Bir araştırmacı vakfiyenin mühür ve kâğıt özelliklerini özgünlük açısından inceliyorsa özellikle hangi yöntemi kullanmaktadır?
- A) Dış tenkit
- B) İç tenkit
- C) Terkip
- D) Sözlü tarih görüşmesi
- E) Dönemlendirme
Doğru cevap: A
Çözüm: Dış tenkit belgenin maddi ve biçimsel özgünlüğünü; kâğıt, yazı, mühür ve tarih gibi unsurları sorgular. İç tenkit ise belgenin verdiği bilgilerin anlamını, tutarlılığını ve güvenilirliğini değerlendirir.
Bir tarihçinin aynı olay hakkındaki iki kroniğin iddialarını karşılaştırıp yazarların amaçlarını incelemesi hangi işlemdir?
- A) Belge toplama
- B) İç tenkit
- C) Yalnız arşiv kataloglama
- D) Tekrar basım
- E) Sadece tarihleme
Doğru cevap: B
Çözüm: İç tenkit, kaynağın içeriğini, olası taraflılığını ve başka kanıtlarla uyumunu sorgular. Belgenin gerçekten o dönemde üretilip üretilmediği dış tenkidin temel sorusudur.
Bir belgenin olayla aynı tarihte yazılması, aşağıdaki sonuçlardan hangisini tek başına güvence altına almaz?
- A) Birinci el kaynak sayılabilmesini
- B) Döneme ait ifade biçimleri taşımasını
- C) İçerdiği tüm yargıların doğru olmasını
- D) O dönemin bakış açısını yansıtmasını
- E) Tarihsel araştırmada kullanılabilmesini
Doğru cevap: C
Çözüm: Birinci el kaynak olayın dönemiyle doğrudan ilişkisi nedeniyle değerlidir; ancak belgenin yazarı hata yapabilir veya seçici anlatabilir. Güvenilirlik ayrıca karşılaştırmalı tenkit gerektirir.
Savaş dönemindeki bir kararnamenin dilini çözüp resmî belge niteliğini inceleyecek tarihçinin başvuracağı alan çifti hangisidir?
- A) Heraldik ve botanik
- B) Nümizmatik ve zooloji
- C) Etnografya ve astronomi
- D) Paleografya ve diplomatik
- E) Jeoloji ve istatistik
Doğru cevap: D
Çözüm: Paleografya eski yazı biçimlerinin okunmasını; diplomatik resmî belgenin şekil, tür ve sahihliğinin incelenmesini sağlar. Bu iki uzmanlık tarihî belgenin farklı yönlerini tamamlar.
Bir kazıda aynı mekânda üst üste bulunan yerleşim katmanlarının sırası hangi kanıta dayalı yöntemi destekler?
- A) Yalnız sözlü tanıklığı
- B) Belgenin mührünü okumayı
- C) İktisadi enflasyon hesabını
- D) Hanedan arması sınıflamasını
- E) Stratigrafik bağlamın incelenmesini
Doğru cevap: E
Çözüm: Stratigrafi, tabakaların birbirleriyle konum ilişkilerinden göreli bir sıralama kurmaya yardım eder. Katmanların daha sonra bozulmuş olabileceği de kontrol edilmelidir.
Bir tarihçi hanedan tarihine ilişkin sikke üzerindeki hükümdar adını ve basım yerini inceliyorsa hangi kaynak yöntemini öne çıkarır?
- A) Nümizmatik incelemeyi
- B) Kalıntısız sözlü tarihi
- C) Yalnız epigrafiyi
- D) Tasnifsiz ezberlemeyi
- E) Jeomorfolojiyi
Doğru cevap: A
Çözüm: Sikke üzerindeki ad, unvan ve darp yeri, siyasi hâkimiyet ve ekonomik dolaşım konusunda ipucu sağlar. Tek sikke tüm bölgenin belirli tarihte kesin kontrol altında olduğunu tek başına ispatlamaz.
Bir tarihçinin köylülerin anlatılarıyla eski tapu ve tahrir kayıtlarını karşılaştırması hangi araştırma yaklaşımına örnektir?
- A) Tüm tanıklıkları kanıtsız kabul
- B) Farklı türde kaynaklarla çapraz doğrulama
- C) Sözlü kaydı yazılıya dönüştürmeme
- D) Yalnız tek belgeyi kullanma
- E) Anakronik genelleme
Doğru cevap: B
Çözüm: Sözlü anlatılar ve yazılı kayıtlar farklı tarihsel izler sunar. Çapraz doğrulama, her kaynağın üretim koşulunu gözeterek ortaklıkları ve çelişkileri değerlendirmektir.
Bir araştırmacının antlaşma metnini dönemin resmî nüshasıyla modern bir yorum kitabından ayırması hangi ilkeyi gösterir?
- A) Tüm kaynakların eşdeğer olmasını
- B) Anakronizmi gerekli saymayı
- C) Kaynağın oluşum zamanı ve niteliğine göre ayrım yapmayı
- D) Yorum kitabının her zaman üstünlüğünü
- E) Belgelerin zamanının önemsizliğini
Doğru cevap: C
Çözüm: Resmî antlaşma metni araştırılan olayın birincil kanıtı; sonraki yorum eseri ise genellikle ikincil kaynaktır. İki kaynak farklı sorulara cevap verebilir; biri diğerinin yerine otomatik geçmez.
Bir olayın hem başlangıç tarihi hem de başka ülkedeki eş zamanlı gelişmeleriyle ele alınması hangi iki beceriyi birleştirir?
- A) Yalnız coğrafi betimleme
- B) Sadece nümizmatik inceleme
- C) Anakronik tahmin
- D) Kronolojik sıralama ve eş zamanlı karşılaştırma
- E) Görüşme ve soy ağacı
Doğru cevap: D
Çözüm: Kronoloji olayların zaman içindeki yerini belirler; senkronik karşılaştırma aynı dönemde yaşanan gelişmeleri birlikte değerlendirir. Eş zamanlılık, bu gelişmeler arasında otomatik nedensellik bulunduğu anlamına gelmez.
Bir metindeki “millet” sözcüğünü doğrudan bugünkü ulus-devlet anlamında okumak hangi riski doğurur?
- A) Kaynak çoğulculuğu
- B) İç tenkit başarısı
- C) Zamanı doğru sıralama
- D) Maddi kanıt karşılaştırması
- E) Tarihsel anlam kayması ve anakronizm
Doğru cevap: E
Çözüm: Kavramların tarihsel anlamları değişebilir. Aynı sözcüğün farklı dönemlerdeki anlamlarını araştırmadan günümüz anlamını taşımak bağlamı bozar ve anakronik yoruma neden olur.
Tarihçi aynı konuda farklı belgeler bulunca önce kaynakları dönemlerine ve türlerine ayırıyor; hangi aşamayı yürütmektedir?
- A) Tasnif
- B) Terkip
- C) Dış tenkit
- D) Yalnız sonuç yazma
- E) Anakronizm
Doğru cevap: A
Çözüm: Tasnif elde edilen kanıtların tür, dönem ve konularına göre düzenlenmesidir. Ardından belgenin sahihliği ve içeriği sorgulanabilir; sentez en son aşamada oluşturulur.
Bir şehir kroniğinde geçen büyük yangın anlatısı, sigorta kaydı ve şehir planıyla birlikte okunursa hangi kazanım öne çıkar?
- A) Her metnin aynı bakış açısına sahip olması
- B) Kaynağın farklı kanıtlarla sınanması
- C) Nedenselliğin otomatik kanıtlanması
- D) Şehir planının bütün anlatıları geçersiz kılması
- E) Yangının laboratuvarda tekrar edilmesi
Doğru cevap: B
Çözüm: Kronik, idari kayıt ve harita farklı türde izler sunar. Birbiriyle karşılaştırılması, ayrıntıların doğruluğunu sınama ve eksik anlatımları tamamlama olanağı sağlar.
Bir tarihçi geçmişteki askerî hareketleri incelemek için yol ağını ve geçitleri harita üzerinde değerlendiriyorsa hangi bilimle iş birliği yapar?
- A) Nümizmatik
- B) Paleografya
- C) Tarihî coğrafya
- D) Heraldik
- E) Diplomatik
Doğru cevap: C
Çözüm: Tarihî coğrafya ulaşım, doğal engel ve mekânsal olanakların geçmişteki hareketlerle ilişkisini araştırır. Askerî başarının yalnız coğrafyadan kaynaklandığı sonucu ise indirgemeci olur.
Eski bir olayla ilgili yeni arşiv belgelerinin bulunması tarihsel anlatıyı nasıl etkileyebilir?
- A) Geçmiş olayı tekrar yaşatır
- B) Bütün önceki belgeleri geçersiz kılar
- C) Yeni belgenin hiçbir etkisi olmaz
- D) Önceki yorumları yeniden değerlendirmeye açabilir
- E) Tarihçiyi yöntem kullanmaktan muaf tutar
Doğru cevap: D
Çözüm: Geçmişte yaşanan olay değişmez; fakat ona ilişkin bilgiler ve yorumlar yeni kanıtlarla yeniden tartışılabilir. Bu durum tarihsel bilginin kanıta dayalı ve gelişebilir niteliğini gösterir.
Bir Osmanlı fermanının aslını görmeden modern yayındaki alıntısını kullanan araştırmacı hangi sınırlılığı belirtmelidir?
- A) Alıntının kesinlikle sahte olduğunu
- B) Belgenin hiç var olmadığını
- C) Modern aktarımın daima eksiksiz olduğunu
- D) Fermanın tarih dışı sayılması gerektiğini
- E) Aktarma veya okuma hatası olasılığı bulunduğunu
Doğru cevap: E
Çözüm: İkincil aktarım belgeyi erişilebilir kılsa da okuma, sadeleştirme veya bağlamdan koparma hataları olabilir. Mümkünse asıl nüsha ve güvenilir yayın karşılaştırılmalıdır.
Bir tarihçi özel mektubun tek taraflı anlatısını nüfus ve mahkeme kayıtlarıyla sınadığında hangi niteliği güçlendirir?
- A) Yorumun kanıt temelli güvenilirliğini
- B) Tanıklığın yanılmazlığını
- C) Nedenselliğin tek sebebe indirgenmesini
- D) Sözlü tarihin yasaklanmasını
- E) Yalnız tarih sıralamasını
Doğru cevap: A
Çözüm: Tanıklıklar seçici olabilir. Bağımsız kayıtlarla karşılaştırma, olası yanılgı ve önyargıları görmeye yardım eder; karşılaştırma yapılması da tüm belirsizliği otomatik olarak gidermez.
Bir eserin yazılış tarihini ve yazarının kimliğini araştırmak, metnin görüşlerini tartışmadan önce hangi soruya öncelik verir?
- A) Yalnız anlatının sonuçlarına
- B) Kaynağın kökeni ve bağlamına
- C) Önceden belirlenmiş hükme
- D) Tarih sırası olmaksızın anlatıya
- E) Kaynakları gizlemeye
Doğru cevap: B
Çözüm: Yazarın kimliği, metnin üretildiği zaman ve kullanım amacı kaynak değerlendirmesinde temel başlangıçtır. Böylelikle içeriğin neden ve nasıl oluşturulduğu daha sağlıklı yorumlanır.
Geçmiş toplumların törenlerini, giysilerini ve gündelik âdetlerini inceleyen yardımcı bilim hangisidir?
- A) Diplomatik
- B) Kronoloji
- C) Etnografya
- D) Nümizmatik
- E) Heraldik
Doğru cevap: C
Çözüm: Etnografya kültürel pratik ve maddi gelenekleri inceler. Tarihçi bu bulguları başka kaynaklarla birleştirerek gündelik yaşamı anlamlandırabilir; etnografik benzerlik tek başına soy birliği ispatı değildir.
Bir tarihçi eski nüfus defterindeki hane sayılarını karşılaştırırken hangi disiplinin yönteminden yararlanır?
- A) Heraldik
- B) Epigrafi
- C) Paleografya
- D) İstatistik
- E) Nümizmatik
Doğru cevap: D
Çözüm: İstatistik sayısal kaynakların dağılım ve değişimini incelemeye yardım eder. Ancak defterin tuttuğu nüfus kategorileri ve kayıt eksiklikleri açıklanmadan oranlar doğrudan bütün topluma genellenmemelidir.
Bir araştırmada tarihsel dönemi tanımlayan kavram ve tarihler en baştan gerekçelendiriliyorsa hangi yöntemsel sorun azaltılır?
- A) Birinci el kaynak bolluğu
- B) Sikke okuma hatası
- C) Belgenin fiziksel yıpranması
- D) Arşivdeki dosya sayısı
- E) Keyfî dönemlendirme riski
Doğru cevap: E
Çözüm: Tarihsel dönemler araştırmaya yardımcı analitik bölümlerdir; sınırlar bazen coğrafyaya ve probleme göre değişir. Bu ölçütlerin açık yazılması keyfî ve yanıltıcı genellemeleri azaltır.