Tarihî bir kelimenin Osmanlı yazısındaki biçimi çağdaş bir sözcüğü andırıyor diye anlamı aynen aktarmak hangi yanılgıdır?
- A) Bağlamsal sözlük kullanma
- B) Kökteş biçimleri karşılaştırma
- C) Tarihî fonoloji incelemesi
- D) Anakronik anlam yükleme
- E) Yazma nüsha denetimi
Doğru cevap: D
Çözüm: Yüzyıllar boyunca anlam daralması, genişlemesi ve kayması mümkündür. Tarihî anlam, metnin bağlamı ve dönem sözlükleriyle belirlenmelidir.
Tekke şiirinde “ilahi” adının görünmesi hangi sonucu tek başına kanıtlamaz?
- A) Dinî/tasavvufî içerik taşıyabileceğine
- B) Tekke icra çevresiyle ilişkili olabileceğine
- C) Metnin yalnız belirli bir tek nazım biçimiyle yazıldığına
- D) Bir şiir türü adı olabileceğine
- E) Farklı vezin örneklerinin bulunabileceğine
Doğru cevap: C
Çözüm: İlahi konu/icra geleneğine ilişkin kullanımdır; tekke şiirlerinde farklı ölçü ve nazım biçimleri görülebilir.
Bir çalışmada Dîvânu Lugâti’t-Türk’ün sözlük maddeleriyle Mecâlisü’n-Nefâis’in şair biyografilerindeki kelime sıklıkları eşit korpuslar gibi karşılaştırılıyor. Başlıca yöntemsel sorun nedir?
- A) Tür, amaç ve metin uzunluğunun dağılım farkları üzerindeki etkisini denetlememek
- B) Her iki eserin Türk dili tarihiyle ilgili olması
- C) Korpusların sayısal olarak incelenmesi
- D) Tarihî metinlerin elektronik ortama aktarılması
- E) Eserlerin tarihinin belirtilmesi
Doğru cevap: A
Çözüm: Sözlük ve tezkire farklı metin işlevlerine sahiptir. Tür, uzunluk, dönem ve seçilen malzeme karşılaştırmayı etkiler; bunlar denetlenmeden dönem yargısı kurulamaz.
Bir Eski Uygur metni hem Budist kavramlar hem de Soğd kökenli yazı özellikleri taşıyor. Bu iki veri hangi sonuca izin verir?
- A) Dinî etkileşim ile yazı geleneğinin farklı boyutlarda incelenebileceğine
- B) Metnin kesinlikle Osmanlıca olduğuna
- C) Her dinî metnin mutlaka Köktürk runiform yazısında olduğuna
- D) Dinî içerikten tüm seslerin doğrudan belirlenebileceğine
- E) Soğd yazısıyla yazılmış her metnin Soğdca olduğuna
Doğru cevap: A
Çözüm: Yazı sistemi, dil ve dinî içerik birbirinden ayrı çözümleme eksenleridir. Uygurca bir metnin kullandığı yazının kökeni, metnin dilini otomatik değiştirmez.
Ziya Paşa’nın Şiir ve İnşa yazısında halk şiirini, Harabat’ta divan geleneğini öne çıkarması nasıl değerlendirilmelidir?
- A) Yazarın iki metnini birbirine karıştırarak
- B) Farklı dönemlerde ortaya konmuş görüşlerin bağlamını karşılaştırarak
- C) Her iki eseri de tiyatro oyununa dönüştürerek
- D) Eserlerden birinin kesinlikle hiç yazılmadığını söyleyerek
- E) Halk ve divan edebiyatını aynı nazım biçimi sayarak
Doğru cevap: B
Çözüm: Ziya Paşa’nın görüşlerini tek bir cümleye indirmek yanıltıcıdır; Şiir ve İnşa ile Harabat’ın amaçları ve yazıldıkları ortam dikkate alınmalıdır.
Nazım Hikmet’in serbest nazmını “ölçüsüz olduğu için ritimsiz” saymak neden sorunludur?
- A) Serbest nazmın yalnız sekizli heceye dayanması nedeniyle
- B) Şiirin nesre dönüştüğünde bütün ritmini yitirmesi nedeniyle
- C) Tüm serbest şiirlerin gazel biçiminde olması nedeniyle
- D) Sözcüklerin şiirde hiçbir ses özelliği taşımaması nedeniyle
- E) Serbest nazımda tekrar, vurgu, ses ve sözdizimiyle ritim kurulabilmesi nedeniyle
Doğru cevap: E
Çözüm: Serbest nazımda düzenli hece veya aruz kalıbı zorunlu olmayabilir ancak tekrar ve ses örgüsü ritmi taşıyabilir; biçim ile ritim aynı değildir.
Aynı mısralar bir türküde farklı ezgilerle icra ediliyorsa edebiyat ve müzik araştırması için hangi yaklaşım gereklidir?
- A) Yalnız ezgiyi metnin yazarı saymak
- B) Bir ezgiyi bütün yöreler için zorunlu kılmak
- C) Sözlü ürünün tarihini tümden yok saymak
- D) Her yeni icrayı başka dile ait kabul etmek
- E) Güfte ile ezgi varyantlarını ayrı ayrı kaydetmek
Doğru cevap: E
Çözüm: Türkü sözleri ve ezgileri aktarımda farklı biçimler alabilir; metin ve icra verilerinin ayrı kayıtları sağlıklı karşılaştırma sağlar.
Bir metnin yalnız modernleştirilmiş çevirisi üzerinden Köktürk harflerinin kullanımı hakkında kesin hüküm verilmesi neden sakıncalıdır?
- A) Çevirilerde anlam bulunmadığı için
- B) Çeviri özgün yazı sistemi ve harf biçimlerini korumayabilir.
- C) Modern dilde tarihî sözcük hiç bulunamayacağı için
- D) Harflerin yaşını yalnız kâğıt belirlediği için
- E) Özgün yazıtların okunması hiçbir işe yaramadığı için
Doğru cevap: B
Çözüm: Modern aktarma metnin anlamını taşısa da harf dizilişini ve paleografik ayrıntıları yansıtmayabilir. Yazı sistemi için facsimile ve özgün metne dönmek gerekir.
Mecâlisü’n-Nefâis’in şair biyografilerini Muhâkemetü’l-Lugateyn’in dil karşılaştırmalarıyla aynı tür saymak hangi yanlışın örneğidir?
- A) Eserlerin yazarını doğru tespit etmek
- B) Çağatay döneminin kültürünü araştırmak
- C) Metinlerin içerik farkını karşılaştırmak
- D) Ortak yazarı ortak edebî türle karıştırmak
- E) Türlerin ayrı işlevleri olduğunu kabul etmek
Doğru cevap: D
Çözüm: İki eser Ali Şîr Nevâî’ye aittir; Mecâlisü’n-Nefâis tezkire, Muhâkemetü’l-Lugateyn dil karşılaştırmasıdır. Yazarlık türü belirlemez.
Bir araştırmacı tarihî metni dönem, alfabe, söz varlığı ve tür bakımından sınıflandırmak istiyor. Hangisi en güvenilir genel ilkedir?
- A) Alfabeyi tek başına dil kimliğinin kanıtı saymak
- B) Şair adından bütün gramer özelliklerini çıkarmak
- C) Bir tek alıntı sözcükten yüzyıl belirlemek
- D) Modern sadeleştirmeyi tek tarihî kaynak kabul etmek
- E) Bütün değişkenleri ayrı kanıtlarla incelemek ve sonuçları birlikte değerlendirmek
Doğru cevap: E
Çözüm: Tarihî Türkiye Türkçesini değerlendirmede çoklu veriye dayalı filolojik yöntem, tek bir yüzey özelliğine dayalı genellemeden güvenilirdir.
Ahmed Vefik Paşa’nın Lehce-i Osmânî’sinde kelime sınıflandırmalarını inceleyen bir öğrenci hangi kaynağı da kontrol etmelidir?
- A) Yalnız eserin cildinin rengini
- B) Köktürk yazıtlarının taş boyutunu
- C) Codex Cumanicus’un tarihini hiç dikkate almamayı
- D) Farsça divanların resimlerini
- E) Sözlüğün baskıları arasındaki düzenleme farklarını
Doğru cevap: E
Çözüm: Lehce-i Osmânî’nin baskılarında kelimelerin ayrımı ve düzenlenişi değişmiştir; belirli sınıflama iddiası baskı bilgisiyle desteklenmelidir.
Anonim halk ürünlerini sınıflandırırken “yazarı bilinmiyor” ölçütü tek başına niçin yeterli olmayabilir?
- A) Anonim eserlerin hiçbir türü yoktur.
- B) Bütün sözlü ürünlerin yazarı günümüzde bilinir.
- C) Anonim edebiyat yalnız aruzla yazılır.
- D) Masal ve mani aynı nazım biçimidir.
- E) Anonimleşme, derlenme biçimi ve sözlü dolaşımın ayrıca incelenmesi gerekir.
Doğru cevap: E
Çözüm: Sözlü aktarımla anonimleşmiş ürünlerde tür, icra ve varyant ilişkileri de gerekir; yalnız yazar adının yokluğu bütün sınıflamayı tamamlamaz.
Bir öğrencinin “Kutadgu Bilig’in bütün nüshaları aynı yazıyla yazılmış olmalıdır” savı neden geçersizdir?
- A) Eserin birden çok konusu bulunduğu için
- B) Sözlük biçiminde yazıldığı için
- C) Bir eserin nüshaları tarih boyunca farklı yazı sistemleriyle çoğaltılabilir.
- D) Yalnız modern döneme ait olduğu için
- E) Türkçede hiçbir zaman alfabe değişmediği için
Doğru cevap: C
Çözüm: Tarihî metnin telif dili ile sonraki nüshalarının yazı sistemi ayrı konulardır. Kutadgu Bilig gibi eserlerde nüsha ve yazı geleneği bilgisi kontrol edilir.
'Irk Bitig' için 'Eski Türkçe olduğu hâlde Köktürk harfli olamaz' diyen bir öğrencinin yanılgısı nedir?
- A) Eserin fal kitabı olduğunu söylemesi
- B) Dil dönemi ile kullanılan alfabenin bire bir eşleştiğini sanması
- C) Eski Türkçenin yazılı olduğunu kabul etmesi
- D) Yazı sistemlerinin tarihte çeşitlenebileceğini bilmesi
- E) Yazı türüyle dili ayrı değerlendirmesi
Doğru cevap: B
Çözüm: Irk Bitig, Eski Uygur çevresiyle ilişkilendirilen ve Köktürk runiform yazısıyla yazılmış örneklerdendir. Dil dönemini tek alfabeye indirgemek yanlıştır.
Huzur romanında Mümtaz’ın kişisel deneyimiyle İstanbul’un kültürel dünyası birlikte ele alındığında hangi ilişki belirginleşir?
- A) Bireysel bilinç ile medeniyet ve değişim meselelerinin kesişmesi
- B) Anlatının yalnız bilimsel deneylerden oluşması
- C) Hikâyenin tamamen çocuk tekerlemesi olması
- D) Romanda hiçbir kültürel gönderme bulunmaması
- E) Metnin yalnız anonim atasözleri içermesi
Doğru cevap: A
Çözüm: Tanpınar’ın Huzur romanı, Mümtaz’ın duygusal ve zihinsel dünyasını İstanbul, müzik ve kültürel süreklilik sorunlarıyla ilişkilendirir.
Bir yazmanın istinsahı telifinden iki yüzyıl sonra yapılmışsa hangi husus doğrudan araştırılmalıdır?
- A) Telif tarihinin mutlaka istinsah yılı olması
- B) Yazmanın otomatik olarak sahte olması
- C) Müstensihin imlâ ve dil biçimlerine olası müdahaleleri
- D) Bütün nüshaların zorunlu olarak aynı olması
- E) Eserin dilinin Latinceye dönüşmesi
Doğru cevap: C
Çözüm: Tarihî metnin kaleme alınması ve kopyalanması ayrı olaylardır. Geç tarihli nüsha, yazıcının dönemine özgü biçimler içerebilir.
Orhon yazıtlarında ses değerinin şüpheli olduğu bir işareti araştırmacı nasıl ele almalıdır?
- A) Tek bir modern sözcüğe benzeterek kesin karar vermelidir.
- B) Metnin tümünü geçersiz saymalıdır.
- C) İşareti hiçbir gerekçe göstermeden atmalıdır.
- D) Tarihsel harf çevrimi çalışmalarını dışlamalıdır.
- E) Okuma önerilerini özgün işaret ve paralel metin kanıtlarıyla sınamalıdır.
Doğru cevap: E
Çözüm: Tarihî yazı sistemlerinde işaretlerin okunuşu paleografik şekil, paralel kullanım ve dilsel bağlamla karşılaştırılarak tartışılır; kesinlik derecesi ayrıca belirtilir.
Kutadgu Bilig ile Dîvânu Lugâti’t-Türk aynı yüzyıl ve sahayla ilişkili olduğu hâlde niçin ayrı türde değerlendirilir?
- A) Birincisi Latin harfli sözlük olduğu için
- B) İkincisi yalnız sahne oyunu olduğu için
- C) Biri öğretici siyaset ve ahlâk metni, diğeri sözlüktür.
- D) İki eser de Nevâî tarafından yazıldığı için
- E) Her ikisi de peygamber kıssası anlattığı için
Doğru cevap: C
Çözüm: Eserlerin tarihî yakınlığı tür birliği oluşturmaz; amaç, düzenleniş ve sundukları dil verileri ayrı ayrı değerlendirilmelidir.
Felâtun Bey ile Râkım Efendi romanında karşıt kahramanlar üzerinden hangi problem tartışılır?
- A) Eski Türkçe ile Kıpçakça arasındaki ses değişimi
- B) Tekke şiirinde nefes biçiminin ortaya çıkışı
- C) Yüzeysel Batılılaşma ile çalışkan ve bilinçli yenileşme arasındaki ayrım
- D) Garip şiirinin aruzla yazılması
- E) Masalın anonim kalıplarının korunması
Doğru cevap: C
Çözüm: Ahmet Mithat Efendi, Felâtun Bey ile Râkım Efendi’de yanlış ve yüzeysel Batılılaşmayı eleştirmek için iki farklı yaşam anlayışını karşılaştırır.
Gazelde “matla” ile “makta” kavramlarının karıştırılması hangi hataya yol açar?
- A) Şiirin dilinin belirlenmesine
- B) Mahlasın şair adı olmasına
- C) Beyitlerin varlığını kanıtlamaya
- D) Başlangıç ve bitiş beyitlerinin yerinin yanlış belirlenmesine
- E) Kafiye incelemesini mümkün kılmaya
Doğru cevap: D
Çözüm: Matla ilk, makta son beyittir; şairin mahlasını içeren beyit genellikle sona yakın olmakla birlikte kavramlar aynı değildir.