Tarihsel araştırmada geçmişe ilişkin bilgi sağlayan belge, nesne ve izlerin genel adı nedir?
- A) Kaynak
- B) Hipotez
- C) Takvim
- D) Yorum
- E) Dönemlendirme
Doğru cevap: A
Çözüm: Kaynak, geçmişteki insan faaliyetlerine ilişkin izler taşıyan yazılı, sözlü, görsel veya maddi malzemedir. Tarihçi yorumunu bu malzemeyi eleştirel biçimde inceleyerek temellendirir.
Olayın yaşandığı dönemde oluşturulan bir mektup tarihçi için hangi kaynak türüdür?
- A) İkinci el yorum
- B) Birinci el kaynak
- C) Tarihsel kuram
- D) Modern ders kitabı
- E) Ansiklopedi özeti
Doğru cevap: B
Çözüm: Olayın yaşandığı dönemde yazılan mektup, o dönemin doğrudan izini taşır ve birinci el kaynaktır. Ancak dönemin belgesi olmak anlatılan her bilginin otomatik olarak doğru olduğu anlamına gelmez.
Bir tarihçinin eski belgeleri inceleyerek yüzyıllar sonra yazdığı araştırma kitabı genellikle nasıl sınıflandırılır?
- A) Birinci el olay tutanağı
- B) Arkeolojik buluntu
- C) İkinci el kaynak
- D) Çağdaş görgü tanıklığı
- E) Epigrafik kitabe
Doğru cevap: C
Çözüm: Araştırmacının daha sonra başka kaynakları yorumlayarak oluşturduğu eser genellikle ikinci el kaynaktır. Bu eser, kendi yazıldığı dönemin tarih yazıcılığı inceleniyorsa birinci el malzeme olarak da kullanılabilir.
Tarihsel olayları tarihlerine göre sıralamaya yardımcı bilim dalı hangisidir?
- A) Nümizmatik
- B) Paleografya
- C) Heraldik
- D) Kronoloji
- E) Etnografya
Doğru cevap: D
Çözüm: Kronoloji olayları zaman içinde konumlandırıp öncelik-sonralık ilişkisini kurar. Nümizmatik para, paleografya eski yazı, heraldik arma, etnografya kültürel gelenekleri inceler.
Eski yazı biçimlerini ve alfabeleri okuyup inceleyen yardımcı bilim dalı hangisidir?
- A) Epigrafi
- B) Coğrafya
- C) Arkeoloji
- D) Nümizmatik
- E) Paleografya
Doğru cevap: E
Çözüm: Paleografya eski yazıların harf biçimlerini ve tarihsel değişimlerini inceleyerek belgelerin okunmasına yardım eder. Yazının bir anıt üzerindeki kitabe oluşu ise ayrıca epigrafiyi ilgilendirir.
Taş, mermer ya da metal üzerindeki tarihî kitabeleri inceleyen bilim dalı hangisidir?
- A) Epigrafi
- B) Filoloji
- C) Nümizmatik
- D) Kronoloji
- E) İstatistik
Doğru cevap: A
Çözüm: Epigrafi kitabeleri, üzerlerindeki yazıları ve bağlamlarını araştırır. Paleografya yazının biçimini okumaya yardımcı olur; epigrafinin temel nesnesi yazıtın kendisidir.
Tarihî madeni paraların basım, yazı, simge ve dolaşım özelliklerini inceleyen bilim hangisidir?
- A) Diplomatik
- B) Nümizmatik
- C) Heraldik
- D) Antropoloji
- E) Paleografya
Doğru cevap: B
Çözüm: Nümizmatik sikkelerin yazı, görsel ve basım özelliklerinden yönetim, ekonomi ve ticarete dair kanıt çıkarır. Bir belgeyi biçimsel olarak inceleyen diplomatikten farklıdır.
Bir araştırmacı vakfiyenin mühür ve kâğıt özelliklerini özgünlük açısından inceliyorsa özellikle hangi yöntemi kullanmaktadır?
- A) Dış tenkit
- B) İç tenkit
- C) Terkip
- D) Sözlü tarih görüşmesi
- E) Dönemlendirme
Doğru cevap: A
Çözüm: Dış tenkit belgenin maddi ve biçimsel özgünlüğünü; kâğıt, yazı, mühür ve tarih gibi unsurları sorgular. İç tenkit ise belgenin verdiği bilgilerin anlamını, tutarlılığını ve güvenilirliğini değerlendirir.
Bir tarihçinin aynı olay hakkındaki iki kroniğin iddialarını karşılaştırıp yazarların amaçlarını incelemesi hangi işlemdir?
- A) Belge toplama
- B) İç tenkit
- C) Yalnız arşiv kataloglama
- D) Tekrar basım
- E) Sadece tarihleme
Doğru cevap: B
Çözüm: İç tenkit, kaynağın içeriğini, olası taraflılığını ve başka kanıtlarla uyumunu sorgular. Belgenin gerçekten o dönemde üretilip üretilmediği dış tenkidin temel sorusudur.
Bir belgenin olayla aynı tarihte yazılması, aşağıdaki sonuçlardan hangisini tek başına güvence altına almaz?
- A) Birinci el kaynak sayılabilmesini
- B) Döneme ait ifade biçimleri taşımasını
- C) İçerdiği tüm yargıların doğru olmasını
- D) O dönemin bakış açısını yansıtmasını
- E) Tarihsel araştırmada kullanılabilmesini
Doğru cevap: C
Çözüm: Birinci el kaynak olayın dönemiyle doğrudan ilişkisi nedeniyle değerlidir; ancak belgenin yazarı hata yapabilir veya seçici anlatabilir. Güvenilirlik ayrıca karşılaştırmalı tenkit gerektirir.
Savaş dönemindeki bir kararnamenin dilini çözüp resmî belge niteliğini inceleyecek tarihçinin başvuracağı alan çifti hangisidir?
- A) Heraldik ve botanik
- B) Nümizmatik ve zooloji
- C) Etnografya ve astronomi
- D) Paleografya ve diplomatik
- E) Jeoloji ve istatistik
Doğru cevap: D
Çözüm: Paleografya eski yazı biçimlerinin okunmasını; diplomatik resmî belgenin şekil, tür ve sahihliğinin incelenmesini sağlar. Bu iki uzmanlık tarihî belgenin farklı yönlerini tamamlar.
Bir kazıda aynı mekânda üst üste bulunan yerleşim katmanlarının sırası hangi kanıta dayalı yöntemi destekler?
- A) Yalnız sözlü tanıklığı
- B) Belgenin mührünü okumayı
- C) İktisadi enflasyon hesabını
- D) Hanedan arması sınıflamasını
- E) Stratigrafik bağlamın incelenmesini
Doğru cevap: E
Çözüm: Stratigrafi, tabakaların birbirleriyle konum ilişkilerinden göreli bir sıralama kurmaya yardım eder. Katmanların daha sonra bozulmuş olabileceği de kontrol edilmelidir.
Bir tarihçi hanedan tarihine ilişkin sikke üzerindeki hükümdar adını ve basım yerini inceliyorsa hangi kaynak yöntemini öne çıkarır?
- A) Nümizmatik incelemeyi
- B) Kalıntısız sözlü tarihi
- C) Yalnız epigrafiyi
- D) Tasnifsiz ezberlemeyi
- E) Jeomorfolojiyi
Doğru cevap: A
Çözüm: Sikke üzerindeki ad, unvan ve darp yeri, siyasi hâkimiyet ve ekonomik dolaşım konusunda ipucu sağlar. Tek sikke tüm bölgenin belirli tarihte kesin kontrol altında olduğunu tek başına ispatlamaz.
Bir tarihçinin köylülerin anlatılarıyla eski tapu ve tahrir kayıtlarını karşılaştırması hangi araştırma yaklaşımına örnektir?
- A) Tüm tanıklıkları kanıtsız kabul
- B) Farklı türde kaynaklarla çapraz doğrulama
- C) Sözlü kaydı yazılıya dönüştürmeme
- D) Yalnız tek belgeyi kullanma
- E) Anakronik genelleme
Doğru cevap: B
Çözüm: Sözlü anlatılar ve yazılı kayıtlar farklı tarihsel izler sunar. Çapraz doğrulama, her kaynağın üretim koşulunu gözeterek ortaklıkları ve çelişkileri değerlendirmektir.
Bir kronik tarihçi tarafından olaydan on yıl sonra kaleme alınmış; yazar olayın görgü tanığı olduğunu belirtmiştir. Bu kaynak için en savunulabilir değerlendirme hangisidir?
- A) Tanıklık değeri taşıyabilir; olayın hemen ardından yazılmaması ve yazarın konumu ayrıca eleştirilmelidir
- B) Görgü tanığı olduğu için tüm bilgiler tartışmasız doğrudur
- C) On yıl sonra yazıldığı için zorunlu olarak ikinci el kaynaktır
- D) Yalnız tarihî roman olarak sınıflandırılmalıdır
- E) Diğer belgelerle karşılaştırılması yönteme aykırıdır
Doğru cevap: A
Çözüm: Kaynağın birinci el olabilmesi yalnız olayla aynı gün yazılmasına bağlı değildir; tanıklık niteliği önemlidir. Aradaki süre, belleğin ve yazarın amaçlarının etkisini araştırmayı gerektirir.
Aynı savaşın taraflarına ait iki rapor, karşı tarafın kaybını yüksek, kendi kaybını düşük göstermektedir. Öncelikle hangi yöntem kullanılmalıdır?
- A) İki rapordaki sayılar toplanıp gerçek kayıp bulunmalıdır
- B) Raporların üretim amacı ve bağımsız veriler karşılaştırılmalıdır
- C) Sadece daha eski rapor kesin doğru kabul edilmelidir
- D) Resmî raporlar eleştiriye kapalı sayılmalıdır
- E) İki rapor da hiç okunmadan atılmalıdır
Doğru cevap: B
Çözüm: Karşıt taraf raporları seçici sunum içerebilir. İç tenkitte yazarın amacı ve dili, dış desteklerde bağımsız kayıtlar aranır; aritmetik ortalama otomatik gerçek değildir.
Bir tarihçi eski madeni paranın üzerinde yeni hükümdarın unvanını görmüş ancak paranın bölgeye ticaretle ulaşmış olabileceğini biliyor. Hangi sonuç savunulabilir?
- A) Sikke bulunan her yer kesin darp yeridir
- B) Tek sikke bölgede tüm vergi düzenini gösterir
- C) Sikke unvan ve dolaşıma kanıt sağlar; tek başına kesintisiz siyasi egemenlik kanıtı değildir
- D) Darp yeri okunmasa da siyasi sınırlar kesinleşir
- E) Paranın metal türü tüm tarihsel sorunları çözer
Doğru cevap: C
Çözüm: Nümizmatik kanıt hükümdar adı ve para ekonomisi için önemlidir; ancak paralar ticaret veya ganimetle dolaşabilir. Buluntu yerini doğrudan siyasi hâkimiyet haritasına dönüştürmek aşırı çıkarımdır.
Bir belgenin üstündeki mühür dönemle uyumlu, fakat metinde belgenin tarihinden iki yüzyıl sonra ortaya çıkan unvan bulunuyor. En doğru tutum hangisidir?
- A) Mühür bulunduğu için içerik sorgulanamaz
- B) Unvan bugünkü kullanımına göre zorunlu olarak doğrudur
- C) Belge yalnız mührün rengine göre tarihlenir
- D) Dış biçim olumlu olsa da anakronik ifade nedeniyle belgenin kökeni yeniden araştırılmalıdır
- E) İç ve dış tenkit bir arada uygulanamaz
Doğru cevap: D
Çözüm: Biçimsel uygunluk belgenin tüm ayrıntılarını doğrulamaz. Metindeki zaman uyumsuzluğu kopya, sonradan ekleme, yanlış tarihleme veya sahtecilik olasılıklarını açar; birlikte araştırılmalıdır.
Aynı döneme ait iki vergi defteri arasındaki nüfus farkını inceleyen araştırmacı hangi noktayı önce denetlemelidir?
- A) İki defterdeki toplamları doğrudan karşılaştırmak yeterlidir
- B) Vergi defterleri bütün yaş gruplarını eşit ayrıntıda verir
- C) Yalnız daha kalın defterin sonucu doğrudur
- D) Farklı dönemler mutlaka aynı idari sınırlara sahiptir
- E) Defterlerin kayıt kapsamı, vergi birimi ve sayım amaçları aynı mı?
Doğru cevap: E
Çözüm: Defterlerin kişi, hane, vergi mükellefi veya üretim birimi sayıp saymadığı belirlenmeden demografik sonuç çıkarılamaz. İdari sınır ve kayıt amacı farklılığı görünen değişimi büyütebilir.
Bir araştırmada salgınla aynı yıl yaşanan fiyat artışı bulunmuştur. Tarihçi salgının fiyat artışının tek nedeni olduğunu savunmadan önce ne yapmalıdır?
- A) Alternatif nedenleri ve zaman-mekân ilişkilerini sınamalıdır
- B) Eş zamanlılığı kesin nedensellik kabul etmelidir
- C) Başka kaynaklar aramayı durdurmalıdır
- D) Yalnız iki tarihin aynı olmasına bakmalıdır
- E) Fiyat kayıtlarını göz ardı etmelidir
Doğru cevap: A
Çözüm: Zamansal birliktelik tek başına nedensellik göstermez. Üretim, ticaret, para ve bölgesel koşullar gibi alternatif açıklamalar ve doğrudan kanıtlar değerlendirilmelidir.