Bir çalışmada Dîvânu Lugâti’t-Türk’ün sözlük maddeleriyle Mecâlisü’n-Nefâis’in şair biyografilerindeki kelime sıklıkları eşit korpuslar gibi karşılaştırılıyor. Başlıca yöntemsel sorun nedir?
- A) Tür, amaç ve metin uzunluğunun dağılım farkları üzerindeki etkisini denetlememek
- B) Her iki eserin Türk dili tarihiyle ilgili olması
- C) Korpusların sayısal olarak incelenmesi
- D) Tarihî metinlerin elektronik ortama aktarılması
- E) Eserlerin tarihinin belirtilmesi
Doğru cevap: A
Çözüm: Sözlük ve tezkire farklı metin işlevlerine sahiptir. Tür, uzunluk, dönem ve seçilen malzeme karşılaştırmayı etkiler; bunlar denetlenmeden dönem yargısı kurulamaz.
Kutadgu Bilig’de Ay Toldı’yı adalet, Kün Togdı’yı saadet olarak yorumlayan bir araştırmacı hangi hatayı yapmıştır?
- A) Metnin XI. yüzyılda olduğunu belirtmiştir.
- B) Simgesel kişilerin temsil ettiği kavramları ters eşleştirmiştir.
- C) Eserin Karahanlı dönemiyle bağlantısını kurmuştur.
- D) Simgesel anlatımı incelemiştir.
- E) Eserin ahlâkî düşünce boyutunu kabul etmiştir.
Doğru cevap: B
Çözüm: Kün Togdı adaleti/doğru kanunu, Ay Toldı saadeti/kutu temsil eder. Kavramların yerini değiştirmek eserin kurucu sembolizmini bozar.
Bir öğrencinin “Kutadgu Bilig’in bütün nüshaları aynı yazıyla yazılmış olmalıdır” savı neden geçersizdir?
- A) Eserin birden çok konusu bulunduğu için
- B) Sözlük biçiminde yazıldığı için
- C) Bir eserin nüshaları tarih boyunca farklı yazı sistemleriyle çoğaltılabilir.
- D) Yalnız modern döneme ait olduğu için
- E) Türkçede hiçbir zaman alfabe değişmediği için
Doğru cevap: C
Çözüm: Tarihî metnin telif dili ile sonraki nüshalarının yazı sistemi ayrı konulardır. Kutadgu Bilig gibi eserlerde nüsha ve yazı geleneği bilgisi kontrol edilir.
“Kısasü’l-Enbiyâ peygamber kıssaları anlattığı için Arapça yazılmış olmalıdır” iddiasına en güçlü itiraz hangisidir?
- A) Peygamber kıssaları hiçbir dilde anlatılamaz.
- B) Türkçe yalnız din dışı metinlerde kullanılmıştır.
- C) Eserin adı türünü hiçbir şekilde göstermez.
- D) Metnin konusu ve kaynak geleneği, Türkçe aktarımın dilini belirlemez.
- E) Harezm Türkçesinde çeviri bulunmaz.
Doğru cevap: D
Çözüm: Rabguzî’nin Kısasü’l-Enbiyâ’sı Harezm Türkçesi dil malzemesidir. Dinî içerik ile metnin yazıldığı dili karıştırmak yöntem hatasıdır.
Harezm Türkçesindeki Oğuz ve Kıpçak unsurlarından hareketle “Metinler bütünüyle iki ayrı dildedir” denmesi neden doğru değildir?
- A) Harezm sahasında hiçbir dil ilişkisi yoktur.
- B) Oğuz ve Kıpçak terimleri aynı alfabenin adıdır.
- C) Yazı dili sadece hükümdar isimlerinden belirlenir.
- D) Sözcükler dönemlere göre değişemez.
- E) Bir yazı dilinde farklı lehçe özellikleri ve geçiş katmanları bir arada görülebilir.
Doğru cevap: E
Çözüm: Harezm Türkçesi tarihî temas ve geçiş niteliği taşır; tek tek unsur farklılıkları, bir eserin bütünüyle başka dilde olduğunun kanıtı değildir.
Harezm metnindeki bir eki çağdaş Türkiye Türkçesindeki tek bir ekle özdeş saymanın temel riski nedir?
- A) Tarihî işlev ve ses biçimi farklarını göz ardı etmek
- B) Eklemeli dil yapısını araştırmak
- C) Birden fazla metin nüshasını karşılaştırmak
- D) Sözdizimini incelemeye katmak
- E) Tarihî gramerlerden yararlanmak
Doğru cevap: A
Çözüm: Aynı biçimli ek farklı dönemlerde farklı kullanım değerlerine sahip olabilir. Tarihî biçimbirimler metin içi dağılımla çözülmelidir.
Codex Cumanicus’un Latin harfli kayıtlarını Memlük-Kıpçak Arap harfli metinleriyle karşılaştırırken hangisi önce yapılmalıdır?
- A) Bütün Latin harfleri Arap harfleriyle bire bir eşlenmelidir.
- B) Yazıların farklı ses karşılama biçimleri hesaba katılmalıdır.
- C) Her iki malzeme Latince kabul edilmelidir.
- D) Yazı farkı söz varlığı karşılaştırmasını yasaklar.
- E) Yalnızca eser kapakları karşılaştırılmalıdır.
Doğru cevap: B
Çözüm: Yazı sistemi farklılıkları aynı ya da benzer seslerin ayrı şekillerde kaydedilmesine neden olabilir; tarihî fonetik değerlendirme bunu denetler.
Bir araştırmacı Memlük-Kıpçak sözlüklerinde Türkçe kelimelerin Arapça açıklamalarını görüyor. Bundan hangisi kesinlikle çıkarılamaz?
- A) Metnin Arapça açıklama içerdiği
- B) Türkçe söz varlığının kaydedildiği
- C) Türkçe kelimelerin konuşulduğu toplulukların ana dili Arapçadır.
- D) Dil öğretimi amacı bulunabileceği
- E) Sözlükçülük geleneğine ait veri sağlandığı
Doğru cevap: C
Çözüm: Açıklama diliyle hedeflenen Türkçe aynı dil olmak zorunda değildir. İki dilli sözlük, öğretim ve çeviri için hazırlanabilir.
Mecâlisü’n-Nefâis’in şair biyografilerini Muhâkemetü’l-Lugateyn’in dil karşılaştırmalarıyla aynı tür saymak hangi yanlışın örneğidir?
- A) Eserlerin yazarını doğru tespit etmek
- B) Çağatay döneminin kültürünü araştırmak
- C) Metinlerin içerik farkını karşılaştırmak
- D) Ortak yazarı ortak edebî türle karıştırmak
- E) Türlerin ayrı işlevleri olduğunu kabul etmek
Doğru cevap: D
Çözüm: İki eser Ali Şîr Nevâî’ye aittir; Mecâlisü’n-Nefâis tezkire, Muhâkemetü’l-Lugateyn dil karşılaştırmasıdır. Yazarlık türü belirlemez.
Nevâî’nin Muhâkemetü’l-Lugateyn’ini modern dilbilimsel deney raporu gibi okumak neden sakıncalıdır?
- A) Türkçe ile Farsçayı karşılaştırdığı için
- B) Tarihî edebî çevre hakkında bilgi verdiği için
- C) Yazarının Çağatay sahasında tanınması nedeniyle
- D) Dönemin dil prestijini tartışması yüzünden
- E) Eser tarihî edebî ve kültürel savları kendi dönemi içinde değerlendirilmeyi gerektirir.
Doğru cevap: E
Çözüm: Metindeki dil karşılaştırmaları yazarın dönemi, retoriği ve amaçlarıyla bağlantılıdır; çağdaş deney yöntemiyle aynı nitelikte varsayılamaz.
Karahanlı eseriyle Çağatay eserinde aynı yazılışta bir kelime görmek hangi sonuca tek başına yetmez?
- A) Anlam ve görevlerinin yüzyıllar boyunca değişmeden kaldığına
- B) Ortak biçimin incelenebileceğine
- C) Tarihî sözlüklerin kullanılabileceğine
- D) Cümle bağlamının değerlendirilebileceğine
- E) Ses ve anlam araştırması yapılabileceğine
Doğru cevap: A
Çözüm: Yazılış benzerliği eş anlamlılık veya aynı gramer işlevini kanıtlamaz; köken, bağlam ve metin dönemi ayrı incelenir.
Bir bilim insanı Karahanlı, Harezm ve Çağatay metinlerini tek dönem altında inceliyorsa hangi bilgi mutlaka belirtilmelidir?
- A) Bütün metinlerin aynı yıl kaleme alındığı
- B) Kullanılan dönemlendirmenin ölçütleri ve kapsamı
- C) Alfabelerinin zorunlu olarak aynı olduğu
- D) Hepsinin sözlük türünde olduğu
- E) Şairlerin aynı hükümdarın sarayında yaşadığı
Doğru cevap: B
Çözüm: Orta Türkçe için farklı sınıflandırma gelenekleri vardır. Ortak üst başlık, içerideki yazı dili ve yüzyıl farklılıklarını ortadan kaldırmaz.
Bir tarihî dil çalışmasında “Atebetü’l-Hakâyık” ile “Nehcü’l-Ferâdîs” aynı dönemin bire bir eşdeğer metinleri kabul ediliyor. Hangi uyarı uygundur?
- A) İki eser de modern Türkçe romanıdır.
- B) Eserlerin ikisi de Nevâî’nin tezkireleridir.
- C) Karahanlı ile Harezm yazı dili ve tarih farkları gözetilmelidir.
- D) Atebetü’l-Hakâyık Kıpçak sözlüğüdür.
- E) Nehcü’l-Ferâdîs bir Köktürk taş yazıtıdır.
Doğru cevap: C
Çözüm: Atebetü’l-Hakâyık Karahanlı, Nehcü’l-Ferâdîs Harezm sahasındadır. Dinî içerik yakınlığı dil evresini aynı kılmaz.
Bir araştırmacı Kıpçak metinleriyle Harezm metinlerini karşılaştırırken yalnız “Kıpçak” kelimesinin geçtiği tüm satırları seçiyor. Sorun nedir?
- A) Yazılı kaynaklar karşılaştırılamaz.
- B) Kıpçakça sözcükler hiçbir metinde geçmez.
- C) Dönemlere ait metin bulunmamıştır.
- D) Yazı dili üyeliği, tek bir etnik ada veya kelimeye indirgenemez.
- E) Sözcük taraması her zaman yasaktır.
Doğru cevap: D
Çözüm: Dil sahası metnin bütünsel ses, biçim ve söz varlığı özellikleri ile tarihî bağlama dayanır; bir adın görünmesi yeterli değildir.
Nehcü’l-Ferâdîs’teki bir yabancı kökenli sözcüğe Türkçe yapım eki getirildiği görülürse en güvenli çıkarım hangisidir?
- A) Metnin bütünüyle yabancı bir dilde olduğu
- B) Türkçenin bütün eklerini kaybettiği
- C) Yazı sisteminin Latin harflerine geçtiği
- D) Eserde hiç yerli sözcük bulunmadığı
- E) Alıntı sözcüğün Türkçe biçim bilgisi içinde işlenebildiği
Doğru cevap: E
Çözüm: Alıntılanan tabanlara Türkçe ekler gelebilir. Sözcük kökeni ile eklemeli morfolojik işlem farklı özelliklerdir.
Bir filolog Rabguzî’nin metninin modernleştirilmiş özetinden hareketle özgün imlâ hakkında kesin hüküm veriyor. En temel eksiklik nedir?
- A) Özgün nüsha ve güvenilir çevriyazının denetlenmemesi
- B) Metnin konusunun belirlenmesi
- C) Eser adının kaydedilmesi
- D) Dönemin kültürünün araştırılması
- E) Özetin anlaşılır bir dille yazılması
Doğru cevap: A
Çözüm: Çağdaşlaştırılmış özet, tarihî harf biçimlerini ve ses gösterimlerini korumayabilir. İmlâ için özgün yazmaya dönmek gerekir.
Bir tezde Çağatay yazı dilinin oluşumunda Harezm Türkçesiyle bağlantılar bütünüyle reddediliyor. En uygun değerlendirme hangisidir?
- A) Çağatayca yalnız modern gazete dilidir.
- B) Tarihî süreklilik ve geçiş verileri karşılaştırılmadan böyle bir hüküm kurulamaz.
- C) Harezm Türkçesinin yazılı metni yoktur.
- D) Bütün yazı dilleri aynı yıl oluşmuştur.
- E) Metin türleri tarih incelemesini imkânsız kılar.
Doğru cevap: B
Çözüm: Harezmden Çağataya geçiş araştırmaları yazı dili özellikleri ve kültürel merkezleri birlikte inceler; gelişim ilişkisi kanıt üzerinden tartışılır.
Kutadgu Bilig ile Dîvânu Lugâti’t-Türk aynı yüzyıl ve sahayla ilişkili olduğu hâlde niçin ayrı türde değerlendirilir?
- A) Birincisi Latin harfli sözlük olduğu için
- B) İkincisi yalnız sahne oyunu olduğu için
- C) Biri öğretici siyaset ve ahlâk metni, diğeri sözlüktür.
- D) İki eser de Nevâî tarafından yazıldığı için
- E) Her ikisi de peygamber kıssası anlattığı için
Doğru cevap: C
Çözüm: Eserlerin tarihî yakınlığı tür birliği oluşturmaz; amaç, düzenleniş ve sundukları dil verileri ayrı ayrı değerlendirilmelidir.
Bir sınav sorusu Codex Cumanicus, Nehcü’l-Ferâdîs ve Mecâlisü’n-Nefâis’i sırasıyla hangi sahalarla ilişkilendirmelidir?
- A) Karahanlı–Kıpçak–Köktürk
- B) Harezm–Karahanlı–Osmanlı
- C) Çağatay–Köktürk–Karahanlı
- D) Kıpçak–Harezm–Çağatay
- E) Köktürk–Osmanlı–Kıpçak
Doğru cevap: D
Çözüm: Codex Cumanicus Kuman/Kıpçak; Nehcü’l-Ferâdîs Harezm; Mecâlisü’n-Nefâis Çağatay sahasındadır.
Orta Türkçe dönemleri için güvenilir bir karşılaştırma tasarlanırken hangi değişken grubu birlikte kontrol edilmelidir?
- A) Yalnız sayfa sayısı ve kapak rengi
- B) Yalnız metnin başlığındaki kelime sayısı
- C) Yazarların doğum yerinin güncel nüfusu
- D) Yalnız modern Türkçe yazımına benzerlik
- E) Yüzyıl, yazı dili, nüsha, tür ve ses-biçim özellikleri
Doğru cevap: E
Çözüm: Tarihî dil sınıflandırması tek bir sözcük veya alfabe etiketine dayanmaz; çoklu ölçütlerin birlikte kullanılması yanlış genellemeyi azaltır.