Tarihî resmî belgelerin türünü, biçimini ve sahihliğini inceleyen alan hangisidir?
- A) Jeoloji
- B) Etnografya
- C) Diplomatik
- D) Heraldik
- E) Takvim bilimi
Doğru cevap: C
Çözüm: Diplomatik, resmî belge ve vesikaların şekil özellikleri ile güvenilirliğini değerlendirir. Günlük dildeki devletler arası diplomasi ilişkileriyle aynı kapsamda değildir.
Kazılarda ele geçirilen seramik, yapı kalıntısı ve kullanım eşyalarını inceleyen bilim hangisidir?
- A) Kronoloji
- B) Heraldik
- C) Diplomatik
- D) Arkeoloji
- E) Sosyoloji
Doğru cevap: D
Çözüm: Arkeoloji maddi kültür kalıntılarını, bulundukları tabaka ve mekânsal bağlamla birlikte inceler. Tarihçinin yazılı belge bulunmayan dönemleri anlamasında özellikle önemlidir.
Tarihsel araştırmada kaynakların bulunup bir araya getirildiği aşama hangisidir?
- A) Terkip
- B) Tenkit
- C) Sonuçlandırma
- D) Dönemlendirme
- E) Tarama
Doğru cevap: E
Çözüm: Tarama kaynak arama ve ilgili malzemeyi toplama aşamasıdır. Bu aşamadan sonra malzeme tasnif edilip uygun yöntemlerle incelenir, eleştirilir ve bir tarihsel açıklamada birleştirilir.
Toplanan tarihsel belgelerin konu, dönem veya türlerine göre gruplandırılması hangi aşamadır?
- A) Tasnif
- B) Tarama
- C) Terkip
- D) Dış tenkit
- E) Tarih yazımı
Doğru cevap: A
Çözüm: Tasnif, kaynakları ortak özelliklerine göre sınıflandırarak araştırmayı düzenler. Belgenin gerçekliği ve verdiği bilginin tutarlılığı ise tenkit aşamasında değerlendirilir.
Tarihçinin bir kaynağın doğruluğunu ve güvenilirliğini sorguladığı aşama hangisidir?
- A) Tarama
- B) Tenkit
- C) Tasnif
- D) Kopyalama
- E) Kronolojik sıralama
Doğru cevap: B
Çözüm: Tenkit, kaynak eleştirisidir; belgeyi oluşturan kişi, dönem, amaç ve içerik sınanır. Kaynakları toplamak veya dosyalamak, doğruluğunu araştırmanın yerine geçmez.
Eleştirilen kanıtları anlamlı bir tarihsel açıklamada birleştirme aşaması nasıl adlandırılır?
- A) Tarama
- B) Tasnif
- C) Terkip
- D) Dış tenkit
- E) Kataloglama
Doğru cevap: C
Çözüm: Terkip, incelenmiş verileri birbirleriyle ilişkilendirerek gerekçeli tarihsel anlatı ve sonuç kurmadır. Ham belgeleri art arda dizmek, tek başına tarihsel sentez sayılmaz.
Bir tarihî olayı kendi döneminin koşulları içinde değerlendirme ilkesine ne denir?
- A) Anakronizm
- B) Kaynağı mutlaklaştırma
- C) Güncel yargıyı aktarma
- D) Tarihsel bağlamı gözetme
- E) Belgesiz genelleme
Doğru cevap: D
Çözüm: Tarihsel bağlam, dönemin sosyal, siyasal ve kültürel şartlarını dikkate almayı gerektirir. Geçmişi bugünün ölçütlerini aynen taşıyarak değerlendirmek anakronizme yol açabilir.
Bir araştırmacının antlaşma metnini dönemin resmî nüshasıyla modern bir yorum kitabından ayırması hangi ilkeyi gösterir?
- A) Tüm kaynakların eşdeğer olmasını
- B) Anakronizmi gerekli saymayı
- C) Kaynağın oluşum zamanı ve niteliğine göre ayrım yapmayı
- D) Yorum kitabının her zaman üstünlüğünü
- E) Belgelerin zamanının önemsizliğini
Doğru cevap: C
Çözüm: Resmî antlaşma metni araştırılan olayın birincil kanıtı; sonraki yorum eseri ise genellikle ikincil kaynaktır. İki kaynak farklı sorulara cevap verebilir; biri diğerinin yerine otomatik geçmez.
Bir olayın hem başlangıç tarihi hem de başka ülkedeki eş zamanlı gelişmeleriyle ele alınması hangi iki beceriyi birleştirir?
- A) Yalnız coğrafi betimleme
- B) Sadece nümizmatik inceleme
- C) Anakronik tahmin
- D) Kronolojik sıralama ve eş zamanlı karşılaştırma
- E) Görüşme ve soy ağacı
Doğru cevap: D
Çözüm: Kronoloji olayların zaman içindeki yerini belirler; senkronik karşılaştırma aynı dönemde yaşanan gelişmeleri birlikte değerlendirir. Eş zamanlılık, bu gelişmeler arasında otomatik nedensellik bulunduğu anlamına gelmez.
Bir metindeki “millet” sözcüğünü doğrudan bugünkü ulus-devlet anlamında okumak hangi riski doğurur?
- A) Kaynak çoğulculuğu
- B) İç tenkit başarısı
- C) Zamanı doğru sıralama
- D) Maddi kanıt karşılaştırması
- E) Tarihsel anlam kayması ve anakronizm
Doğru cevap: E
Çözüm: Kavramların tarihsel anlamları değişebilir. Aynı sözcüğün farklı dönemlerdeki anlamlarını araştırmadan günümüz anlamını taşımak bağlamı bozar ve anakronik yoruma neden olur.
Tarihçi aynı konuda farklı belgeler bulunca önce kaynakları dönemlerine ve türlerine ayırıyor; hangi aşamayı yürütmektedir?
- A) Tasnif
- B) Terkip
- C) Dış tenkit
- D) Yalnız sonuç yazma
- E) Anakronizm
Doğru cevap: A
Çözüm: Tasnif elde edilen kanıtların tür, dönem ve konularına göre düzenlenmesidir. Ardından belgenin sahihliği ve içeriği sorgulanabilir; sentez en son aşamada oluşturulur.
Bir şehir kroniğinde geçen büyük yangın anlatısı, sigorta kaydı ve şehir planıyla birlikte okunursa hangi kazanım öne çıkar?
- A) Her metnin aynı bakış açısına sahip olması
- B) Kaynağın farklı kanıtlarla sınanması
- C) Nedenselliğin otomatik kanıtlanması
- D) Şehir planının bütün anlatıları geçersiz kılması
- E) Yangının laboratuvarda tekrar edilmesi
Doğru cevap: B
Çözüm: Kronik, idari kayıt ve harita farklı türde izler sunar. Birbiriyle karşılaştırılması, ayrıntıların doğruluğunu sınama ve eksik anlatımları tamamlama olanağı sağlar.
Bir tarihçi geçmişteki askerî hareketleri incelemek için yol ağını ve geçitleri harita üzerinde değerlendiriyorsa hangi bilimle iş birliği yapar?
- A) Nümizmatik
- B) Paleografya
- C) Tarihî coğrafya
- D) Heraldik
- E) Diplomatik
Doğru cevap: C
Çözüm: Tarihî coğrafya ulaşım, doğal engel ve mekânsal olanakların geçmişteki hareketlerle ilişkisini araştırır. Askerî başarının yalnız coğrafyadan kaynaklandığı sonucu ise indirgemeci olur.
Bir araştırmacı aynı olayın farklı bölgelerde farklı tarihlerde dönüm noktası sayıldığını görüyor. Hangi yorum dönemlendirme bakımından doğrudur?
- A) Bütün toplumlar tarihte aynı anda aynı çağa geçer
- B) Dönem sınırları araştırma konusu ve mekâna göre gerekçeli biçimde değişebilir
- C) Dönemlendirme tamamen kaynaklardan bağımsızdır
- D) Her dönem her yerde aynı uzunluktadır
- E) Kronolojik sıralama gereksizdir
Doğru cevap: B
Çözüm: Dönemlendirme tarihsel sürekliliği anlamak için yapılmış analitik ayrımdır. Tek bir tarih her coğrafyada aynı değişimi açıklamayabilir; ölçütlerin açık olması gerekir.
Bir ferman metninin bugünkü Türkçeye çevrilmiş baskısında önemli bir terimin farklı yorumları bulunuyor. Tarihçi önce hangi ikili yönteme başvurmalıdır?
- A) Yalnız modern çevirinin en kısa anlamını seçmek
- B) Terimi günümüz hukukunda kullanıldığı gibi almak
- C) Asıl dildeki terimi filolojik incelemek ve belgenin bağlamını karşılaştırmak
- D) Belgenin varlığını sorgulamadan bütün yorumları eşitlemek
- E) Yalnız yayınevinin fiyatına bakmak
Doğru cevap: C
Çözüm: Filoloji terimin dönem içindeki dilsel anlamını, tarihsel bağlam ise metnin hangi kurum ve amaçla üretildiğini açığa çıkarır. Çeviri seçenekleri bağlamdan bağımsız karara bağlanamaz.
Bir kazıda daha eski görünen nesne, üstteki geç tabakaya karışmış bulunmuştur. Bunun ortaya koyduğu temel yöntemsel uyarı nedir?
- A) Üstteki her buluntu mutlaka daha gençtir ve istisnası yoktur
- B) Buluntunun bağlamı tamamen önemsizdir
- C) Arkeolojik tarihlemede hiçbir kontrol yapılamaz
- D) Tabakalar sonradan karışabileceği için bağlam bozulması incelenmelidir
- E) Eski nesne yeni dönemde kullanılamaz
Doğru cevap: D
Çözüm: Yer değiştirme, yeniden kullanım, çukur açılması veya kazı bozulması tabaka ilişkilerini değiştirebilir. Nesnenin tipi ile bulunduğu bağlam birlikte değerlendirilmelidir.
Bir tarihçi yaşanan savaşın nedenini sadece hükümdarın kişiliğine bağlıyor, ekonomik ve diplomatik belgeleri dışlıyor. Burada hangi araştırma kusuru öne çıkar?
- A) Kaynak çeşitliliği
- B) İç tenkit tutarlılığı
- C) Kronolojik doğrulama
- D) Senkronik karşılaştırma
- E) Çok etkenli açıklamayı göz ardı eden indirgemecilik
Doğru cevap: E
Çözüm: Karmaşık tarihsel olayların nedenleri siyasal, ekonomik, toplumsal ve kişisel etkenlerin birleşimi olabilir. Tek bir etkeni doğrulamadan mutlaklaştırmak açıklama gücünü azaltır.
Tarihte bir yönetim kurumunun adının değişmediği ancak görevlerinin yüzyıllar içinde değiştiği saptanıyor. Hangi karşılaştırma ilkesi gereklidir?
- A) Aynı terimin farklı dönemlerdeki işlevi ayrı ayrı incelenmelidir
- B) Kurum adı aynıysa işlev de zorunlu olarak aynıdır
- C) Son dönemin işlevi ilk döneme aktarılmalıdır
- D) Tarihsel değişim sadece takvim hatasıdır
- E) Belge türleri karıştırılmalıdır
Doğru cevap: A
Çözüm: Kurum adının sürekliliği, görevin ve yetkinin değişmediğini göstermez. Zaman içindeki işlev dönüşümü izlenmezse anakronik açıklama oluşur.
Bir araştırmacı merkezî arşiv belgelerinde köylü kadınlarının sesine az rastlamaktadır. En sağlıklı araştırma stratejisi hangisidir?
- A) Arşivde görünmeyen insanların tarihsel rolünü yok saymak
- B) Kaynağın temsil sınırlarını belirtip mahkeme, sözlü hafıza ve maddi kültür kanıtlarını birlikte aramak
- C) Merkez kayıtlarını toplumun eksiksiz fotoğrafı saymak
- D) Bulunan ilk anlatıyı mutlaklaştırmak
- E) Eksiklikleri uydurma tanıklıklarla doldurmak
Doğru cevap: B
Çözüm: Arşivlerde hangi grupların kayda geçtiği devletin kayıt amaçlarıyla bağlantılıdır. Kaynak çeşitlendirme ve temsil sorununu açıkça belirtme, sessiz kalan grupları araştırmak için daha güvenilir yoldur.
Bir tarihçi bir belgenin kopya olduğunu ama kopyanın olaydan kısa süre sonra çıkarıldığını buluyor. Hangi sınıflandırma en isabetlidir?
- A) Her kopya mutlaka sahte belgedir
- B) Kopya otomatik olarak çağdaş bir roman sayılır
- C) Kopyanın üretim bağlamı ve aslıyla ilişkisi açıklanmalı, kanıt değeri toptan reddedilmemelidir
- D) Kopya varsa metin tenkidi gereksizdir
- E) Kaynağın üretim tarihi bilinmese de türü kesindir
Doğru cevap: C
Çözüm: Kopya belge asılla aynı nesne değildir; ancak bazı tarihsel bilgileri taşıyabilir. Tarihleme, kopyalama zinciri, kayıp bölümler ve olası değişiklikler araştırılarak kullanılır.