Oğuş → urug → boy → budun → il dizilişini açıklayan doğru yargı hangisidir?
- A) Akrabalık topluluklarından daha geniş siyasî örgütlenmeye doğru ilerler
- B) İlden başlayarak sırayla küçülen askerî rütbeleri verir
- C) Sadece cenaze törenlerinin aşamalarını gösterir
- D) Yalnız yazı sistemlerinin tarihini sıralar
- E) Hayvanlı takvimin on iki yıllık döngüsünü belirtir
Doğru cevap: A
Çözüm: Oğuş aile, urug aileler topluluğu, boy akraba birlikleri, budun halk, il ise siyasî örgütlenmedir. Sıra toplumsal ve siyasî ölçeğin genişlemesini gösterir.
Bir metinde “kağanın Tanrıdan yetki aldığı ve töreye uygun davranması gerektiği” belirtiliyorsa hangi iki kavram birlikte vurgulanmıştır?
- A) Yuğ ve sagu
- B) Kut ve töre
- C) Kurgan ve balbal
- D) Sav ve koşuk
- E) Şad ve tudun
Doğru cevap: B
Çözüm: Tanrısal meşruiyet kut; yönetimde uyulması beklenen geleneksel hukuk töredir. İki kavram birbirini tamamlayabilir ancak aynı anlama gelmez.
Veraset çekişmeleri ile ikili teşkilatın aynı devlet içinde görülmesi hangi gelişmeyi kolaylaştırabilir?
- A) Tüm Türk boylarının aynı anda denizci olmasını
- B) Devletin tek bir savaşçıdan oluşmasını
- C) Hanedan kolları arasında siyasî parçalanmayı
- D) Bütün hukuk kurallarının otomatik yazıya geçirilmesini
- E) Kurgan kültürünün aniden sona ermesini
Doğru cevap: C
Çözüm: Hanedan üyeleri arasında kut temelli hükümranlık iddiaları ve iki kanatlı yönetim bir arada olduğunda merkezden kopma riski artabilir. Bu sonuç her devletin zorunlu biçimde dağıldığı anlamına gelmez.
Kurultay hakkında aşağıdaki yargılardan hangisi tarihsel yönteme daha uygundur?
- A) Evrensel ve eşit oy esasına dayanan çağdaş parlamento olduğunu kanıtlar
- B) Kağanın hiçbir siyasi işlevi kalmadığını kesinleştirir
- C) Bütün kararları yalnız dış elçilerin aldığını gösterir
- D) Önemli kararların görüşüldüğü danışma organı olduğunu gösterir
- E) Yalnız ölüm törenlerine verilen resmî addır
Doğru cevap: D
Çözüm: Toy/kurultay istişare işlevini açıklar. Kurultayı çağdaş milletvekili seçimleri ve kuvvetler ayrılığına dayanan parlamentolarla özdeşleştirmek tarihsel anakronizm olur.
Bir görevli bağlı boylardan vergi toplarken başka biri kağanın oğluna askerî yönetim öğretmektedir. Görevlilerin olası unvanları sırasıyla hangisidir?
- A) Kam – balbal
- B) Sagu – koşuk
- C) Kurgan – yuğ
- D) Budun – oğuş
- E) Tudun – şad
Doğru cevap: E
Çözüm: Tudun bağlı bölgelerde denetim ve vergiyle ilişkili görevler yürütür. Şad ise hanedan üyelerinin askerî ve idarî görevlerinde kullanılan bir unvandır.
Hatunun diplomatik görüşmelere katılması ve kağanın kurultaya danışması birlikte hangi yargıyı destekler?
- A) Siyasî işleyişte hükümdar dışında da temsil ve danışma unsurları vardır
- B) Egemenliğin bütünüyle yabancı tüccarlara geçtiğini
- C) Devletin askerî gücünün kaldırıldığını
- D) Kadınların toplumun her kesiminde aynı devlet unvanını taşıdığını
- E) Kurultay ve hatun kavramlarının aynı kişiyi ifade ettiğini
Doğru cevap: A
Çözüm: Hatunun temsilî rolü ve kurultayın danışma işlevi, karar sürecinde farklı aktörlerin varlığına işaret eder. Yetki sınırları dönemlere göre değiştiğinden genelleme dikkatle yapılmalıdır.
Bir kağanın “töreyi bozarak halkı mağdur etmesi” hakkında hangi yorum tarihsel bağlama uygundur?
- A) Töre sadece savaşta kullanılan atların sayısıdır
- B) Töreye aykırılık yönetimin meşruiyetini zedeleyebilir
- C) Kağan hiçbir geleneksel kurala bağlı değildir
- D) Töre bütün Türk devletlerinde ilk kez 19. yüzyılda doğmuştur
- E) Yönetim yetkisi töreden değil yalnız kurganlardan kaynaklanır
Doğru cevap: B
Çözüm: Eski Türk siyasi düşüncesinde töre, düzen ve adalet için önem taşır. Kağanın keyfî biçimde kuralları çiğnemesi meşruiyet tartışmalarına neden olabilir.
Gök Tanrı inancı ve kamlık/şaman uygulamalarını ayıran en doğru yaklaşım hangisidir?
- A) İki terim aynı dinin zorunlu ve değişmez resmî adıdır
- B) Kamlık yalnız şehir mimarisini ifade eder
- C) Gök Tanrı temel inanç çerçevesi, kamlık ise ritüel uygulamalarla ilişkili olabilir
- D) Gök Tanrı yalnız bir hükümdar unvanıdır
- E) İkisi de yalnız Osmanlı döneminde ortaya çıkmıştır
Doğru cevap: C
Çözüm: Eski Türklerin dinî hayatı çeşitli unsurlar içerir. Gök Tanrı inancı ile kamların ritüel görevlerini bütünüyle eş anlamlı görmek eksik ve yanıltıcı bir sınıflandırmadır.
Ölüyle birlikte gündelik araçların bir mezara konulması, tek başına en temkinli biçimde hangi görüşü destekler?
- A) Bütün Türklerin aynı dönemde aynı dine geçtiğini
- B) Mezarların yalnız toplantı salonu olarak kullanıldığını
- C) Bütün araçların Çin’den ithal edildiğini
- D) Ölüm sonrası yaşama ilişkin düşünceler bulunabileceğini
- E) Hiçbir topluluğun gömü geleneği taşımadığını
Doğru cevap: D
Çözüm: Kurganlara eşya bırakılması ölümden sonraki yaşama ilişkin inançlarla bağlantılı yorumlanabilir. Ancak tek bir bulgu tüm dönemler ve topluluklar için aynı dinî kuralı kanıtlamaz.
Yuğ, kurgan ve balbal kavramlarını doğru sıralayan seçenek hangisidir?
- A) Mezar yapısı – devlet meclisi – aile
- B) Askerî rütbe – sözlü şiir – hayvan takvimi
- C) Geleneksel hukuk – elçi – kağan eşi
- D) Hükümet – vergi görevlisi – din adamı
- E) Cenaze töreni – mezar yapısı – anıtsal taş
Doğru cevap: E
Çözüm: Yuğ ölümün ardından düzenlenen törendir. Kurgan mezar yapısı; balbal ise bazı mezar anıtları çevresinde kullanılan taş unsurlardır. Birbirlerinin yerine kullanılmazlar.
Orhun Yazıtlarının tarihî kaynak değeriyle ilgili en isabetli ifade hangisidir?
- A) Kök Türklerin devlet anlayışı ve geçmişine dair birinci elden siyasî metinlerdir
- B) Uygurların 19. yüzyılda hazırladığı ilk anayasal belgelerdir
- C) Yalnız İslamî tasavvuf anlatılarından oluşur
- D) Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluş bildirgesidir
- E) Roma Senatosunun Türkçeye çevirdiği kanunlardır
Doğru cevap: A
Çözüm: Orhun Yazıtları Kök Türk devlet geleneği, tarih bilinci ve topluma verilen öğütleri içerir. Metinler devletin bakış açısını da taşıdığı için kaynak tenkidiyle okunmalıdır.
Kül Tigin ve Bilge Kağan yazıtları ile Tonyukuk yazıtı hakkında hangi yöntemsel yaklaşım doğrudur?
- A) Üçü de aynı gün Osmanlı Türkçesiyle yazılmıştır
- B) Yazar, muhatap ve siyasî bağlam farklılıkları gözetilerek karşılaştırılmalıdır
- C) Üç metnin tamamı yalnız tarım vergisi listeleridir
- D) Metinlerde devlet yönetimine hiç değinilmez
- E) Tonyukuk bir Uygur dinî takvimidir
Doğru cevap: B
Çözüm: Yazıtların anlatıcıları ve amaçları birebir aynı değildir. Bu nedenle içerik, tarih ve siyasî konumu karşılaştırarak değerlendirmek kaynak eleştirisinin gereğidir.
On iki hayvanlı takvime ilişkin bir belgede “kaplan yılı” ifadesi görülürse hangi sonuç doğrudan çıkarılır?
- A) Belge kesin olarak Miladî 2026 yılına aittir
- B) Belgenin yalnız Hicrî ay hesabıyla yazıldığı kanıtlanır
- C) Yıl, on iki hayvanlı adlandırma çevrimi içinde belirtilmiştir
- D) Yazının mutlaka Latin alfabesiyle kaleme alındığı anlaşılır
- E) Belgenin yalnız bir Osmanlı kadı sicili olduğu görülür
Doğru cevap: C
Çözüm: Hayvan adı bir takvim döngüsündeki yılı belirtir; tek başına kesin Miladî yıla çevirmek için ek kronolojik bilgi gerekir. Takvim ve alfabe farklı kategorilerdir.
Hayvan üslubu süslemeleri, metal işçiliği ve taşınabilir eşyalar birlikte hangi görüşe karşı kanıt oluşturur?
- A) Bozkırda hayvancılığın yapılabildiği görüşüne
- B) Orhun metinlerinin yazılı kaynak olduğuna
- C) Ticaret yollarının farklı toplumları buluşturduğuna
- D) Hareketli yaşam biçiminde sanat üretilemeyeceği iddiasına
- E) Uygurların yerleşik şehirler kurabildiğine
Doğru cevap: D
Çözüm: Metal eşyalar ve hayvan motifleri bozkır topluluklarının güçlü maddî sanat geleneğini gösterir. Kalıcı büyük bina azlığı sanat ve zanaat yokluğu olarak değerlendirilmemelidir.
Maniheizmin Uygurlar arasında kabul edilmesiyle şehir hayatının güçlenmesi hangi sonucu destekler?
- A) Bütün bozkır devletlerinin aynı tarihte yerleşik yaşama geçtiğini
- B) Türkçenin yazılı kullanımının tamamen yasaklandığını
- C) At yetiştiriciliğinin tarih sahnesinden aniden silindiğini
- D) Uygurların ticaretten bütünüyle çekildiğini
- E) İnanç, üretim biçimi ve kültürel kurumların birbirini etkileyebildiğini
Doğru cevap: E
Çözüm: Uygur tarihindeki dinî, ekonomik ve kültürel değişimler birlikte değerlendirilmelidir. Maniheizm tek başına bütün dönüşümlerin tek ve zorunlu sebebi sayılmamalıdır.
İpek Yolu üzerinde Çin ile rekabet eden bir Türk devletinin hem savaş hem antlaşma yolunu kullanması neyi gösterir?
- A) Ticaret güzergâhlarının dış politika ve güvenlikle bağlantısını
- B) Ekonomik ilişkilerin siyasî sonuç doğurmadığını
- C) Bütün devletlerin yalnız deniz üzerinden ticaret yaptığını
- D) Kurultayın ticaret yollarında hiç söz sahibi olmadığını
- E) İpek Yolu’nun sadece cenaze taşlarını taşımak için kurulduğunu
Doğru cevap: A
Çözüm: İpek Yolu hem ekonomik kazanç hem diplomatik pazarlık hem de askerî güvenlik boyutu olan bir ağdı. Türk devletleri bu hatları kontrol etmeye önem vermiştir.
Onlu teşkilat ile sahte ricatın farkını en doğru ifade eden seçenek hangisidir?
- A) İlki cenaze, ikincisi yazı sistemidir
- B) İlki askerî örgütlenme, ikincisi savaş meydanındaki taktiktir
- C) İlki hukuki töre, ikincisi kağan eşidir
- D) İlki sözlü şiir, ikincisi tarihî destandır
- E) İkisi de aynı hayvan takviminin adıdır
Doğru cevap: B
Çözüm: Onlu düzen askerlerin birimlere ayrılması ve komuta zinciriyle ilgilidir. Sahte ricat ise savaş sırasında uygulanan hareketli aldatma ve kuşatma taktiğidir.
Oğuz Kağan, Ergenekon ve Göç destanları için doğru geleneksel eşleştirme hangisidir?
- A) Uygur – Osmanlı – Hun
- B) Kök Türk – Karahanlı – Safevî
- C) Hun – Kök Türk – Uygur
- D) Hun – Memlük – Akkoyunlu
- E) Osmanlı – Hun – Anadolu Selçuklu
Doğru cevap: C
Çözüm: Oğuz Kağan anlatısı Hun; Ergenekon anlatısı Kök Türk; Göç anlatısı Uygur destan çevresiyle ilişkilendirilir. Bu ayrım geleneksel edebiyat tarihindeki sınıflamadır.
“Kağan Tanrıdan yönetme yetkisi aldığını söyledi, kurultayda görüş aldı ve töreyi uyguladı.” cümlesinde kavramların sırası hangisidir?
- A) Töre – kurgan – yuğ
- B) Balbal – sav – sagu
- C) Şad – budun – urug
- D) Kut – kurultay – töre
- E) Kam – kurgan – toy
Doğru cevap: D
Çözüm: Tanrısal yönetme yetkisi kut, önemli sorunların görüşüldüğü meclis kurultay, uygulanması beklenen geleneksel hukuk töredir. Aynı cümlede üç farklı kurum yer alır.
Bir araştırmacı eski Türk toplumunu incelerken yalnız Orhun Yazıtlarını değil kurgan buluntularını ve destanları da kullanıyorsa temel kazanımı nedir?
- A) Bütün kaynakların aynı dönemde yazıldığını kesinleştirmek
- B) Arkeolojik buluntuların her zaman yazılı metinlerden yanlış olduğunu savunmak
- C) Destanların her ayrıntısını doğrulanmış tarih kabul etmek
- D) Sadece bir kaynaktan evrensel ve kesin hüküm çıkarmak
- E) Yazılı, arkeolojik ve sözlü kaynakları karşılaştırabilmek
Doğru cevap: E
Çözüm: Yazıtlar siyasal söylemi, kurganlar maddî hayatı, destanlar sözlü kültürün hafızasını yansıtır. Kaynakları türüne göre tenkit edip birlikte kullanmak daha sağlam bir yorum sağlar.