Kutadgu Bilig’de âkıbeti ve hayatın sonunu temsil eden kişi kimdir?
- A) Kün Togdı
- B) Ay Toldı
- C) Odgurmış
- D) Ögdülmiş
- E) Edib Ahmed Yüknekî
Doğru cevap: C
Çözüm: Odgurmış âkıbeti ve yaşamın sonunu simgeler; bu figürün temsil değeri eser sorularında sık karıştırılır.
Dîvânu Lugâti’t-Türk’ün başlıca türü nedir?
- A) Siyasetnâme
- B) Şairler tezkiresi
- C) Sahne oyunu
- D) Sözlük
- E) Mesnevi
Doğru cevap: D
Çözüm: Dîvânu Lugâti’t-Türk sözlük temelli bir eserdir; dil, boylar ve kültür hakkında bilgiler de içermesi türünü değiştirmez.
Atebetü’l-Hakâyık’ın temel niteliği aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Destansı savaş tarihini işlemesi
- B) Modern roman tekniği kullanması
- C) Şairlerin hayatlarını sıralaması
- D) Tıp deneylerini aktarması
- E) Didaktik ve ahlâkî öğütler içermesi
Doğru cevap: E
Çözüm: Atebetü’l-Hakâyık, bilgi, dil, ahlâk ve erdem gibi konulara odaklanan öğretici bir metindir.
Rabguzî’nin Kısasü’l-Enbiyâ adlı eseri ağırlıkla hangi tarihî Türkçe evresinde incelenir?
- A) Harezm Türkçesi
- B) Köktürkçe
- C) Türkiye Türkçesi
- D) Osmanlı Türkçesi
- E) Eski Anadolu Türkçesi
Doğru cevap: A
Çözüm: Rabguzî’nin peygamber kıssalarını içeren Kısasü’l-Enbiyâ’sı XIV. yüzyıl başı Harezm Türkçesi eserleri arasında yer alır.
Nehcü’l-Ferâdîs hangi tarihî Türk yazı dilinin önemli kaynaklarındandır?
- A) Köktürkçe
- B) Harezm Türkçesi
- C) Eski Anadolu Türkçesi
- D) Çağdaş Kazakça
- E) Türkiye Türkçesi
Doğru cevap: B
Çözüm: Nehcü’l-Ferâdîs, Harezm sahasının dinî ve öğretici içerikli başlıca metinlerinden biridir.
Muînü’l-Mürîd eseri genellikle hangi dil dönemiyle ilişkilendirilir?
- A) Köktürkçe
- B) Osmanlı Türkçesi
- C) Harezm Türkçesi
- D) Yeni Uygurca
- E) Tanzimat Türkçesi
Doğru cevap: C
Çözüm: Muînü’l-Mürîd, Harezm Türkçesi dil malzemesi içinde ele alınan dinî öğretici metinlerden biridir.
Codex Cumanicus hangi tarihî Türkçe kolunun metnidir?
- A) Eski Anadolu Türkçesi
- B) Karahanlı Türkçesi
- C) Osmanlı Türkçesi
- D) Kıpçak/Kuman Türkçesi
- E) Köktürkçe
Doğru cevap: D
Çözüm: Codex Cumanicus, Karadeniz’in kuzeyindeki Kuman/Kıpçak dil malzemesini içeren sözlük ve metin derlemesidir.
Bir eser hem Türkçe kelimeleri Arapça karşılıklarla öğretmek hem de gramer özelliklerini açıklamak amacı taşıyorsa Memlük sahasında hangi esere başvurulabilir?
- A) Kutadgu Bilig
- B) Atebetü’l-Hakâyık
- C) Kitâbü’l-İdrâk li-Lisâni’l-Etrâk
- D) Mecâlisü’n-Nefâis
- E) Altun Yaruk
Doğru cevap: C
Çözüm: Ebû Hayyân’ın eseri, Memlük-Kıpçak Türkçesinin dil bilgisi ve sözlükçülük geleneğinde değerlendirilir.
Codex Cumanicus’un Latin harfli yazım özelliklerinden doğrudan hangi sonuç çıkarılabilir?
- A) Kumanların ana dilinin Latince olduğu
- B) Türkçenin eklemeli yapısının kaybolduğu
- C) Bütün Kıpçak metinlerinin aynı alfabe ile yazıldığı
- D) Kuman/Kıpçak malzemesinin farklı bir yazı geleneğiyle kaydedildiği
- E) Kıpçak yazı dilinin hiç olmadığı
Doğru cevap: D
Çözüm: Latin harfli kayıt, dilin Latince olduğu anlamına gelmez. Dil ile yazı sistemi ayrı değişkenlerdir.
Memlük-Kıpçak metinleriyle Codex Cumanicus’un karşılaştırılmasında hangi farklılık göz önünde tutulmalıdır?
- A) Her iki metin aynı yazarın aynı kitabıdır.
- B) Bütün metinler Anadolu Türkçesidir.
- C) İki çevrede yazılı malzeme bulunmamaktadır.
- D) Codex Cumanicus yalnız modern bir romandır.
- E) Coğrafya, yazı sistemi ve metin işlevleri ayrışabilir.
Doğru cevap: E
Çözüm: Karadeniz’in kuzeyindeki Kuman derlemesiyle Mısır merkezli Memlük dil materyali farklı bağlamlarda oluşmuştur.
Muhâkemetü’l-Lugateyn’in temel tartışma ekseni nedir?
- A) Türkçe ile Farsçanın karşılaştırılması
- B) Arapça ile Latincenin karşılaştırılması
- C) Köktürk yazıtlarının tarihlendirilmesi
- D) Peygamber kıssalarının sıralanması
- E) Kıpçak atçılık terimlerinin listelenmesi
Doğru cevap: A
Çözüm: Ali Şîr Nevâî, eserinde Türkçe ile Farsçayı bazı dil ve anlatım imkânları bakımından karşılaştırır.
Mecâlisü’n-Nefâis ile Muhâkemetü’l-Lugateyn’in doğru ortak özelliği hangisidir?
- A) İkisi de Kaşgarlı Mahmud’un sözlükleridir.
- B) İkisi de Ali Şîr Nevâî’ye aittir.
- C) İkisi de Köktürk anıt yazıtlarıdır.
- D) İkisi de Rabguzî’nin peygamber kıssalarıdır.
- E) İkisi de Osmanlı tarihî romanıdır.
Doğru cevap: B
Çözüm: Birincisi şairler tezkiresi, ikincisi Türkçe-Farsça karşılaştırmasıdır; yazar ortaklığı tür ortaklığı anlamına gelmez.
Bir metin XV. yüzyılda Herat edebî çevresinde gelişen yazı diliyle kaleme alınmışsa önce hangi gelenek incelenmelidir?
- A) Köktürk runiform yazıtları
- B) Karahanlı sözlükçülüğü
- C) Klasik Çağatay Türkçesi
- D) Cumhuriyet dönemi Türkçesi
- E) Tanzimat nesri
Doğru cevap: C
Çözüm: Herat çevresi, XV. yüzyılda Çağatay edebî geleneği için önemli bir merkezdir; Nevâî gibi isimler bu sahada yetişmiştir.
Codex Cumanicus’un Latin harfli kayıtlarını Memlük-Kıpçak Arap harfli metinleriyle karşılaştırırken hangisi önce yapılmalıdır?
- A) Bütün Latin harfleri Arap harfleriyle bire bir eşlenmelidir.
- B) Yazıların farklı ses karşılama biçimleri hesaba katılmalıdır.
- C) Her iki malzeme Latince kabul edilmelidir.
- D) Yazı farkı söz varlığı karşılaştırmasını yasaklar.
- E) Yalnızca eser kapakları karşılaştırılmalıdır.
Doğru cevap: B
Çözüm: Yazı sistemi farklılıkları aynı ya da benzer seslerin ayrı şekillerde kaydedilmesine neden olabilir; tarihî fonetik değerlendirme bunu denetler.
Bir araştırmacı Memlük-Kıpçak sözlüklerinde Türkçe kelimelerin Arapça açıklamalarını görüyor. Bundan hangisi kesinlikle çıkarılamaz?
- A) Metnin Arapça açıklama içerdiği
- B) Türkçe söz varlığının kaydedildiği
- C) Türkçe kelimelerin konuşulduğu toplulukların ana dili Arapçadır.
- D) Dil öğretimi amacı bulunabileceği
- E) Sözlükçülük geleneğine ait veri sağlandığı
Doğru cevap: C
Çözüm: Açıklama diliyle hedeflenen Türkçe aynı dil olmak zorunda değildir. İki dilli sözlük, öğretim ve çeviri için hazırlanabilir.
Mecâlisü’n-Nefâis’in şair biyografilerini Muhâkemetü’l-Lugateyn’in dil karşılaştırmalarıyla aynı tür saymak hangi yanlışın örneğidir?
- A) Eserlerin yazarını doğru tespit etmek
- B) Çağatay döneminin kültürünü araştırmak
- C) Metinlerin içerik farkını karşılaştırmak
- D) Ortak yazarı ortak edebî türle karıştırmak
- E) Türlerin ayrı işlevleri olduğunu kabul etmek
Doğru cevap: D
Çözüm: İki eser Ali Şîr Nevâî’ye aittir; Mecâlisü’n-Nefâis tezkire, Muhâkemetü’l-Lugateyn dil karşılaştırmasıdır. Yazarlık türü belirlemez.
Nevâî’nin Muhâkemetü’l-Lugateyn’ini modern dilbilimsel deney raporu gibi okumak neden sakıncalıdır?
- A) Türkçe ile Farsçayı karşılaştırdığı için
- B) Tarihî edebî çevre hakkında bilgi verdiği için
- C) Yazarının Çağatay sahasında tanınması nedeniyle
- D) Dönemin dil prestijini tartışması yüzünden
- E) Eser tarihî edebî ve kültürel savları kendi dönemi içinde değerlendirilmeyi gerektirir.
Doğru cevap: E
Çözüm: Metindeki dil karşılaştırmaları yazarın dönemi, retoriği ve amaçlarıyla bağlantılıdır; çağdaş deney yöntemiyle aynı nitelikte varsayılamaz.
Karahanlı eseriyle Çağatay eserinde aynı yazılışta bir kelime görmek hangi sonuca tek başına yetmez?
- A) Anlam ve görevlerinin yüzyıllar boyunca değişmeden kaldığına
- B) Ortak biçimin incelenebileceğine
- C) Tarihî sözlüklerin kullanılabileceğine
- D) Cümle bağlamının değerlendirilebileceğine
- E) Ses ve anlam araştırması yapılabileceğine
Doğru cevap: A
Çözüm: Yazılış benzerliği eş anlamlılık veya aynı gramer işlevini kanıtlamaz; köken, bağlam ve metin dönemi ayrı incelenir.
Bir bilim insanı Karahanlı, Harezm ve Çağatay metinlerini tek dönem altında inceliyorsa hangi bilgi mutlaka belirtilmelidir?
- A) Bütün metinlerin aynı yıl kaleme alındığı
- B) Kullanılan dönemlendirmenin ölçütleri ve kapsamı
- C) Alfabelerinin zorunlu olarak aynı olduğu
- D) Hepsinin sözlük türünde olduğu
- E) Şairlerin aynı hükümdarın sarayında yaşadığı
Doğru cevap: B
Çözüm: Orta Türkçe için farklı sınıflandırma gelenekleri vardır. Ortak üst başlık, içerideki yazı dili ve yüzyıl farklılıklarını ortadan kaldırmaz.
Bir tarihî dil çalışmasında “Atebetü’l-Hakâyık” ile “Nehcü’l-Ferâdîs” aynı dönemin bire bir eşdeğer metinleri kabul ediliyor. Hangi uyarı uygundur?
- A) İki eser de modern Türkçe romanıdır.
- B) Eserlerin ikisi de Nevâî’nin tezkireleridir.
- C) Karahanlı ile Harezm yazı dili ve tarih farkları gözetilmelidir.
- D) Atebetü’l-Hakâyık Kıpçak sözlüğüdür.
- E) Nehcü’l-Ferâdîs bir Köktürk taş yazıtıdır.
Doğru cevap: C
Çözüm: Atebetü’l-Hakâyık Karahanlı, Nehcü’l-Ferâdîs Harezm sahasındadır. Dinî içerik yakınlığı dil evresini aynı kılmaz.