Divân-ı Hümâyun’da sadrazam ve vezirler, kazaskerler, nişancı ve defterdarın bulunması hangi yönetim özelliğini gösterir?
- A) Seyfiye, ilmiye ve kalemiye görevlerinin merkezî karar sürecinde buluşmasını
- B) Divanın yalnız askerî mahkeme olmasını
- C) Tüm üyelerin sadece lonca esnafından seçilmesini
- D) Şeyhülislamın her dönemde kurulun zorunlu başkanı olmasını
- E) Kadı mahkemelerinin bütün taşrada kaldırılmasını
Doğru cevap: A
Çözüm: Divan-ı Hümâyun seyfiye, ilmiye ve kalemiye temsilcilerinin bir araya geldiği yönetim mekanizmasıdır. Şeyhülislam her dönemde divanın daimî üyesi kabul edilmez.
Fatih Sultan Mehmet döneminde Divân-ı Hümâyun başkanlığının sadrazama bırakılmasının anlamı hangi seçenekte en doğru verilir?
- A) Padişahlık makamının tamamen kaldırılması
- B) Toplantı başkanlığında sadrazamın ağırlığının artması, nihai hükümdarlık yetkisinin sürmesi
- C) Divanın modern seçilmiş parlamentoya dönüşmesi
- D) Bütün maliye ve adalet işlerinin loncalara bırakılması
- E) Şeyhülislamın hükümdar unvanını kullanmaya başlaması
Doğru cevap: B
Çözüm: Fatih döneminde padişahın divanı bizzat yönetmesinin yerini sadrazam başkanlığı almıştır; padişahın hükümranlık ve onay yetkileri ortadan kalkmamıştır.
Bir tahrir defterindeki gelir kaydının sipahiye tahsis edilmiş olması neden doğrudan özel toprak mülkiyetini göstermez?
- A) Sipahi bütün köylüleri ve araziyi sınırsızca satabilir
- B) Tahrir defterleri yalnız deniz savaşlarını kaydeder
- C) Miri arazinin mülkiyeti ile vergi gelirini tasarruf hakkı ayrı hukuki durumlardır
- D) Miri arazinin hiçbir vergi yükümlülüğü yoktur
- E) Tımarlı sipahiler yalnız medrese öğrencilerinden seçilir
Doğru cevap: C
Çözüm: Tımar miri arazi gelirinin hizmet karşılığı tahsisidir; toprağı işleyen reayanın tasarruf hakkı ve devletin mülkiyeti ayrıca değerlendirilir.
Tımar sisteminin zayıflamasıyla iltizamın yaygınlaşması devletin hangi ihtiyacına daha doğrudan bağlanır?
- A) Yeniçeri ocaklarını tek bir loncaya bağlamasına
- B) Bütün köyleri aynı gün şehir yapma planına
- C) Devşirmeyi yalnız medrese eğitimine yönlendirmesine
- D) Merkezî hazinenin nakit gelirini artırma arayışına
- E) Miri arazinin tamamını vergisiz bırakma politikasına
Doğru cevap: D
Çözüm: İltizam, vergi toplama hakkının bedelle devri yoluyla merkezî hazineye nakit sağlama işlevi taşır. Tımarın asker yetiştirme yönünden ayrılması temel karşılaştırmadır.
Malikâne ihalesinde “muaccele” ve yıllık “mal” ödemesi ifadeleri geçiyorsa bunların işlevleri hangisidir?
- A) Saray eğitimi ve yeniçeri askerî talimi
- B) Kadı hükmü ve fetva makamının kararı
- C) Şehzade sancağı ve medrese bursu
- D) Cami kürsüsü ve müezzinlik makamı
- E) Peşin ödeme ve sonrasındaki düzenli yıllık ödeme yükümlülüğü
Doğru cevap: E
Çözüm: 1695 sonrası malikâne uygulamasında muaccele peşin ödeme, mal ise yıllık yükümlülükle ilişkilidir. Malikâneyi bütünüyle özel arazi mülkiyetiyle eşitlemek doğru değildir.
Timarlı sipahi ile yeniçeriyi karşılaştıran hangi ifade doğrudur?
- A) İlki eyalet dirlik gelirine, ikincisi merkezî kapıkulu maaş sistemine bağlıdır
- B) İkisi de yalnız denizci olarak gemilerde görev yapar
- C) Yeniçeri tamamen malikâne geliriyle yetişen sancakbeyidir
- D) Tımarlı sipahi yalnız Divân-ı Hümâyun’un maliye görevlisidir
- E) Her ikisi bütün dönemlerde aynı ulufe defterinde yer alır
Doğru cevap: A
Çözüm: Tımarlı sipahi dirlik gelirine dayanır ve eyalet kuvveti olarak hizmet verir. Yeniçeri kapıkulu ocağına bağlıdır ve merkezî bütçeden maaş/ulufe alır.
Osmanlı devlet görevlilerinin askerî, ilmî ve bürokratik işlevlerini ayrı incelemek hangi karışıklığı önler?
- A) Kadıların ilmiye ile ilişkilendirilmesini
- B) Kazaskeri kalemiye, nişancıyı ilmiye üyesi sayma hatasını
- C) Sadrazamın seyfiye ile bağlantısının kurulmasını
- D) Defterdarın maliye işleri yürütmesini
- E) Şeyhülislamın fetva makamı olarak görülmesini
Doğru cevap: B
Çözüm: Kazasker ilmiye, nişancı kalemiye, sadrazam seyfiye içindedir. Sınıflandırmanın ölçütü modern unvanların çağrışımı değil Osmanlı görevinin kurumsal niteliğidir.
Bir kadının mahkeme kaydında vakıf kurma işlemi, borç davası ve miras taksimi yer alıyorsa hangi kaynak grubu araştırılmalıdır?
- A) Yalnız kapıkulu yoklama defterleri
- B) Sadece mühimme defterlerinde padişah hutbeleri
- C) Şeriyye sicilleri
- D) Yalnız deniz haritaları
- E) Sadece saray musiki mecmuaları
Doğru cevap: C
Çözüm: Kadı mahkemelerinin şeriyye sicilleri gündelik hukuk, ekonomik ilişkiler ve toplumsal hayat hakkında veri içerir. Bu kayıtlar yalnız dinî ibadet işlemlerinden ibaret değildir.
Osmanlı hukukunda kadıların ilmiye mensubu olması ile nişancının kanunî metinlerle ilgilenmesi hangi yargıyı destekler?
- A) Nişancının bütün şerî davalarda tek hâkim olmasını
- B) Kazaskerin maliye vergisini bizzat toplamasını
- C) Kadı mahkemelerinde hiçbir devlet düzenlemesinin bulunmamasını
- D) Yargı ve idarî belge düzeninin ayrı fakat ilişkili kurumlarda yürütülmesini
- E) Hukukun bütünüyle Yeniçeri Ocağına bırakılmasını
Doğru cevap: D
Çözüm: Kadılar hukukî yargılama, nişancı ise tuğra, kanun ve tahrir kayıtlarıyla ilişkilidir. Osmanlı idaresi farklı görevleri uzmanlaşmış kurumlardan yararlanarak yürütmüştür.
Osmanlı toplumundaki “askerî” ve “reaya” ayrımını modern ordu-sivil ayrımıyla eşitlemek neden yanlıştır?
- A) Askerî her zaman yalnız savaşan piyade demektir
- B) Reaya tüm dönemlerde yalnız gayrimüslimlerden oluşur
- C) Kalemiye hiçbir zaman yönetici grubunda bulunmaz
- D) İlmiye mensupları bütün yönetim görevlerinden dışlanır
- E) Askerî terimi yönetici ve hizmet sınıflarını da kapsayan hukukî-idarî statüdür
Doğru cevap: E
Çözüm: Osmanlı sosyal sınıflandırmasında askerî yalnız silahlı asker değil çeşitli yönetici, dinî ve bürokratik görevlileri kapsar. Reaya üretim ve vergi yükümlülükleriyle ilişkilendirilir.
Narh uygulaması ile lonca denetimini birlikte değerlendiren araştırmacı hangi sonuca ulaşabilir?
- A) Kentte fiyat ve ürün kalitesinin kurumlar arası gözetimle düzenlenebildiğine
- B) Devletin piyasaya hiçbir dönemde karışmadığına
- C) Lonca üyelerinin yalnız devletin donanmasını yönettiğine
- D) Narhın yalnız tarımsal miras hakkı verdiğine
- E) Esnafın hiçbir meslekî eğitim geleneği bulunmadığına
Doğru cevap: A
Çözüm: Narh fiyat denetimi, lonca ise üretim standardı ve meslek içi düzenle ilişkilidir. Kadı ve yerel idare de belirli durumlarda piyasa gözetimine katılabilir.
Vakıfla finanse edilen cami, imaret, medrese ve darüşşifanın aynı külliyede bulunması hangi yorumu destekler?
- A) Külliyelerin sadece askerî talim için tasarlanmasını
- B) İbadet, eğitim, sosyal yardım ve sağlığın bütünleşmiş hizmet alanları olmasını
- C) Vakıf gelirinin yalnız saray bahçesine ayrılmasını
- D) Medreselerde ilim öğretiminin bütünüyle yasak olmasını
- E) Darüşşifanın yalnız savaş gemisi olması gerektiğini
Doğru cevap: B
Çözüm: Külliye çok işlevli mimari ve sosyal hizmet bütünlüğüdür. Vakıflar bu yapıların bakımını ve hizmet sürekliliğini gelir tahsisiyle desteklemiştir.
Osmanlı minyatürü ile hat sanatı arasındaki temel ayrım hangisidir?
- A) Minyatür yalnız fiyat tarifesi, hat askerî vergi türüdür
- B) Minyatür yalnız mimari kubbe, hat gemi teçhizatıdır
- C) Minyatür tasvir/resimleme, hat estetik yazı sanatıdır
- D) İkisi de devletin toprak gelir sisteminin adıdır
- E) Hat yalnız resim, minyatür yalnız Arap harfleri yazısıdır
Doğru cevap: C
Çözüm: Minyatür anlatı ve olayların tasvirinde, hat sanatlı yazıda öne çıkar. Tezhip ise yazma ve sayfa süslemesiyle; çini mimarideki seramik bezemeyle ilişkilidir.
Şehzade, Süleymaniye ve Selimiye camilerini doğru eşleştirmek hangi mimarın gelişimini izlemeye yarar?
- A) Sedefkâr Mehmed Ağa
- B) Mimar Kemaleddin
- C) Mimar Hayreddin
- D) Mimar Sinan
- E) Acem Ali
Doğru cevap: D
Çözüm: Şehzade, Süleymaniye ve Edirne Selimiye camileri Mimar Sinan’ın geleneksel çıraklık, kalfalık, ustalık eşleştirmesini oluşturur. Sultanahmet Camii başka bir mimarın eseridir.
Evliya Çelebi, Kâtip Çelebi ve Piri Reis’in eserleri sırasıyla hangi kaynak türlerinde öne çıkar?
- A) Tımar defteri – mahkeme sicili – kapıkulu yoklaması
- B) Şerî fetva – yeniçeri talimnamesi – esnaf narhı
- C) Cülus kayıtları – mezar kitabesi – vakıf senedi
- D) Medenî kanun – lonca belgesi – divan üyelik listesi
- E) Seyahat anlatısı – coğrafya/kitap bilgisi – denizcilik bilgisi
Doğru cevap: E
Çözüm: Evliya Çelebi Seyahatnâme ile; Kâtip Çelebi Cihannüma ve bibliyografya çalışmalarıyla; Piri Reis Kitâb-ı Bahriye ve haritalarla tanınır.
Takiyüddin’in 16. yüzyılda İstanbul’da gözlemevi kurması Osmanlı bilim tarihi açısından neyi gösterir?
- A) Gözlemsel astronomi çalışmalarının kurumsal bir örneğini
- B) İlk Türk devletlerindeki onlu ordu modelinin başladığını
- C) Tımarların tümünün kalktığını
- D) Divân-ı Hümâyun’un medreseye dönüştüğünü
- E) Lonca üretiminin yalnız denizcilikle sınırlı olduğunu
Doğru cevap: A
Çözüm: Takiyüddin’in İstanbul rasathanesi 16. yüzyıl Osmanlı astronomisinin önemli girişimlerindendir. Gözlemevinin kurulması askerî ve mali kurumlarla aynı olgu değildir.
Ali Kuşçu ile Takiyüddin’i Osmanlı bilim tarihine yerleştirirken doğru dönem eşleştirmesi hangisidir?
- A) Ali Kuşçu Tanzimat, Takiyüddin Cumhuriyet dönemindedir
- B) Ali Kuşçu Fatih devri, Takiyüddin 16. yüzyıl İstanbul rasathanesiyle ilişkilidir
- C) İkisi de Osmanlı öncesi Orhun Yazıtlarının yazarlarıdır
- D) Ali Kuşçu 20. yüzyıl denizcisi, Takiyüddin Selçuklu atabeyidir
- E) İkisi de yalnız lonca fiyatlarını kaydeden görevliydi
Doğru cevap: B
Çözüm: Ali Kuşçu Fatih dönemi İstanbul ilim çevresi ve astronomi/matematikle ilişkilidir. Takiyüddin’in rasathanesi ise daha sonraki 16. yüzyıl girişimidir.
Mühimme defteri, tahrir defteri ve şeriyye sicili arasında doğru kaynak sıralaması hangisidir?
- A) Kadı işlemleri – deniz haritası – medrese şiiri
- B) Vakıf hizmeti – asker üniforması – saray töreni
- C) Merkezî kararlar – arazi/nüfus-vergi kaydı – kadı mahkemesi işlemleri
- D) Saray yemek listesi – sanatsal minyatür – fetih destanı
- E) İpek Yolu – takvim hayvanları – ulufe bahşişi
Doğru cevap: C
Çözüm: Mühimme defterleri divan kararlarını, tahrir defterleri nüfus-arazi ve gelir potansiyelini, şeriyye sicilleri mahkeme işlemlerini yansıtır. Kaynak türünü sorunun niteliğine göre seç.
Osmanlı maliyesinde tımarın, iltizamın ve malikânenin karşılaştırılması hangi genel dönüşümü incelemeye yardımcı olur?
- A) Bütün toprakların ilk günden kişisel mülk oluşunu
- B) Ekonominin hiçbir zaman tarımsal vergilere dayanmamasını
- C) Tımarlı sipahilerin bütün dönemlerde yalnız maaşlı piyade olmasını
- D) Askerî hizmete dayalı gelir tahsisinden nakit ve uzun süreli gelir düzenlemelerine yönelişi
- E) Vergi toplamanın devlet idaresiyle ilişkisiz olmasını
Doğru cevap: D
Çözüm: Tımar gelirle askerî hizmeti, iltizam nakit karşılığı vergi toplama hakkını, malikâne daha uzun vadeli bir tasarruf ilişkisini öne çıkarır. Birlikte mali ve askerî değişimi anlatırlar.
Osmanlı kültür ve medeniyetini yalnız saray tarihçileriyle değil vakfiyeler, şeriyye sicilleri ve esnaf kayıtlarıyla incelemek ne sağlar?
- A) Bütün tarihî belgelerin aynı amaçla tutulduğunu kanıtlamayı
- B) Yalnız savaşların tarihini öğrenip sosyal hayatı dışlamayı
- C) Destanların her ayrıntısını sorgusuz doğru kabul etmeyi
- D) Yerel kayıtlardaki tarihlerin bütünüyle uydurma olduğunu varsaymayı
- E) Gündelik toplumsal, ekonomik ve yerel hayatı farklı kaynaklardan denetlemeyi
Doğru cevap: E
Çözüm: Vakfiyeler hizmet ve gelirleri, şeriyye sicilleri hukuki gündeliği, esnaf belgeleri üretim ilişkilerini aydınlatır. Çoklu kaynak kullanımı saray merkezli anlatıyı tamamlar.