TBMM karşıtı ayaklanmaların kaynaklarına göre sınıflandırılmasında bütünüyle doğru üçlü hangisidir?
- A) Anzavur: İstanbul destekli; Pontus: ayrılıkçı azınlık; Ethem: düzenli orduya direnen eski millî kuvvet
- B) Anzavur: Pontusçu Rum; Pontus: Konya yerel lideri; Ethem: doğrudan İstanbul Halifelik Ordusu
- C) Anzavur: TBMM ilk bakanı; Pontus: Meclis komisyonu; Ethem: Lozan barış temsilcisi
- D) Anzavur: Ermeni kolordusu; Pontus: Refet Bey’in birliği; Ethem: Şerif Bey’in meclisi
- E) Anzavur: 1924 reformu; Pontus: 1930 gazetesi; Ethem: 1918 ateşkes imzacısı
Doğru cevap: A
Çözüm: İsyanları yalnız isimlerine göre değil, aktör ve amaçlarına göre ayırmak gerekir: İstanbul destekli millî hareket karşıtı isyanlar, ayrılıkçı azınlık hareketleri ve düzenli orduya katılmayı reddeden eski milis güçleri farklı kategorilerdir.
Kuvâ-yı İnzibatiye ile Çerkez Ethem’in Kuvâ-yı Seyyaresi karşılaştırıldığında hangi yargı yanlıştır?
- A) Kuvâ-yı İnzibatiye, Halifelik Ordusu olarak da adlandırılır
- B) İkisi de İstanbul Hükümetinin kurduğu millî direniş karşıtı birliklerdi
- C) Kuvâ-yı Seyyare Çerkez Ethem’in hareketli askerî kuvvetleridir
- D) Kuvâ-yı Seyyare ilk dönemde bazı iç ayaklanmaları bastırmada görev almıştır
- E) İki teşkilatın başlangıçtaki siyasi işlevleri ve bağlılıkları aynı değildir
Doğru cevap: B
Çözüm: İnzibatiye İstanbul Hükümetinin millî harekete karşı kurduğu güçtü. Seyyare ise Ethem’in başlangıçta Ankara yanlısı mücadeleye katkı sağlayan hareketli birlikleriydi. Bu nedenle ikisini aynı tarafta saymak yanlıştır.
Aşağıdaki ayaklanma ve coğrafya eşleştirmelerinden hangisi birlikte doğrudur?
- A) Çapanoğulları–Trabzon; Delibaş Mehmet–Kars; Millî Aşireti–Edirne
- B) Çapanoğulları–İstanbul; Delibaş Mehmet–Artvin; Millî Aşireti–Bursa
- C) Çapanoğulları–Yozgat; Delibaş Mehmet–Konya; Millî Aşireti–Urfa/Viranşehir
- D) Çapanoğulları–Antalya; Delibaş Mehmet–Amasya; Millî Aşireti–Giresun
- E) Çapanoğulları–İzmir; Delibaş Mehmet–Van; Millî Aşireti–Çanakkale
Doğru cevap: C
Çözüm: Yozgat çevresinde Çapanoğulları, Konya çevresinde Delibaş Mehmet, Urfa–Viranşehir çevresinde Millî Aşireti ayaklanmaları görülmüştür. ÖABT’de aktör ve bölge birlikte sorgulanabilir.
Pontusçu faaliyetleri sıradan yerel otorite çatışmalarından ayıran esas özellik hangisidir?
- A) Düzenli orduyu 9 Kasım’da iki komuta bölümüne ayırmaları
- B) Yalnız hayvan vergisini azaltmayı istemeleri
- C) TBMM’nin ilk kabinesini kurmaları
- D) Karadeniz’de ayrılıkçı bir Rum devleti kurulması amacı taşımaları
- E) Gediz Harekâtında Türk düzenli ordusunu yönetmeleri
Doğru cevap: D
Çözüm: Pontusçu faaliyetler Karadeniz’de ayrı bir Rum devleti hedefiyle bağlantılıydı. Yerel liderlerin Ankara ile vergi, güç ve merkezî komuta konusundaki çatışmalarıyla aynı açıklama kalıbına indirgenemez.
Anzavur isyanları ile Ethem isyanı arasındaki kronolojik ve işlevsel farkı veren seçenek hangisidir?
- A) Ethem isyanları yalnız 1918’de, Anzavur isyanları yalnız 1924’te yaşandı
- B) Her iki isyan 1930’da Serbest Cumhuriyet Fırkasınca çıkarıldı
- C) Anzavur millî kuvvetlerin düzenli komutanı, Ethem yalnız Pontusçu Rum lideriydi
- D) Anzavur 1923 Lozan heyetindeydi, Ethem 1921 Anayasasının yazarıydı
- E) Anzavur isyanları TBMM öncesine de uzanır; Ethem’in isyanı önce millî safta hizmet ettikten sonra 1920 sonunda başladı
Doğru cevap: E
Çözüm: Anzavur ayaklanmaları 1919’dan itibaren görülürken Çerkez Ethem ilk dönemde iç isyanları bastırmış ve ancak düzenli orduya entegrasyon anlaşmazlığında 1920 sonunda Ankara’ya başkaldırmıştır.
Düzenli orduya geçişi salt “Kuvâ-yı Milliye başarısızdı” şeklinde açıklamak neden tarihsel olarak eksiktir?
- A) Yerel güçler işgali yavaşlatıp isyanları bastırdı; ancak ortak komuta, disiplin ve cephe savunması için yeni örgütlenme gerekiyordu
- B) Yerel güçler hiçbir bölgede işgalci birliklerle karşılaşmadı
- C) Bütün millî direniş yalnız İstanbul Hükümetinin kurduğu birliklerden oluştu
- D) Gediz yenilgisinin ardından bütün Yunan birlikleri teslim oldu
- E) Birinci İnönü 1918’deki yerel milis zaferiydi
Doğru cevap: A
Çözüm: Kuvâ-yı Milliye ilk direnişte kritik yararlılık gösterdi. Düzenli orduya geçiş, bu katkıyı inkâr etmek değil, büyük cephe savaşları ve merkezî yönetim için komuta birliğini kurmaktı.
Gediz Harekâtından 9 Kasım 1920 yeniden örgütlenmesine uzanan nedensel bağ hangisidir?
- A) Gediz kesin zaferi, TBMM’nin bütün cepheleri kapatmasına yol açtı
- B) Gediz başarısızlığı, Batı Cephesinin düzenli birlikler ve yeni komuta düzeniyle yeniden yapılandırılması ihtiyacını belirginleştirdi
- C) Gediz Harekâtı yalnız Doğu Cephesindeki Ermeni barış görüşmesiydi
- D) 9 Kasım’da Batı Cephesi tamamen İstanbul Hükümetine devredildi
- E) Yeniden örgütlenme ancak 1923 Lozan’dan sonra düşünüldü
Doğru cevap: B
Çözüm: 14 Ekim 1920 Gediz saldırısının başarısızlığı, Kuvâ-yı Milliye ve mevcut askerî yapılanmanın sorunlarını açığa çıkardı. Kasım 1920’de Batı Cephesinin komutanlık yapısı yeniden düzenlendi.
Şu olayların doğru tarih sırası hangisidir: Anadolu Ajansı, Hıyanet-i Vataniye, İstiklâl Mahkemeleri, Gediz Harekâtı, Batı Cephesi düzenlemesi?
- A) 29 Nisan → 6 Nisan → 14 Ekim → 11 Eylül → 9 Kasım 1920
- B) 11 Eylül → 6 Nisan → 29 Nisan → 9 Kasım → 14 Ekim 1920
- C) 6 Nisan → 29 Nisan → 11 Eylül → 14 Ekim → 9 Kasım 1920
- D) 14 Ekim → 9 Kasım → 6 Nisan → 29 Nisan → 11 Eylül 1920
- E) 9 Kasım → 11 Eylül → 14 Ekim → 29 Nisan → 6 Nisan 1920
Doğru cevap: C
Çözüm: Anadolu Ajansı 6 Nisan’da kuruldu; Hıyanet-i Vataniye 29 Nisan’da kabul edildi; İstiklâl Mahkemeleri 11 Eylül’de kuruldu. Gediz harekâtı Ekim’de, cephe reorganizasyonu 9 Kasım’da gerçekleşti.
1920 iç ayaklanmalarını tek bir dinî veya etnik gerekçeye bağlamak hangi nedenle yanlıştır?
- A) Bütün ayaklanmalar yalnız TBMM’nin ilk vergi kanununu desteklemek için çıktı
- B) Bütün isyanlarda aynı birlik ve aynı bölge söz konusuydu
- C) İsyanların tamamı 1923’ten sonra başladı
- D) Farklı hareketlerde İstanbul propagandası, ayrılıkçı devlet hedefi, yerel çıkar ve düzenli orduya direniş gibi birbirinden ayrı nedenler vardır
- E) Hiçbir isyan İstanbul ve işgalcilerin faaliyetleriyle bağlantılı değildi
Doğru cevap: D
Çözüm: Anzavur, Pontus, Çapanoğulları ve Ethem hareketleri tek tip değildir. Farklı toplumsal ve siyasi gerekçeler nedeniyle isyanların amaç, lider ve seyirleri birlikte değerlendirilmelidir.
Düzenli ordunun ilk başarısı ve Gediz Harekâtının sonucu bakımından hangi ifade tutarlıdır?
- A) Gediz ve Birinci İnönü aynı muharebenin iki adıdır
- B) Gediz 1923 Lozan görüşmelerinde kazanılmış deniz zaferidir
- C) Birinci İnönü 1919’da Osmanlı Meclisi henüz açılmadan kazanılmıştır
- D) İkisi de yalnız Doğu Cephesinde Ermenistan’a karşı yapılmıştır
- E) Gediz Ekim 1920’de başarısızdır; Birinci İnönü Ocak 1921’de düzenli ordunun ilk Batı Cephesi başarısıdır
Doğru cevap: E
Çözüm: Gediz Harekâtı istenen sonucu vermediği için yeniden örgütlenme tartışmalarını artırdı. Ocak 1921’deki Birinci İnönü Muharebesi düzenli ordunun Batı Cephesindeki ilk zaferidir.
Hâkimiyet-i Milliye gazetesi ile Anadolu Ajansını iç güvenlik önlemleri arasında değerlendirmenin gerekçesi hangisidir?
- A) İsyan ve işgalci propagandasına karşı millî hareketin görüşünü ve haberlerini kamuoyuna ulaştırmaları
- B) Sadece ayaklanmacıları silahla cezalandıran mahkemeler olmaları
- C) İstanbul Hükümetinin asker kaçaklarını yargılayan 1918 kurumları olmaları
- D) Düzenli ordu birliği olarak doğrudan Gediz Harekâtına katılmaları
- E) 1924’te milletvekili seçimlerini yasaklamaları
Doğru cevap: A
Çözüm: Millî Mücadele yalnız silahlı güçle yürütülmedi; kamuoyunun doğru bilgilenmesi ve işgalci propaganda karşısında Ankara’nın meşruiyetini anlatması da direncin sürdürülmesi için önemliydi.
İstiklâl Mahkemelerinin ilk faaliyet alanını ve düzenli orduyla bağını doğru açıklayan ifade hangisidir?
- A) Mahkemeler yalnız deniz ticareti tarifelerini kararlaştırdı
- B) Asker kaçaklarını önlemeye yönelen ilk yargılamalar, düzenli ordunun personel ve disiplin ihtiyacını destekledi
- C) Mahkemeler ilk olarak 1924 sonrasında cephe komutanı seçti
- D) Mahkemelerin TBMM ile hiçbir kurumsal bağlantısı yoktu
- E) Mahkemeler Yunan ordusunun Türk askerlerini yargılayan dış kurumu olarak kuruldu
Doğru cevap: B
Çözüm: 11 Eylül 1920’de kurulan İstiklâl Mahkemeleri başlangıçta asker kaçaklarına odaklandı ve daha sonra başka güvenlik suçlarında görev aldı. Bu yargılama, asker toplama ve disiplin sağlamaya yardımcı oldu.
Koçgiri ile Konya ayaklanmalarının tarihlerinin karıştırılmaması açısından doğru değerlendirme hangisidir?
- A) Her ikisi de 1911 Trablusgarp döneminde çıkmıştır
- B) Koçgiri 1923 Lozan Antlaşmasının başka adıdır
- C) Konya–Delibaş hareketi 1920, Koçgiri çevresindeki ayaklanma 1921 dönemiyle ilişkilidir
- D) Konya ayaklanması 1939 Hatay meselesiyle aynı olaydır
- E) Her ikisi de Cumhuriyet ilanından sonra 1924’te başlamıştır
Doğru cevap: C
Çözüm: Delibaş Mehmet’in Konya çevresindeki ayaklanması 1920’de görülürken Koçgiri ayaklanması Sivas çevresinde 1921’de yaşandı. Bütün örnekleri tek yıla sıkıştırmak kronoloji hatasıdır.
Azınlık ayaklanmaları ile Batı Anadolu’daki eski milis liderlerinin isyanlarını ayıran doğru ifade hangisidir?
- A) Pontusçu hareket düzenli ordu komutanlığı, Ethem hareketi yalnız Rum devleti kuruluşu için doğmuştur
- B) Her iki hareketin de ilk faaliyeti 1924 Halifeliğin kaldırılmasıdır
- C) Demirci Mehmet Efe Pontusçu askerî komutan, Ethem Trabzon valisiydi
- D) Pontusçu hareket ayrılıkçı devlet hedeflidir; Ethem ve Demirci Mehmet Efe merkezî düzenli komutaya katılma meselesinde ayaklanmıştır
- E) Bu farklı hareketler tamamen aynı kişilerden ve aynı askerî birlikten oluşmuştur
Doğru cevap: D
Çözüm: Pontusçu hareketlerin ayrılıkçı siyasi hedefi vardır. Ethem ve Demirci Mehmet Efe örneklerinde ise başlangıçta millî mücadeleye katılmış milis liderlerinin merkezî askerî hiyerarşiyi reddetmesi öne çıkar.
Ankara Hükümetinin isyanlara verdiği karşılığı askerî, hukukî ve iletişim araçları olarak ayıran seçenek hangisidir?
- A) Lozan heyetini sevk etmek – Harf Kanunu – 1930 radyo yayını
- B) Batı Cephesini kapatmak – Gümrü’de gümrük vergisi – yalnız saray bildirisi
- C) Saltanatı 1920’de kaldırmak – dış mahkeme kurmak – İtilaf haber ajansı
- D) Yalnız dış elçilere görev vermek – hiçbir kanun çıkarmamak – gazeteleri kapatmak
- E) Millî birlikleri sevk etmek – Hıyanet-i Vataniye/İstiklâl Mahkemeleri – Anadolu Ajansı ve basın
Doğru cevap: E
Çözüm: TBMM askerî kuvvetleri ayaklanmalara gönderdi, kanun ve mahkemelerle yargısal tedbir aldı, haber ajansı ve gazetelerle kamuoyu mücadelesi yürüttü. Yöntemlerin birbirini tamamlaması önemlidir.
Düzenli ordu kurulmasının yalnız dış düşmanla mücadeleyi değil iç güvenliği de etkilemesi nasıl açıklanır?
- A) Merkezî sevk-idare, asker toplama ve disiplin güçlendikçe hem cephe savunması hem isyanları bastırma kapasitesi arttı
- B) Düzenli ordu kurulunca bütün ayaklanmalar aynı gün kendiliğinden sona erdi
- C) Asker toplama ve disiplin bütün cephelerde yasaklandı
- D) Meclis bütün yetkilerini İstanbul Hükümetine geri verdi
- E) Ankara Hükümeti tüm yerel kuvvetleri bağımsız devlet ilan etti
Doğru cevap: A
Çözüm: Düzenli orduya geçiş merkezî komuta ve disiplin getirdi. Bu durum dış cephede planlı savunmayı ve iç ayaklanmalar karşısında devletin askerî kaynaklarını daha etkili kullanmasını sağladı.
Sivas Kongresi sonrasında Batı Anadolu Kuvâ-yı Milliye Komutanlığına Ali Fuat Paşa’nın getirilmesinin amacı hangisidir?
- A) Lozan’a barış heyeti göndermek
- B) Yerel ve dağınık direniş birliklerini ortak bir komuta altında eşgüdümlemeye çalışmak
- C) Saltanatı 1919’da kaldırmak
- D) Pontusçu devleti desteklemek
- E) Düzenli orduyu doğrudan Yunan komutasına vermek
Doğru cevap: B
Çözüm: Sivas Kongresi sonrasında Ali Fuat Paşa’nın Batı Anadolu Kuvâ-yı Milliye Komutanlığına getirilmesi, gönüllü güçler arasında koordinasyon sağlama arayışıdır. Sonraki düzenli ordu adımı farklı ve daha kapsamlıdır.
Ayaklanmaların başlangıçtaki ve düzenli orduya geçiş sürecindeki nedenleri karşılaştırıldığında hangi sonuç çıkar?
- A) Bütün isyanlar 1922 Mudanya’dan sonra başlamıştır
- B) Düzenli ordu kurulması yalnız Karadeniz’deki Pontus faaliyetlerini başlatmıştır
- C) 1919–1920 İstanbul destekli isyanlar ile 1920 sonu milis liderlerinin merkezî orduya direnişi farklı dönem ve çıkar çatışmalarını yansıtır
- D) Anzavur 1923’te düzenli orduya katılmayı reddeden tek Millî Mücadele lideridir
- E) Ethem hiçbir zaman millî direniş saflarında yer almamıştır
Doğru cevap: C
Çözüm: Millî Mücadele karşıtlığı başlangıçtan itibaren görülebilir; fakat Ethem ve Demirci Mehmet Efe’nin başkaldırıları merkezî orduya katılma sorununun yaşandığı daha geç safhadadır.
Ermeni ayrılıkçı faaliyetleri ile Pontusçu faaliyetler arasında doğru ortaklık ve fark hangisidir?
- A) İkisi de İstanbul Hükümetinin kurduğu aynı Halifelik Ordusudur
- B) İkisi de Ankara’da düzenli orduya katılmayı reddeden Ethem’in birliğidir
- C) İkisi de Konya Delibaş ayaklanmasının farklı adlarıdır
- D) İkisi de ayrılıkçı devlet hedefleriyle ilişkilidir; biri ağırlıkla doğu bölgelerinde, diğeri Karadeniz’de etkin olmuştur
- E) Her ikisi de yalnız Lozan görüşmelerine katılan gazetelerdir
Doğru cevap: D
Çözüm: Ermeni ve Pontusçu hareketler ayrılıkçı hedefler taşıyan azınlık faaliyetleri başlığında değerlendirilir; coğrafyaları ve askerî-siyasi aktörleri farklıdır. İstanbul yanlısı yerel isyanlardan ayrı tutulmalıdır.
Çerkez Ethem olayının düzenli orduya geçiş açısından temel tarihsel anlamı hangisidir?
- A) TBMM’nin bütün ordusunu kalıcı olarak Ethem’in bağımsız komutasına vermesi
- B) Düzenli ordunun ilk kez 1923’te Lozan’da kurulması
- C) Ankara Hükümetinin 1920’de istifa ederek İstanbul’a taşınması
- D) Gediz yenilgisinden sonra bütün Yunan kuvvetlerinin Ethem’e teslim olması
- E) Bireysel milis otoritesinin TBMM’nin merkezî askerî hiyerarşisine direnmesi ve bu direnişin askerî müdahaleyle aşılması
Doğru cevap: E
Çözüm: Ethem kuvvetleri ilk dönemde yararlılık göstermesine rağmen Batı Cephesinin düzenli komutasına bağlanmayı kabul etmedi. Çatışma, yerel askerî liderlikten merkezî devlet ordusuna geçişin siyasî boyutunu ortaya koyar.