Kutadgu Bilig’de hükümdar Kün Togdı ile vezir Ay Toldı’nın karşı karşıya getirilmesi öncelikle hangi kavramları tartıştırır?
- A) Adalet ile saadet
- B) Destan ile masal
- C) Dil bilgisi ile sözlükçülük
- D) Ticaret ile denizcilik
- E) Savaş ile coğrafya
Doğru cevap: A
Çözüm: Kün Togdı doğru kanunu ve adaleti; Ay Toldı kutu/saadeti simgeler. Eserde düşünceler simgesel kişiler aracılığıyla sunulur.
Bir araştırmacı XI. yüzyıl Türk boylarının kelimelerini, şiir parçalarını ve atasözlerini birlikte incelemek istiyor. Öncelikli başvuru eseri hangisidir?
- A) Mecâlisü’n-Nefâis
- B) Dîvânu Lugâti’t-Türk
- C) Muhâkemetü’l-Lugateyn
- D) Nehcü’l-Ferâdîs
- E) Codex Cumanicus
Doğru cevap: B
Çözüm: Kaşgarlı’nın sözlüğü kelimelerin yanında dönem dil ve kültüründen örnekler verir; metin türü ve dönem ölçütleri doğru kullanılmalıdır.
Kün Togdı–Ay Toldı–Ögdülmiş–Odgurmış dizisi sırasıyla hangi kavramları temsil eder?
- A) Saadet–adalet–âkıbet–akıl
- B) Akıl–saadet–adalet–âkıbet
- C) Adalet–saadet–akıl–âkıbet
- D) Adalet–akıl–saadet–âkıbet
- E) Âkıbet–saadet–adalet–akıl
Doğru cevap: C
Çözüm: Kutadgu Bilig’de dört kişi sırasıyla doğru kanun, kut, ukuş ve âkıbet kavramlarının taşıyıcısıdır.
Karahanlı Türkçesi metinlerinde İslami kavramların Türkçe karşılıklarının araştırılması neyi aydınlatır?
- A) Köktürk yazısının kesin okunuşunu
- B) Sadece modern hukuk terimlerini
- C) Osmanlı matbaacılığının başlangıcını
- D) Dinî terminolojinin Türkçedeki tarihî oluşumunu
- E) Çağdaş gazeteciliğin gelişimini
Doğru cevap: D
Çözüm: Karahanlı eserlerinde İslamiyet ile bağlantılı kelimelerin alıntı ve Türkçe karşılıkları, kültür teması ve söz varlığı gelişimini anlamamızı sağlar.
Harezm Türkçesinin dil tarihindeki konumu hangi ifadeyle daha doğru anlatılır?
- A) Türkiye Türkçesinin 1928 sonrası evresidir.
- B) Yalnız Runiform yazılı VIII. yüzyıl anıtlarından oluşur.
- C) Sadece Latin alfabesiyle kullanılan bir dildir.
- D) Tamamen Farsça yazılmış bir edebiyattır.
- E) Karahanlı geleneğiyle sonraki Orta Asya yazı dilleri arasında geçiş özellikleri taşır.
Doğru cevap: E
Çözüm: Harezm Türkçesi, Karahanlı yazı dili mirası üzerinde Oğuz ve Kıpçak unsurlarının da görülebildiği tarihî bir geçiş sahasıdır.
Kısasü’l-Enbiyâ ile Nehcü’l-Ferâdîs’i aynı yazı dili çevresinde incelemek için en uygun ölçüt hangisidir?
- A) Harezm Türkçesiyle ilişkili dil ve metin özellikleri
- B) Her ikisinin modern roman olması
- C) İkisinin sadece Köktürk harfli olması
- D) Aynı şairler tezkiresinde yer almaları
- E) Bütünüyle sözsüz metin olmaları
Doğru cevap: A
Çözüm: Bu iki eser Harezm Türkçesi araştırmalarının temel malzemelerindendir; konuları farklı olsa da tarihî dil verileri birlikte karşılaştırılabilir.
Rabguzî’nin Kısasü’l-Enbiyâ adlı eserinin içeriğiyle ilgili doğru ifade hangisidir?
- A) Şairlerin biyografilerinden oluşur.
- B) Peygamber kıssaları etrafında şekillenir.
- C) Türkçe-Farsça dil karşılaştırması yapar.
- D) Kuman diline ait sözlükten ibarettir.
- E) Hükümdar ile vezir arasında dört kavramı tartıştırır.
Doğru cevap: B
Çözüm: Eser adı da peygamber kıssalarına işaret eder. Bu metin, dil ve anlatı açısından Harezm çevresinin önemli kaynaklarındandır.
Bir eser hem Türkçe kelimeleri Arapça karşılıklarla öğretmek hem de gramer özelliklerini açıklamak amacı taşıyorsa Memlük sahasında hangi esere başvurulabilir?
- A) Kutadgu Bilig
- B) Atebetü’l-Hakâyık
- C) Kitâbü’l-İdrâk li-Lisâni’l-Etrâk
- D) Mecâlisü’n-Nefâis
- E) Altun Yaruk
Doğru cevap: C
Çözüm: Ebû Hayyân’ın eseri, Memlük-Kıpçak Türkçesinin dil bilgisi ve sözlükçülük geleneğinde değerlendirilir.
Codex Cumanicus’un Latin harfli yazım özelliklerinden doğrudan hangi sonuç çıkarılabilir?
- A) Kumanların ana dilinin Latince olduğu
- B) Türkçenin eklemeli yapısının kaybolduğu
- C) Bütün Kıpçak metinlerinin aynı alfabe ile yazıldığı
- D) Kuman/Kıpçak malzemesinin farklı bir yazı geleneğiyle kaydedildiği
- E) Kıpçak yazı dilinin hiç olmadığı
Doğru cevap: D
Çözüm: Latin harfli kayıt, dilin Latince olduğu anlamına gelmez. Dil ile yazı sistemi ayrı değişkenlerdir.
Memlük-Kıpçak metinleriyle Codex Cumanicus’un karşılaştırılmasında hangi farklılık göz önünde tutulmalıdır?
- A) Her iki metin aynı yazarın aynı kitabıdır.
- B) Bütün metinler Anadolu Türkçesidir.
- C) İki çevrede yazılı malzeme bulunmamaktadır.
- D) Codex Cumanicus yalnız modern bir romandır.
- E) Coğrafya, yazı sistemi ve metin işlevleri ayrışabilir.
Doğru cevap: E
Çözüm: Karadeniz’in kuzeyindeki Kuman derlemesiyle Mısır merkezli Memlük dil materyali farklı bağlamlarda oluşmuştur.
Muhâkemetü’l-Lugateyn’in temel tartışma ekseni nedir?
- A) Türkçe ile Farsçanın karşılaştırılması
- B) Arapça ile Latincenin karşılaştırılması
- C) Köktürk yazıtlarının tarihlendirilmesi
- D) Peygamber kıssalarının sıralanması
- E) Kıpçak atçılık terimlerinin listelenmesi
Doğru cevap: A
Çözüm: Ali Şîr Nevâî, eserinde Türkçe ile Farsçayı bazı dil ve anlatım imkânları bakımından karşılaştırır.
Mecâlisü’n-Nefâis ile Muhâkemetü’l-Lugateyn’in doğru ortak özelliği hangisidir?
- A) İkisi de Kaşgarlı Mahmud’un sözlükleridir.
- B) İkisi de Ali Şîr Nevâî’ye aittir.
- C) İkisi de Köktürk anıt yazıtlarıdır.
- D) İkisi de Rabguzî’nin peygamber kıssalarıdır.
- E) İkisi de Osmanlı tarihî romanıdır.
Doğru cevap: B
Çözüm: Birincisi şairler tezkiresi, ikincisi Türkçe-Farsça karşılaştırmasıdır; yazar ortaklığı tür ortaklığı anlamına gelmez.
Bir metin XV. yüzyılda Herat edebî çevresinde gelişen yazı diliyle kaleme alınmışsa önce hangi gelenek incelenmelidir?
- A) Köktürk runiform yazıtları
- B) Karahanlı sözlükçülüğü
- C) Klasik Çağatay Türkçesi
- D) Cumhuriyet dönemi Türkçesi
- E) Tanzimat nesri
Doğru cevap: C
Çözüm: Herat çevresi, XV. yüzyılda Çağatay edebî geleneği için önemli bir merkezdir; Nevâî gibi isimler bu sahada yetişmiştir.
Karahanlı ve Çağatay metinlerini karşılaştıran bir çalışma için hangi eşleştirme doğrudur?
- A) Kutadgu Bilig–Çağatay; Mecâlisü’n-Nefâis–Karahanlı
- B) İkisi de Köktürk anıtı
- C) İkisi de Kıpçak sözlüğü
- D) Kutadgu Bilig–Karahanlı; Mecâlisü’n-Nefâis–Çağatay
- E) İkisi de Eski Anadolu Türkçesi
Doğru cevap: D
Çözüm: Kutadgu Bilig XI. yüzyıl Karahanlı; Mecâlisü’n-Nefâis XV. yüzyıl Çağatay edebî alanındadır.
Eser–tür eşleştirmelerinin hangisi doğrudur?
- A) Atebetü’l-Hakâyık–roman; Kutadgu Bilig–tiyatro
- B) Codex Cumanicus–siyasetnâme; Nehcü’l-Ferâdîs–tezkire
- C) Muhâkemetü’l-Lugateyn–fal kitabı; Kısasü’l-Enbiyâ–gramer
- D) Kutadgu Bilig–coğrafya atlası; Atebetü’l-Hakâyık–sözlük
- E) Dîvânu Lugâti’t-Türk–sözlük; Mecâlisü’n-Nefâis–tezkire
Doğru cevap: E
Çözüm: Tür ve eser adını birlikte değerlendirmek, tarihî dil sahaları arasında yapılan yanlış sınıflandırmaları önler.
Karahanlı Türkçesinin dönemiyle ilgili hangi yargı bilimsel açıdan daha temkinlidir?
- A) Kullanılan dönemlendirme ölçütü açıkça belirtilmelidir.
- B) Bütün araştırmacılar aynı tarih aralığında uzlaşır.
- C) Karahanlı eserleri yalnız XVI. yüzyılda yazılmıştır.
- D) Yazı değişimi konuşma dilini derhal siler.
- E) Dönemler metin verilerinden bağımsız tanımlanır.
Doğru cevap: A
Çözüm: Orta Türkçe teriminin kapsamı kaynaklarda değişebilir. Belgelerin yüzyılı, dil özellikleri ve araştırmacının dönem çerçevesi birlikte verilmelidir.
Bir tarihî Türkçe eserde aynı anlam için alıntı sözcük ve Türkçe türetme bulunması neyi gösterebilir?
- A) İki ayrı ana dil bulunduğunu kesin olarak
- B) Terim oluşturmada birden fazla strateji kullanıldığını
- C) Ekin tümüyle yok olduğunu
- D) Alfabenin mutlaka Latin olduğunu
- E) Sözcüklerin yalnız özel isim olduğunu
Doğru cevap: B
Çözüm: Dinî ve kültürel metinlerde alıntılama ile Türkçe eklerle türetme birlikte görülebilir; bu, dil teması ve söz varlığı gelişimiyle ilişkilidir.
Kıpçakça bir sözlükte yer alan kelimeyi çağdaş bir lehçeyle karşılaştırırken ilk kontrol edilmesi gereken nedir?
- A) Yalnız harf biçimlerinin benzerliği
- B) Modern yazımın doğrudan aynılığı
- C) Tarihî bağlam ve ses-anlam değişimi
- D) Eserin kapak rengi
- E) Yazarın yaşadığı kent nüfusu
Doğru cevap: C
Çözüm: Kökteş sözcüklerde ses, biçim ve anlam değişmeleri olabilir. Bilimsel karşılaştırma tarihî biçimleri kendi bağlamında inceler.
Nehcü’l-Ferâdîs’in dil malzemesini analiz eden bir araştırmacı neden yalnız çağdaş Türkiye Türkçesi sözlüğüne dayanamaz?
- A) Tarihî Türkçede hiçbir kelime bulunmaz.
- B) Sözlüklerden hiçbir araştırmada yararlanılamaz.
- C) Harezm metinleri mutlaka Latin harfleriyle yazılmıştır.
- D) Harezm dönemine özgü biçim ve anlamları kaçırabilir.
- E) Metinlerin tamamı aynı türe aittir.
Doğru cevap: D
Çözüm: Dönem sözlükleri, güvenilir çevriyazılar ve bağlam, tarihî ses-biçim özelliklerini anlamada çağdaş sözlüklerden daha doğrudan veri sağlar.
Bir dil tarihçisi Kutadgu Bilig’i yalnızca devlet yönetim şeması diye özetliyor. Hangi ekleme gereklidir?
- A) Eserin yalnız alfabe çizelgesi olduğu
- B) Kıpçakça dil bilgisi kitabı olduğu
- C) Yazarının Nevâî olduğu
- D) Eserin şairler tezkiresi olduğu
- E) Eserin ahlâk, bilgi ve hayat felsefesi tartışmalarını da içerdiği
Doğru cevap: E
Çözüm: Kutadgu Bilig devlet ve toplum düzenini işlerken akıl, erdem, bilgi, saadet ve ölüm gibi düşünsel temaları da ele alır.