Kitâbü’l-İdrâk li-Lisâni’l-Etrâk adlı eserin yazarı kimdir?
- A) Kaşgarlı Mahmud
- B) Yusuf Has Hacib
- C) Ali Şîr Nevâî
- D) Rabguzî
- E) Ebû Hayyân
Doğru cevap: E
Çözüm: Ebû Hayyân’ın Kitâbü’l-İdrâk’i Memlük sahasında Türkçeyi konu edinen dil bilgisi ve sözlük geleneğiyle bağlantılıdır.
Tarihî kaynaklarda Avrupa’da Kıpçaklarla ilişkili olarak kullanılan ad hangisidir?
- A) Kuman
- B) Karahanlı
- C) Göktürk
- D) Timurlu
- E) Selçuklu
Doğru cevap: A
Çözüm: Kuman adı Avrupa kaynaklarında Kıpçak toplulukları için kullanılmıştır; Codex Cumanicus adı da bu bağlantıyı yansıtır.
Muhâkemetü’l-Lugateyn adlı eserin yazarı kimdir?
- A) Kaşgarlı Mahmud
- B) Ali Şîr Nevâî
- C) Edib Ahmed Yüknekî
- D) Kutb
- E) Rabguzî
Doğru cevap: B
Çözüm: Muhâkemetü’l-Lugateyn, Ali Şîr Nevâî’nin Türkçe ile Farsçayı karşılaştırdığı Çağatay sahasının tanınmış eseridir.
Mecâlisü’n-Nefâis’in edebî türü hangisidir?
- A) Siyasetnâme
- B) Tarihî destan
- C) Şairler tezkiresi
- D) Coğrafya atlası
- E) Fal kitabı
Doğru cevap: C
Çözüm: Mecâlisü’n-Nefâis, Ali Şîr Nevâî’nin şairlerin hayatı ve edebî kişiliği üzerine bilgi verdiği tezkiredir.
Ali Şîr Nevâî hangi tarihî Türk yazı dilinin en önemli temsilcilerindendir?
- A) Köktürkçe
- B) Eski Uygurca
- C) Karahanlı Türkçesi
- D) Çağatay Türkçesi
- E) Eski Anadolu Türkçesi
Doğru cevap: D
Çözüm: Nevâî, XV. yüzyıl klasik Çağatay edebî dilinin güçlü temsilcisidir; eserleri dil ve edebiyat tarihinin temel kaynaklarıdır.
Lutfî hangi tarihî edebî dil sahasının önde gelen şairlerindendir?
- A) Köktürk yazıtları sahası
- B) Karahanlı sözlükçülüğü
- C) Tanzimat nesri
- D) Cumhuriyet romanı
- E) Çağatay sahası
Doğru cevap: E
Çözüm: Lutfî, klasik Çağatay edebiyatının önemli şairlerinden sayılır; farklı dönemlerin anıt yazarlarıyla karıştırılmamalıdır.
Karahanlı ve Çağatay metinlerini karşılaştıran bir çalışma için hangi eşleştirme doğrudur?
- A) Kutadgu Bilig–Çağatay; Mecâlisü’n-Nefâis–Karahanlı
- B) İkisi de Köktürk anıtı
- C) İkisi de Kıpçak sözlüğü
- D) Kutadgu Bilig–Karahanlı; Mecâlisü’n-Nefâis–Çağatay
- E) İkisi de Eski Anadolu Türkçesi
Doğru cevap: D
Çözüm: Kutadgu Bilig XI. yüzyıl Karahanlı; Mecâlisü’n-Nefâis XV. yüzyıl Çağatay edebî alanındadır.
Eser–tür eşleştirmelerinin hangisi doğrudur?
- A) Atebetü’l-Hakâyık–roman; Kutadgu Bilig–tiyatro
- B) Codex Cumanicus–siyasetnâme; Nehcü’l-Ferâdîs–tezkire
- C) Muhâkemetü’l-Lugateyn–fal kitabı; Kısasü’l-Enbiyâ–gramer
- D) Kutadgu Bilig–coğrafya atlası; Atebetü’l-Hakâyık–sözlük
- E) Dîvânu Lugâti’t-Türk–sözlük; Mecâlisü’n-Nefâis–tezkire
Doğru cevap: E
Çözüm: Tür ve eser adını birlikte değerlendirmek, tarihî dil sahaları arasında yapılan yanlış sınıflandırmaları önler.
Karahanlı Türkçesinin dönemiyle ilgili hangi yargı bilimsel açıdan daha temkinlidir?
- A) Kullanılan dönemlendirme ölçütü açıkça belirtilmelidir.
- B) Bütün araştırmacılar aynı tarih aralığında uzlaşır.
- C) Karahanlı eserleri yalnız XVI. yüzyılda yazılmıştır.
- D) Yazı değişimi konuşma dilini derhal siler.
- E) Dönemler metin verilerinden bağımsız tanımlanır.
Doğru cevap: A
Çözüm: Orta Türkçe teriminin kapsamı kaynaklarda değişebilir. Belgelerin yüzyılı, dil özellikleri ve araştırmacının dönem çerçevesi birlikte verilmelidir.
Bir tarihî Türkçe eserde aynı anlam için alıntı sözcük ve Türkçe türetme bulunması neyi gösterebilir?
- A) İki ayrı ana dil bulunduğunu kesin olarak
- B) Terim oluşturmada birden fazla strateji kullanıldığını
- C) Ekin tümüyle yok olduğunu
- D) Alfabenin mutlaka Latin olduğunu
- E) Sözcüklerin yalnız özel isim olduğunu
Doğru cevap: B
Çözüm: Dinî ve kültürel metinlerde alıntılama ile Türkçe eklerle türetme birlikte görülebilir; bu, dil teması ve söz varlığı gelişimiyle ilişkilidir.
Kıpçakça bir sözlükte yer alan kelimeyi çağdaş bir lehçeyle karşılaştırırken ilk kontrol edilmesi gereken nedir?
- A) Yalnız harf biçimlerinin benzerliği
- B) Modern yazımın doğrudan aynılığı
- C) Tarihî bağlam ve ses-anlam değişimi
- D) Eserin kapak rengi
- E) Yazarın yaşadığı kent nüfusu
Doğru cevap: C
Çözüm: Kökteş sözcüklerde ses, biçim ve anlam değişmeleri olabilir. Bilimsel karşılaştırma tarihî biçimleri kendi bağlamında inceler.
Nehcü’l-Ferâdîs’in dil malzemesini analiz eden bir araştırmacı neden yalnız çağdaş Türkiye Türkçesi sözlüğüne dayanamaz?
- A) Tarihî Türkçede hiçbir kelime bulunmaz.
- B) Sözlüklerden hiçbir araştırmada yararlanılamaz.
- C) Harezm metinleri mutlaka Latin harfleriyle yazılmıştır.
- D) Harezm dönemine özgü biçim ve anlamları kaçırabilir.
- E) Metinlerin tamamı aynı türe aittir.
Doğru cevap: D
Çözüm: Dönem sözlükleri, güvenilir çevriyazılar ve bağlam, tarihî ses-biçim özelliklerini anlamada çağdaş sözlüklerden daha doğrudan veri sağlar.
Bir dil tarihçisi Kutadgu Bilig’i yalnızca devlet yönetim şeması diye özetliyor. Hangi ekleme gereklidir?
- A) Eserin yalnız alfabe çizelgesi olduğu
- B) Kıpçakça dil bilgisi kitabı olduğu
- C) Yazarının Nevâî olduğu
- D) Eserin şairler tezkiresi olduğu
- E) Eserin ahlâk, bilgi ve hayat felsefesi tartışmalarını da içerdiği
Doğru cevap: E
Çözüm: Kutadgu Bilig devlet ve toplum düzenini işlerken akıl, erdem, bilgi, saadet ve ölüm gibi düşünsel temaları da ele alır.
Bir araştırmacı Kıpçak metinleriyle Harezm metinlerini karşılaştırırken yalnız “Kıpçak” kelimesinin geçtiği tüm satırları seçiyor. Sorun nedir?
- A) Yazılı kaynaklar karşılaştırılamaz.
- B) Kıpçakça sözcükler hiçbir metinde geçmez.
- C) Dönemlere ait metin bulunmamıştır.
- D) Yazı dili üyeliği, tek bir etnik ada veya kelimeye indirgenemez.
- E) Sözcük taraması her zaman yasaktır.
Doğru cevap: D
Çözüm: Dil sahası metnin bütünsel ses, biçim ve söz varlığı özellikleri ile tarihî bağlama dayanır; bir adın görünmesi yeterli değildir.
Nehcü’l-Ferâdîs’teki bir yabancı kökenli sözcüğe Türkçe yapım eki getirildiği görülürse en güvenli çıkarım hangisidir?
- A) Metnin bütünüyle yabancı bir dilde olduğu
- B) Türkçenin bütün eklerini kaybettiği
- C) Yazı sisteminin Latin harflerine geçtiği
- D) Eserde hiç yerli sözcük bulunmadığı
- E) Alıntı sözcüğün Türkçe biçim bilgisi içinde işlenebildiği
Doğru cevap: E
Çözüm: Alıntılanan tabanlara Türkçe ekler gelebilir. Sözcük kökeni ile eklemeli morfolojik işlem farklı özelliklerdir.
Bir filolog Rabguzî’nin metninin modernleştirilmiş özetinden hareketle özgün imlâ hakkında kesin hüküm veriyor. En temel eksiklik nedir?
- A) Özgün nüsha ve güvenilir çevriyazının denetlenmemesi
- B) Metnin konusunun belirlenmesi
- C) Eser adının kaydedilmesi
- D) Dönemin kültürünün araştırılması
- E) Özetin anlaşılır bir dille yazılması
Doğru cevap: A
Çözüm: Çağdaşlaştırılmış özet, tarihî harf biçimlerini ve ses gösterimlerini korumayabilir. İmlâ için özgün yazmaya dönmek gerekir.
Bir tezde Çağatay yazı dilinin oluşumunda Harezm Türkçesiyle bağlantılar bütünüyle reddediliyor. En uygun değerlendirme hangisidir?
- A) Çağatayca yalnız modern gazete dilidir.
- B) Tarihî süreklilik ve geçiş verileri karşılaştırılmadan böyle bir hüküm kurulamaz.
- C) Harezm Türkçesinin yazılı metni yoktur.
- D) Bütün yazı dilleri aynı yıl oluşmuştur.
- E) Metin türleri tarih incelemesini imkânsız kılar.
Doğru cevap: B
Çözüm: Harezmden Çağataya geçiş araştırmaları yazı dili özellikleri ve kültürel merkezleri birlikte inceler; gelişim ilişkisi kanıt üzerinden tartışılır.
Kutadgu Bilig ile Dîvânu Lugâti’t-Türk aynı yüzyıl ve sahayla ilişkili olduğu hâlde niçin ayrı türde değerlendirilir?
- A) Birincisi Latin harfli sözlük olduğu için
- B) İkincisi yalnız sahne oyunu olduğu için
- C) Biri öğretici siyaset ve ahlâk metni, diğeri sözlüktür.
- D) İki eser de Nevâî tarafından yazıldığı için
- E) Her ikisi de peygamber kıssası anlattığı için
Doğru cevap: C
Çözüm: Eserlerin tarihî yakınlığı tür birliği oluşturmaz; amaç, düzenleniş ve sundukları dil verileri ayrı ayrı değerlendirilmelidir.
Bir sınav sorusu Codex Cumanicus, Nehcü’l-Ferâdîs ve Mecâlisü’n-Nefâis’i sırasıyla hangi sahalarla ilişkilendirmelidir?
- A) Karahanlı–Kıpçak–Köktürk
- B) Harezm–Karahanlı–Osmanlı
- C) Çağatay–Köktürk–Karahanlı
- D) Kıpçak–Harezm–Çağatay
- E) Köktürk–Osmanlı–Kıpçak
Doğru cevap: D
Çözüm: Codex Cumanicus Kuman/Kıpçak; Nehcü’l-Ferâdîs Harezm; Mecâlisü’n-Nefâis Çağatay sahasındadır.
Orta Türkçe dönemleri için güvenilir bir karşılaştırma tasarlanırken hangi değişken grubu birlikte kontrol edilmelidir?
- A) Yalnız sayfa sayısı ve kapak rengi
- B) Yalnız metnin başlığındaki kelime sayısı
- C) Yazarların doğum yerinin güncel nüfusu
- D) Yalnız modern Türkçe yazımına benzerlik
- E) Yüzyıl, yazı dili, nüsha, tür ve ses-biçim özellikleri
Doğru cevap: E
Çözüm: Tarihî dil sınıflandırması tek bir sözcük veya alfabe etiketine dayanmaz; çoklu ölçütlerin birlikte kullanılması yanlış genellemeyi azaltır.