D) Yalnızca İslamî dönem çini mimarisini
- E) At kültürüyle bağlantılı maddi sanat ve zanaat birikimini
Doğru cevap: E
Çözüm: At koşum takımları ve hayvan motifleri erken bozkır kültürünün maddî dünyasını yansıtır. Bu kanıtlar sanatın yalnız yerleşik taş mimariden ibaret olmadığını gösterir.
Hayvan üslubu süslemeleri, metal işçiliği ve taşınabilir eşyalar birlikte hangi görüşe karşı kanıt oluşturur?
- A) Bozkırda hayvancılığın yapılabildiği görüşüne
- B) Orhun metinlerinin yazılı kaynak olduğuna
- C) Ticaret yollarının farklı toplumları buluşturduğuna
- D) Hareketli yaşam biçiminde sanat üretilemeyeceği iddiasına
- E) Uygurların yerleşik şehirler kurabildiğine
Doğru cevap: D
Çözüm: Metal eşyalar ve hayvan motifleri bozkır topluluklarının güçlü maddî sanat geleneğini gösterir. Kalıcı büyük bina azlığı sanat ve zanaat yokluğu olarak değerlendirilmemelidir.
Maniheizmin Uygurlar arasında kabul edilmesiyle şehir hayatının güçlenmesi hangi sonucu destekler?
- A) Bütün bozkır devletlerinin aynı tarihte yerleşik yaşama geçtiğini
- B) Türkçenin yazılı kullanımının tamamen yasaklandığını
- C) At yetiştiriciliğinin tarih sahnesinden aniden silindiğini
- D) Uygurların ticaretten bütünüyle çekildiğini
- E) İnanç, üretim biçimi ve kültürel kurumların birbirini etkileyebildiğini
Doğru cevap: E
Çözüm: Uygur tarihindeki dinî, ekonomik ve kültürel değişimler birlikte değerlendirilmelidir. Maniheizm tek başına bütün dönüşümlerin tek ve zorunlu sebebi sayılmamalıdır.
İpek Yolu üzerinde Çin ile rekabet eden bir Türk devletinin hem savaş hem antlaşma yolunu kullanması neyi gösterir?
- A) Ticaret güzergâhlarının dış politika ve güvenlikle bağlantısını
- B) Ekonomik ilişkilerin siyasî sonuç doğurmadığını
- C) Bütün devletlerin yalnız deniz üzerinden ticaret yaptığını
- D) Kurultayın ticaret yollarında hiç söz sahibi olmadığını
- E) İpek Yolu’nun sadece cenaze taşlarını taşımak için kurulduğunu
Doğru cevap: A
Çözüm: İpek Yolu hem ekonomik kazanç hem diplomatik pazarlık hem de askerî güvenlik boyutu olan bir ağdı. Türk devletleri bu hatları kontrol etmeye önem vermiştir.
Onlu teşkilat ile sahte ricatın farkını en doğru ifade eden seçenek hangisidir?
- A) İlki cenaze, ikincisi yazı sistemidir
- B) İlki askerî örgütlenme, ikincisi savaş meydanındaki taktiktir
- C) İlki hukuki töre, ikincisi kağan eşidir
- D) İlki sözlü şiir, ikincisi tarihî destandır
- E) İkisi de aynı hayvan takviminin adıdır
Doğru cevap: B
Çözüm: Onlu düzen askerlerin birimlere ayrılması ve komuta zinciriyle ilgilidir. Sahte ricat ise savaş sırasında uygulanan hareketli aldatma ve kuşatma taktiğidir.
Oğuz Kağan, Ergenekon ve Göç destanları için doğru geleneksel eşleştirme hangisidir?
- A) Uygur – Osmanlı – Hun
- B) Kök Türk – Karahanlı – Safevî
- C) Hun – Kök Türk – Uygur
- D) Hun – Memlük – Akkoyunlu
- E) Osmanlı – Hun – Anadolu Selçuklu
Doğru cevap: C
Çözüm: Oğuz Kağan anlatısı Hun; Ergenekon anlatısı Kök Türk; Göç anlatısı Uygur destan çevresiyle ilişkilendirilir. Bu ayrım geleneksel edebiyat tarihindeki sınıflamadır.
“Kağan Tanrıdan yönetme yetkisi aldığını söyledi, kurultayda görüş aldı ve töreyi uyguladı.” cümlesinde kavramların sırası hangisidir?
- A) Töre – kurgan – yuğ
- B) Balbal – sav – sagu
- C) Şad – budun – urug
- D) Kut – kurultay – töre
- E) Kam – kurgan – toy
Doğru cevap: D
Çözüm: Tanrısal yönetme yetkisi kut, önemli sorunların görüşüldüğü meclis kurultay, uygulanması beklenen geleneksel hukuk töredir. Aynı cümlede üç farklı kurum yer alır.
Bir araştırmacı eski Türk toplumunu incelerken yalnız Orhun Yazıtlarını değil kurgan buluntularını ve destanları da kullanıyorsa temel kazanımı nedir?
- A) Bütün kaynakların aynı dönemde yazıldığını kesinleştirmek
- B) Arkeolojik buluntuların her zaman yazılı metinlerden yanlış olduğunu savunmak
- C) Destanların her ayrıntısını doğrulanmış tarih kabul etmek
- D) Sadece bir kaynaktan evrensel ve kesin hüküm çıkarmak
- E) Yazılı, arkeolojik ve sözlü kaynakları karşılaştırabilmek
Doğru cevap: E
Çözüm: Yazıtlar siyasal söylemi, kurganlar maddî hayatı, destanlar sözlü kültürün hafızasını yansıtır. Kaynakları türüne göre tenkit edip birlikte kullanmak daha sağlam bir yorum sağlar.