Bir belgenin mühür ve kâğıt türü döneme uygun olsa da metindeki olaylar diğer belgelerle çelişiyor. Hangi yaklaşım doğrudur?
- A) Dış tenkidin yanında iç tenkit de yapılarak iddialar karşılaştırılmalıdır
- B) Dış özellikler uygunsa bütün bilgiler zorunlu olarak doğrudur
- C) Çelişen tüm belgeler araştırılmadan imha edilmelidir
- D) Yalnızca yazı estetiği tarihsel doğruluğu belirler
- E) Kaynağın tarihi varsa içerik okunmasına gerek yoktur
Doğru cevap: A
Çözüm: Fiziksel özgünlük, anlatının doğruluğunu tek başına kanıtlamaz; iç tenkit gerekir.
Bir fermanın tuğrasını, düzenini ve formül kalıplarını inceleyen araştırma öncelikle hangi alana dayanır?
- A) Demografi
- B) Diplomatik
- C) Nümizmatik
- D) Etnografya
- E) Jeomorfoloji
Doğru cevap: B
Çözüm: Resmî belgenin biçimi ve sahihliği diplomatik alanının konusudur.
Tarihçinin resmî belgedeki eski harf biçimlerini çözmesi, ardından metnin hükmünü incelemesi hangi sıraya uygundur?
- A) Önce harfleri yok sayma, sonra ezber
- B) Metni çevirmeden yalnız basım kalitesine bakma
- C) Paleografik okuma ve tarihsel yorum
- D) Nümizmatik ve arkeozooloji
- E) Yalnız sözlü tarih ve anket
Doğru cevap: C
Çözüm: Yazının çözümlenmesi paleografiktir; hükmün bağlamda değerlendirilmesi tarihsel yorumdur.
Bir vakfın gelirleri ile harcamalarını öğrenmek isteyen araştırmacı önce hangi kaynağı seçmelidir?
- A) Sadece tuğranın görselini
- B) Yalnız saray şiirlerini
- C) Bir hükümdarın portresini
- D) Vakfiye ve ilgili vakıf muhasebe kayıtlarını
- E) Yalnız savaş kroniklerini
Doğru cevap: D
Çözüm: Vakfiye şartları, muhasebe kayıtları ise fiilî gelir-gider uygulamasını aydınlatır.
Bütün Osmanlı belgelerinde bütün kısa ünlülerin açıkça işaretlendiği iddiasını hangi olgu çürütür?
- A) Metinlerin daima Latin harfli basılması
- B) Osmanlı yazısının soldan sağa olması
- C) Bütün harflerin yalnız bir biçimde yazılması
- D) Ünlülerin dilde hiç bulunmaması
- E) Harekelerin çoğu metinde bulunmaması ve okumada bağlamın gerekmesi
Doğru cevap: E
Çözüm: Harekesiz ve ünlüsü eksik gösterilen yazı geleneği bağlamsal okumayı gerektirir.
Bir kelimede vav harfi görüldüğünde ilk yapılması gereken değerlendirme hangisidir?
- A) Kelime kökeni ve bağlamına bakarak harfin görevini belirlemek
- B) Daima 'o' sesini vermek
- C) Daima 'v' sesini vermek
- D) Harfleri ters yönde okumak
- E) Yazıyı modern Latin eklerle tamamlamak
Doğru cevap: A
Çözüm: Vav ses değeri bağlama göre değişebilir; tek ve evrensel bir okunuş dayatılamaz.
Bir metnin Latin harfli yayını eski sözcükleri aynen koruyor, özel okunuş işaretleri kullanıyor. Bu işlem en çok neyi gösterir?
- A) Belgenin yok edildiğini
- B) Çevriyazı çalışmasını
- C) Sadeleştirilmiş çağdaş anlatımı
- D) Özet çıkarma işlemini
- E) Yalnız sözlü derlemeyi
Doğru cevap: B
Çözüm: Ses/okunuş işaretli Latin harfli aktarım çevriyazıdır; sadeleştirme değildir.
Eski harflerle yazılmış bir belgenin Latin harfli metninde terimler bugünkü Türkçe eşdeğerleriyle değiştirilmişse hangi işlem yapılmıştır?
- A) Kâğıtların karbon tarihlemesi
- B) Harflerin dış tenkidi
- C) Sadeleştirme veya günümüz Türkçesine aktarma
- D) Yalnız harflerin bire bir çevrimi
- E) Sikke tasnifi
Doğru cevap: C
Çözüm: Anlamı bugünkü sözcüklerle yeniden ifade etmek sadeleştirmedir.
'Devlet-i Aliyye' ifadesindeki -i ile 'devleti yönetmek' ifadesindeki -i karşılaştırıldığında ne söylenebilir?
- A) İlki Türkçe soru, ikincisi çoğul ekidir
- B) Her ikisi de her bağlamda tamlayan hâlidir
- C) İkisi de sözcükten bağımsız birer ünlemdir
- D) İlki izafet, ikincisi Türkçe belirtme hâli görevi taşıyabilir
- E) Her ikisi de zorunlu geçmiş zaman ekidir
Doğru cevap: D
Çözüm: Yüzeyde benzer sesler farklı dil bilgisel görevler üstlenebilir.
Osmanlı Türkçesindeki Arapça ve Farsça kaynaklı söz varlığı hakkında hangisi bilimsel olarak uygundur?
- A) Osmanlı Türkçesini bütünüyle Arapça yapar
- B) Türkçenin eklemeli yapısını her zaman ortadan kaldırır
- C) Farsça tamlamalar hiçbir zaman kullanılmaz
- D) Metinde yalnız Türkçe kökenli sözcük olabilir
- E) Türkçe ek ve cümle yapısıyla bir arada kullanılabilir
Doğru cevap: E
Çözüm: Osmanlı Türkçesi Türkçenin tarihî bir biçimidir; söz varlığı ve tamlama etkileri dilin tüm kimliğini değiştirmez.
Bir Osmanlıca kelimede dal harfinden sonra yazıda bağlantı kopması görülüyor. En doğru ilk çıkarım hangisidir?
- A) Dalın bir sonraki harfe bağlanmamasından kaynaklanabilir
- B) Mutlaka nokta koymak unutulmuştur
- C) Kesin olarak ikinci kelime başlamıştır
- D) Harflerin tümü Latin alfabesindedir
- E) Metin kesin olarak sahte belgedir
Doğru cevap: A
Çözüm: Dal (د) bağlantı kurmayan harflerdendir; kopukluk her zaman sözcük sınırı değildir.
Aynı dönemde yazılmış iki Osmanlı belgesinin biri rik‘a, diğeri divanî olabilir. Hangisi doğrudur?
- A) Yazı türü belgenin tarihini tek başına gün ve saat olarak verir
- B) Dönemler içinde birden çok yazı türü farklı işlevlerle kullanılabilir
- C) Aynı yüzyılda tek yazı türüne izin verilirdi
- D) Rik‘a yalnızca mali rakamların özel sistemidir
- E) Divanî hiçbir resmî metinde kullanılmaz
Doğru cevap: B
Çözüm: Yazı türleri işlev ve kullanım alanı bakımından ayrılır, tek dönemde bir arada bulunabilir.
Siyakat yazısını tarihî kaynakta teşhis etmek isteyen araştırmacı özellikle hangi örneğe yönelmelidir?
- A) Modern Latin harfli gazete
- B) Sözlü hatıratın ses kaydı
- C) Mali hesap ve defter kaydı
- D) Bir hükümdar portresi
- E) Yalnız taş mimari süsleme
Doğru cevap: C
Çözüm: Siyakat Osmanlı maliye defterleri ve hesap yazısıyla ilişkilidir.
Bir tarihçi, atama belgesini okuduktan sonra bunun gerçekten yetkili makamca düzenlenip düzenlenmediğini test ediyor. Bu hangi aşamadır?
- A) Kaynağın sesli okunup kapatılması
- B) Yalnız edebî türünün belirlenmesi
- C) Sadece harflerin alfabetik sıralanması
- D) Belgenin diplomatik ve dış tenkit yönünden incelenmesi
- E) Metindeki tüm bilgilerin koşulsuz kabulü
Doğru cevap: D
Çözüm: Yetki, biçim, mühür ve özgünlük belge eleştirisinin konusudur.
'Kadı sicillerinde kayda geçen dava, yerel ekonomik ilişkilere ışık tutabilir' çıkarımı neden uygundur?
- A) Siciller sadece padişahın şiirini kaydeder
- B) Kadı sicillerinde yer ve kişi bilgisi asla olmaz
- C) Mahkeme kaydı tarih araştırmasında kaynak değildir
- D) Siciller her zaman yalnız askerî sefer günlüğüdür
- E) Mahkeme kayıtlarında alım satım, borç ve benzeri işlemler de bulunabilir
Doğru cevap: E
Çözüm: Şer‘iyye sicilleri hukuk ve yerel toplumsal-ekonomik tarihe ilişkin bilgi taşır.
Osmanlıca 'فرمان' sözcüğünü okuyup belgenin görev tahsisi olup olmadığını ayrıca sorgulamak neden gerekir?
- A) Sözcüğün okunması tek başına belgenin tüm hukukî işlevini belirlemez
- B) Ferman kelimesi her zaman şer‘iyye sicilidir
- C) Osmanlıca harfler hiçbir anlam taşımaz
- D) Bütün resmî belgeler içerik bakımından aynıdır
- E) Sözcüğü okumak belgeyi tarih dışına çıkarır
Doğru cevap: A
Çözüm: Okuma, belge türü ve içeriğin bağımsız incelemesinden ayrılmalıdır.
Bir belge basılı nüshada kolay, el yazması nüshada güç okunuyor. En iyi açıklama hangisidir?
- A) Zor okunan her metin siyakatla yazılmıştır
- B) Yazı türü ve harf biçimleri nüshalar arasında değişebilir
- C) Basılı metinlerin tümü başka dildedir
- D) El yazmasında harf sayısı sıfıra iner
- E) İki nüshanın aynı konuda olması imkânsızdır
Doğru cevap: B
Çözüm: Matbu ve el yazması biçimler farklılaşabilir; zorluk tek başına yazı türü belirlemez.
Bir görevlendirme kaydında berat, mahkeme işlemlerinde sicil, vakıf şartlarında vakfiye seçimi hangi ilkeye dayanır?
- A) Yalnızca rastgele örnek toplamaya
- B) Tarihî kaynakları sözlükten bağımsız saymaya
- C) Araştırma sorusuna en uygun kaynak türünü seçmeye
- D) Bütün belgelerin özdeş içerikte olmasına
- E) Sadece belge boyutuna bakmaya
Doğru cevap: C
Çözüm: Tarihçinin belge seçimi araştırdığı işlemin niteliğine bağlıdır.
Bir araştırmacı fermanı Latin harflerine aktarırken uzun ünlü işaretlerini koruyor; sonra metni günümüz Türkçesine çeviriyor. Bu iki aşama nasıl ayrılır?
- A) Önce kaynak imhası, sonra tasnif
- B) Önce sadeleştirme, sonra belgeyi okumama
- C) Önce tahrir, sonra sikke basımı
- D) Önce çevriyazı, sonra günümüz Türkçesine aktarma
- E) Önce arkeoloji, sonra nümizmatik
Doğru cevap: D
Çözüm: Özgün kelimelerin ses değerlerini koruyan yayın çevriyazı; modern anlatım ikinci aşamadır.
Aynı harf dizisine sahip tarihî iki sözcük farklı bağlamlarda ayrı okunuyorsa hangi ilke öne çıkar?
- A) Yazıdaki harflerin hiç ses değeri taşımaması
- B) Bütün kelimelerin daima aynı Türkçe ekle bitmesi
- C) Harf sırasının soldan sağa çevrilmesi zorunluluğu
- D) Bütün arşivlerin tek gün yazılmış olması
- E) Eksik ünlü gösterimi nedeniyle sözlük ve cümle bağlamıyla okuma
Doğru cevap: E
Çözüm: Ünlülerin tam belirtilmemesi, bağlama dayalı okuma gerektirebilir.