Tarihsel araştırmada geçmişe ilişkin bilgi sağlayan belge, nesne ve izlerin genel adı nedir?
- A) Kaynak
- B) Hipotez
- C) Takvim
- D) Yorum
- E) Dönemlendirme
Doğru cevap: A
Çözüm: Kaynak, geçmişteki insan faaliyetlerine ilişkin izler taşıyan yazılı, sözlü, görsel veya maddi malzemedir. Tarihçi yorumunu bu malzemeyi eleştirel biçimde inceleyerek temellendirir.
Olayın yaşandığı dönemde oluşturulan bir mektup tarihçi için hangi kaynak türüdür?
- A) İkinci el yorum
- B) Birinci el kaynak
- C) Tarihsel kuram
- D) Modern ders kitabı
- E) Ansiklopedi özeti
Doğru cevap: B
Çözüm: Olayın yaşandığı dönemde yazılan mektup, o dönemin doğrudan izini taşır ve birinci el kaynaktır. Ancak dönemin belgesi olmak anlatılan her bilginin otomatik olarak doğru olduğu anlamına gelmez.
Bir tarihçinin eski belgeleri inceleyerek yüzyıllar sonra yazdığı araştırma kitabı genellikle nasıl sınıflandırılır?
- A) Birinci el olay tutanağı
- B) Arkeolojik buluntu
- C) İkinci el kaynak
- D) Çağdaş görgü tanıklığı
- E) Epigrafik kitabe
Doğru cevap: C
Çözüm: Araştırmacının daha sonra başka kaynakları yorumlayarak oluşturduğu eser genellikle ikinci el kaynaktır. Bu eser, kendi yazıldığı dönemin tarih yazıcılığı inceleniyorsa birinci el malzeme olarak da kullanılabilir.
Tarihsel olayları tarihlerine göre sıralamaya yardımcı bilim dalı hangisidir?
- A) Nümizmatik
- B) Paleografya
- C) Heraldik
- D) Kronoloji
- E) Etnografya
Doğru cevap: D
Çözüm: Kronoloji olayları zaman içinde konumlandırıp öncelik-sonralık ilişkisini kurar. Nümizmatik para, paleografya eski yazı, heraldik arma, etnografya kültürel gelenekleri inceler.
Eski yazı biçimlerini ve alfabeleri okuyup inceleyen yardımcı bilim dalı hangisidir?
- A) Epigrafi
- B) Coğrafya
- C) Arkeoloji
- D) Nümizmatik
- E) Paleografya
Doğru cevap: E
Çözüm: Paleografya eski yazıların harf biçimlerini ve tarihsel değişimlerini inceleyerek belgelerin okunmasına yardım eder. Yazının bir anıt üzerindeki kitabe oluşu ise ayrıca epigrafiyi ilgilendirir.
Taş, mermer ya da metal üzerindeki tarihî kitabeleri inceleyen bilim dalı hangisidir?
- A) Epigrafi
- B) Filoloji
- C) Nümizmatik
- D) Kronoloji
- E) İstatistik
Doğru cevap: A
Çözüm: Epigrafi kitabeleri, üzerlerindeki yazıları ve bağlamlarını araştırır. Paleografya yazının biçimini okumaya yardımcı olur; epigrafinin temel nesnesi yazıtın kendisidir.
Tarihî madeni paraların basım, yazı, simge ve dolaşım özelliklerini inceleyen bilim hangisidir?
- A) Diplomatik
- B) Nümizmatik
- C) Heraldik
- D) Antropoloji
- E) Paleografya
Doğru cevap: B
Çözüm: Nümizmatik sikkelerin yazı, görsel ve basım özelliklerinden yönetim, ekonomi ve ticarete dair kanıt çıkarır. Bir belgeyi biçimsel olarak inceleyen diplomatikten farklıdır.
Tarihî resmî belgelerin türünü, biçimini ve sahihliğini inceleyen alan hangisidir?
- A) Jeoloji
- B) Etnografya
- C) Diplomatik
- D) Heraldik
- E) Takvim bilimi
Doğru cevap: C
Çözüm: Diplomatik, resmî belge ve vesikaların şekil özellikleri ile güvenilirliğini değerlendirir. Günlük dildeki devletler arası diplomasi ilişkileriyle aynı kapsamda değildir.
Kazılarda ele geçirilen seramik, yapı kalıntısı ve kullanım eşyalarını inceleyen bilim hangisidir?
- A) Kronoloji
- B) Heraldik
- C) Diplomatik
- D) Arkeoloji
- E) Sosyoloji
Doğru cevap: D
Çözüm: Arkeoloji maddi kültür kalıntılarını, bulundukları tabaka ve mekânsal bağlamla birlikte inceler. Tarihçinin yazılı belge bulunmayan dönemleri anlamasında özellikle önemlidir.
Tarihsel araştırmada kaynakların bulunup bir araya getirildiği aşama hangisidir?
- A) Terkip
- B) Tenkit
- C) Sonuçlandırma
- D) Dönemlendirme
- E) Tarama
Doğru cevap: E
Çözüm: Tarama kaynak arama ve ilgili malzemeyi toplama aşamasıdır. Bu aşamadan sonra malzeme tasnif edilip uygun yöntemlerle incelenir, eleştirilir ve bir tarihsel açıklamada birleştirilir.
Toplanan tarihsel belgelerin konu, dönem veya türlerine göre gruplandırılması hangi aşamadır?
- A) Tasnif
- B) Tarama
- C) Terkip
- D) Dış tenkit
- E) Tarih yazımı
Doğru cevap: A
Çözüm: Tasnif, kaynakları ortak özelliklerine göre sınıflandırarak araştırmayı düzenler. Belgenin gerçekliği ve verdiği bilginin tutarlılığı ise tenkit aşamasında değerlendirilir.
Tarihçinin bir kaynağın doğruluğunu ve güvenilirliğini sorguladığı aşama hangisidir?
- A) Tarama
- B) Tenkit
- C) Tasnif
- D) Kopyalama
- E) Kronolojik sıralama
Doğru cevap: B
Çözüm: Tenkit, kaynak eleştirisidir; belgeyi oluşturan kişi, dönem, amaç ve içerik sınanır. Kaynakları toplamak veya dosyalamak, doğruluğunu araştırmanın yerine geçmez.
Eleştirilen kanıtları anlamlı bir tarihsel açıklamada birleştirme aşaması nasıl adlandırılır?
- A) Tarama
- B) Tasnif
- C) Terkip
- D) Dış tenkit
- E) Kataloglama
Doğru cevap: C
Çözüm: Terkip, incelenmiş verileri birbirleriyle ilişkilendirerek gerekçeli tarihsel anlatı ve sonuç kurmadır. Ham belgeleri art arda dizmek, tek başına tarihsel sentez sayılmaz.
Bir tarihî olayı kendi döneminin koşulları içinde değerlendirme ilkesine ne denir?
- A) Anakronizm
- B) Kaynağı mutlaklaştırma
- C) Güncel yargıyı aktarma
- D) Tarihsel bağlamı gözetme
- E) Belgesiz genelleme
Doğru cevap: D
Çözüm: Tarihsel bağlam, dönemin sosyal, siyasal ve kültürel şartlarını dikkate almayı gerektirir. Geçmişi bugünün ölçütlerini aynen taşıyarak değerlendirmek anakronizme yol açabilir.
Geçmişteki kişilere henüz ortaya çıkmamış bir kavramı mal etmek hangi tarihsel hatadır?
- A) Kronoloji
- B) Mukayese
- C) Senkronizasyon
- D) Kaynak tenkidi
- E) Anakronizm
Doğru cevap: E
Çözüm: Anakronizm zaman uyumsuzluğu hatasıdır. Örneğin eski bir metindeki kişiye çok daha sonra oluşan kurum veya terimi o dönemin gerçekliğiymiş gibi atfetmek yanıltıcıdır.
Bir olayın niçin meydana geldiğini ve neye yol açtığını araştırma, tarihin hangi açıklama boyutudur?
- A) Neden–sonuç ilişkisi
- B) Takvim çevrimi
- C) Yalnız yer tespiti
- D) Yazı çözümleme
- E) Belge sınıflandırma
Doğru cevap: A
Çözüm: Neden–sonuç ilişkisi tarihsel açıklamanın temelidir; olayların ortaya çıkış koşullarıyla etkileri incelenir. Ancak karmaşık olayları tek ve değişmez nedene indirgememek gerekir.
İnsan toplumlarının yaşadığı coğrafi çevre ve mekânsal etkenleri incelemeye yardımcı bilim hangisidir?
- A) Nümizmatik
- B) Coğrafya
- C) Paleografya
- D) Filoloji
- E) Diplomatik
Doğru cevap: B
Çözüm: Coğrafya iklim, yer şekilleri, ulaşım güzergâhları ve mekânsal konumun tarihsel olaylarla ilişkisini kurmada yardımcı olur. Tek başına tarihsel gelişmelerin tamamını açıklamaz.
Dillerin tarihsel gelişimini ve metinlerin dil özelliklerini inceleyen bilim hangisidir?
- A) Arkeoloji
- B) Nümizmatik
- C) Filoloji
- D) Heraldik
- E) İstatistik
Doğru cevap: C
Çözüm: Filoloji, tarihsel dil ve metin incelemeleriyle sözcüklerin anlamlarını ve metnin dönem bağlamını aydınlatır. Belgeyi yalnız fiziksel malzeme olarak incelemekten farklı bir uzmanlıktır.
Devlet ve hanedan armalarını inceleyen yardımcı tarih bilimi hangisidir?
- A) Paleografya
- B) Kronoloji
- C) Epigrafi
- D) Heraldik
- E) Sosyoloji
Doğru cevap: D
Çözüm: Heraldik armaları ve simgesel işaretleri inceler. Nümizmatik paraları; epigrafi yazıtları; paleografya ise eski yazı biçimlerini araştırdığı için nesneleri farklıdır.
Bir tarihçinin iddiasını belge ve bulgularla desteklemesi hangi ilkeye uygundur?
- A) Belgesiz varsayım
- B) Tek kaynağı mutlak doğru sayma
- C) Efsaneyi doğrulamasız kabul
- D) Kaynakları gizleme
- E) Kanıta dayalı tarih yazımı
Doğru cevap: E
Çözüm: Tarihsel açıklama kanıtlarla desteklenmeli, kullanılan kaynakların niteliği sorgulanmalıdır. Yorum kaçınılmaz olsa da yorum ile kaynağın doğrudan gösterdiği bilgi ayırt edilmelidir.