Kutadgu Bilig adlı eserin yazarı kimdir?
- A) Yusuf Has Hacib
- B) Kaşgarlı Mahmud
- C) Edib Ahmed Yüknekî
- D) Ali Şîr Nevâî
- E) Rabguzî
Doğru cevap: A
Çözüm: Kutadgu Bilig, Yusuf Has Hacib tarafından Karahanlı çevresinde yazılmış siyaset ve ahlâk düşüncesi içeren bir eserdir.
Dîvânu Lugâti’t-Türk adlı sözlüğü hazırlayan kişi kimdir?
- A) Yusuf Has Hacib
- B) Kaşgarlı Mahmud
- C) Edib Ahmed Yüknekî
- D) Sekkâkî
- E) Ahmed Yesevî
Doğru cevap: B
Çözüm: Kaşgarlı Mahmud, XI. yüzyılda Türk boylarının söz varlığını ve dil özelliklerini ele alan Dîvânu Lugâti’t-Türk’ü yazmıştır.
Atebetü’l-Hakâyık kimin eseridir?
- A) Yusuf Has Hacib
- B) Ali Şîr Nevâî
- C) Edib Ahmed Yüknekî
- D) Kutb
- E) Harezmî
Doğru cevap: C
Çözüm: Atebetü’l-Hakâyık, Edib Ahmed Yüknekî tarafından yazılan öğretici nitelikli Karahanlı Türkçesi eserlerindendir.
Kutadgu Bilig genel olarak hangi Türkçe yazı dili çevresinde değerlendirilir?
- A) Kıpçak Türkçesi
- B) Osmanlı Türkçesi
- C) Eski Anadolu Türkçesi
- D) Karahanlı Türkçesi
- E) Çağdaş Türkiye Türkçesi
Doğru cevap: D
Çözüm: Kutadgu Bilig, XI. yüzyıl Karahanlı/Hakaniye Türkçesinin temel metinlerindendir; başka yazı dillerine yerleştirilmez.
Kutadgu Bilig’de doğru kanunu ve adaleti temsil eden kişi hangisidir?
- A) Ay Toldı
- B) Ögdülmiş
- C) Odgurmış
- D) Rabguzî
- E) Kün Togdı
Doğru cevap: E
Çözüm: Kutadgu Bilig’in simgesel kişileri arasında Kün Togdı doğru kanunu ve adaleti; diğer üç kişi başka kavramları temsil eder.
Kutadgu Bilig’de saadeti ve kutu temsil eden kişi hangisidir?
- A) Ay Toldı
- B) Kün Togdı
- C) Ögdülmiş
- D) Odgurmış
- E) Kaşgarlı Mahmud
Doğru cevap: A
Çözüm: Ay Toldı eserde saadet/kut kavramını temsil eder. Kün Togdı adaleti, Ögdülmiş aklı, Odgurmış âkıbeti simgeler.
Kutadgu Bilig’de aklı ve anlayışı temsil eden kişi kimdir?
- A) Kün Togdı
- B) Ögdülmiş
- C) Ay Toldı
- D) Odgurmış
- E) Ahmed Yesevî
Doğru cevap: B
Çözüm: Ögdülmiş akıl/ukuş kavramını temsil eden kişidir. Kutadgu Bilig’in düşünsel örgüsü dört simgesel kişi etrafında gelişir.
Kutadgu Bilig’de hükümdar Kün Togdı ile vezir Ay Toldı’nın karşı karşıya getirilmesi öncelikle hangi kavramları tartıştırır?
- A) Adalet ile saadet
- B) Destan ile masal
- C) Dil bilgisi ile sözlükçülük
- D) Ticaret ile denizcilik
- E) Savaş ile coğrafya
Doğru cevap: A
Çözüm: Kün Togdı doğru kanunu ve adaleti; Ay Toldı kutu/saadeti simgeler. Eserde düşünceler simgesel kişiler aracılığıyla sunulur.
Bir araştırmacı XI. yüzyıl Türk boylarının kelimelerini, şiir parçalarını ve atasözlerini birlikte incelemek istiyor. Öncelikli başvuru eseri hangisidir?
- A) Mecâlisü’n-Nefâis
- B) Dîvânu Lugâti’t-Türk
- C) Muhâkemetü’l-Lugateyn
- D) Nehcü’l-Ferâdîs
- E) Codex Cumanicus
Doğru cevap: B
Çözüm: Kaşgarlı’nın sözlüğü kelimelerin yanında dönem dil ve kültüründen örnekler verir; metin türü ve dönem ölçütleri doğru kullanılmalıdır.
Kün Togdı–Ay Toldı–Ögdülmiş–Odgurmış dizisi sırasıyla hangi kavramları temsil eder?
- A) Saadet–adalet–âkıbet–akıl
- B) Akıl–saadet–adalet–âkıbet
- C) Adalet–saadet–akıl–âkıbet
- D) Adalet–akıl–saadet–âkıbet
- E) Âkıbet–saadet–adalet–akıl
Doğru cevap: C
Çözüm: Kutadgu Bilig’de dört kişi sırasıyla doğru kanun, kut, ukuş ve âkıbet kavramlarının taşıyıcısıdır.
Karahanlı Türkçesi metinlerinde İslami kavramların Türkçe karşılıklarının araştırılması neyi aydınlatır?
- A) Köktürk yazısının kesin okunuşunu
- B) Sadece modern hukuk terimlerini
- C) Osmanlı matbaacılığının başlangıcını
- D) Dinî terminolojinin Türkçedeki tarihî oluşumunu
- E) Çağdaş gazeteciliğin gelişimini
Doğru cevap: D
Çözüm: Karahanlı eserlerinde İslamiyet ile bağlantılı kelimelerin alıntı ve Türkçe karşılıkları, kültür teması ve söz varlığı gelişimini anlamamızı sağlar.
Harezm Türkçesinin dil tarihindeki konumu hangi ifadeyle daha doğru anlatılır?
- A) Türkiye Türkçesinin 1928 sonrası evresidir.
- B) Yalnız Runiform yazılı VIII. yüzyıl anıtlarından oluşur.
- C) Sadece Latin alfabesiyle kullanılan bir dildir.
- D) Tamamen Farsça yazılmış bir edebiyattır.
- E) Karahanlı geleneğiyle sonraki Orta Asya yazı dilleri arasında geçiş özellikleri taşır.
Doğru cevap: E
Çözüm: Harezm Türkçesi, Karahanlı yazı dili mirası üzerinde Oğuz ve Kıpçak unsurlarının da görülebildiği tarihî bir geçiş sahasıdır.
Kısasü’l-Enbiyâ ile Nehcü’l-Ferâdîs’i aynı yazı dili çevresinde incelemek için en uygun ölçüt hangisidir?
- A) Harezm Türkçesiyle ilişkili dil ve metin özellikleri
- B) Her ikisinin modern roman olması
- C) İkisinin sadece Köktürk harfli olması
- D) Aynı şairler tezkiresinde yer almaları
- E) Bütünüyle sözsüz metin olmaları
Doğru cevap: A
Çözüm: Bu iki eser Harezm Türkçesi araştırmalarının temel malzemelerindendir; konuları farklı olsa da tarihî dil verileri birlikte karşılaştırılabilir.
Rabguzî’nin Kısasü’l-Enbiyâ adlı eserinin içeriğiyle ilgili doğru ifade hangisidir?
- A) Şairlerin biyografilerinden oluşur.
- B) Peygamber kıssaları etrafında şekillenir.
- C) Türkçe-Farsça dil karşılaştırması yapar.
- D) Kuman diline ait sözlükten ibarettir.
- E) Hükümdar ile vezir arasında dört kavramı tartıştırır.
Doğru cevap: B
Çözüm: Eser adı da peygamber kıssalarına işaret eder. Bu metin, dil ve anlatı açısından Harezm çevresinin önemli kaynaklarındandır.
Bir çalışmada Dîvânu Lugâti’t-Türk’ün sözlük maddeleriyle Mecâlisü’n-Nefâis’in şair biyografilerindeki kelime sıklıkları eşit korpuslar gibi karşılaştırılıyor. Başlıca yöntemsel sorun nedir?
- A) Tür, amaç ve metin uzunluğunun dağılım farkları üzerindeki etkisini denetlememek
- B) Her iki eserin Türk dili tarihiyle ilgili olması
- C) Korpusların sayısal olarak incelenmesi
- D) Tarihî metinlerin elektronik ortama aktarılması
- E) Eserlerin tarihinin belirtilmesi
Doğru cevap: A
Çözüm: Sözlük ve tezkire farklı metin işlevlerine sahiptir. Tür, uzunluk, dönem ve seçilen malzeme karşılaştırmayı etkiler; bunlar denetlenmeden dönem yargısı kurulamaz.
Kutadgu Bilig’de Ay Toldı’yı adalet, Kün Togdı’yı saadet olarak yorumlayan bir araştırmacı hangi hatayı yapmıştır?
- A) Metnin XI. yüzyılda olduğunu belirtmiştir.
- B) Simgesel kişilerin temsil ettiği kavramları ters eşleştirmiştir.
- C) Eserin Karahanlı dönemiyle bağlantısını kurmuştur.
- D) Simgesel anlatımı incelemiştir.
- E) Eserin ahlâkî düşünce boyutunu kabul etmiştir.
Doğru cevap: B
Çözüm: Kün Togdı adaleti/doğru kanunu, Ay Toldı saadeti/kutu temsil eder. Kavramların yerini değiştirmek eserin kurucu sembolizmini bozar.
Bir öğrencinin “Kutadgu Bilig’in bütün nüshaları aynı yazıyla yazılmış olmalıdır” savı neden geçersizdir?
- A) Eserin birden çok konusu bulunduğu için
- B) Sözlük biçiminde yazıldığı için
- C) Bir eserin nüshaları tarih boyunca farklı yazı sistemleriyle çoğaltılabilir.
- D) Yalnız modern döneme ait olduğu için
- E) Türkçede hiçbir zaman alfabe değişmediği için
Doğru cevap: C
Çözüm: Tarihî metnin telif dili ile sonraki nüshalarının yazı sistemi ayrı konulardır. Kutadgu Bilig gibi eserlerde nüsha ve yazı geleneği bilgisi kontrol edilir.
“Kısasü’l-Enbiyâ peygamber kıssaları anlattığı için Arapça yazılmış olmalıdır” iddiasına en güçlü itiraz hangisidir?
- A) Peygamber kıssaları hiçbir dilde anlatılamaz.
- B) Türkçe yalnız din dışı metinlerde kullanılmıştır.
- C) Eserin adı türünü hiçbir şekilde göstermez.
- D) Metnin konusu ve kaynak geleneği, Türkçe aktarımın dilini belirlemez.
- E) Harezm Türkçesinde çeviri bulunmaz.
Doğru cevap: D
Çözüm: Rabguzî’nin Kısasü’l-Enbiyâ’sı Harezm Türkçesi dil malzemesidir. Dinî içerik ile metnin yazıldığı dili karıştırmak yöntem hatasıdır.
Harezm Türkçesindeki Oğuz ve Kıpçak unsurlarından hareketle “Metinler bütünüyle iki ayrı dildedir” denmesi neden doğru değildir?
- A) Harezm sahasında hiçbir dil ilişkisi yoktur.
- B) Oğuz ve Kıpçak terimleri aynı alfabenin adıdır.
- C) Yazı dili sadece hükümdar isimlerinden belirlenir.
- D) Sözcükler dönemlere göre değişemez.
- E) Bir yazı dilinde farklı lehçe özellikleri ve geçiş katmanları bir arada görülebilir.
Doğru cevap: E
Çözüm: Harezm Türkçesi tarihî temas ve geçiş niteliği taşır; tek tek unsur farklılıkları, bir eserin bütünüyle başka dilde olduğunun kanıtı değildir.
Harezm metnindeki bir eki çağdaş Türkiye Türkçesindeki tek bir ekle özdeş saymanın temel riski nedir?
- A) Tarihî işlev ve ses biçimi farklarını göz ardı etmek
- B) Eklemeli dil yapısını araştırmak
- C) Birden fazla metin nüshasını karşılaştırmak
- D) Sözdizimini incelemeye katmak
- E) Tarihî gramerlerden yararlanmak
Doğru cevap: A
Çözüm: Aynı biçimli ek farklı dönemlerde farklı kullanım değerlerine sahip olabilir. Tarihî biçimbirimler metin içi dağılımla çözülmelidir.