Orhon yazıtlarında geçen 'il' kelimesi bağlama göre öncelikle hangi kavramı karşılar?
- A) Yalnızca köy
- B) Deniz
- C) Devlet, siyasi düzen
- D) Tarımsal ürün
- E) Aile soyadı
Doğru cevap: C
Çözüm: İl sözcüğü eski metinlerde devlet ve siyasi düzenle ilgilidir; bugünkü 'il' idari birimiyle otomatik olarak aynı anlamda yorumlanmamalıdır.
'Bengü taş' ifadesindeki 'bengü' sözcüğü hangi anlama gelir?
- A) Geçici
- B) Gizli
- C) Gürültülü
- D) Ebedî, kalıcı
- E) Küçük
Doğru cevap: D
Çözüm: Bengü, kalıcı ve ebedî anlamları taşır. Anıt taşın hatırlatma ve kalıcılık işlevi, Orhon yazıtlarının mesajıyla doğrudan bağlantılıdır.
Aşağıdakilerden hangisi Eski Uygur Türkçesinin önemli Budist metinlerindendir?
- A) Kutadgu Bilig
- B) Divanü Lügati't-Türk
- C) Seyahatnâme
- D) Şikâyetnâme
- E) Altun Yaruk
Doğru cevap: E
Çözüm: Altun Yaruk, Eski Uygur Türkçesiyle aktarılmış Budist dinî-edebî metinlerin tanınan örneklerindendir. Karahanlı eserleriyle karıştırılmamalıdır.
'Irk Bitig' adlı Eski Türkçe metnin türü hangi seçenekte verilmiştir?
- A) Fal kitabı
- B) Tıp sözlüğü
- C) Devlet kanunnamesi
- D) Gazel mecmuası
- E) Seyahat rehberi
Doğru cevap: A
Çözüm: Irk Bitig, eski Türk yazı geleneğinde fal ve yorum örnekleri sunan bir metindir. Adındaki 'bitig' unsurunun yazılı metin/kitapla ilişkisi de hatırlanmalıdır.
Eski Türkçede 'bitig' sözcüğü hangi kavramla ilişkilidir?
- A) Deniz ticareti
- B) Yazı, kitap veya yazılı metin
- C) Demir madeni
- D) Av hayvanı
- E) At koşumu
Doğru cevap: B
Çözüm: Bitig, yazılı belge ve kitap kavram alanına girer. Irk Bitig gibi eser adlarında geçmesi, sözcüğün metin kültürüyle bağını ortaya koyar.
Türkçenin eklemeli yapısını en doğru anlatan ifade hangisidir?
- A) Her sözcük yalnız tek heceden oluşur.
- B) Türkçede çekim eki bulunmaz.
- C) Kök ya da gövdeye işlevli ekler getirilebilir.
- D) Yeni anlamlar sadece sözcük sırası ile yapılır.
- E) Bütün ekler sözcüğün önüne gelir.
Doğru cevap: C
Çözüm: Türkçe tarihsel olarak eklemeli bir dildir; yapım ve çekim ekleri kök ya da gövdeden sonra işlev kazanır. Her sözcüğün tek heceli olduğu iddiası doğru değildir.
Türkçe ünlü uyumuyla ilgili doğru yargı hangisidir?
- A) Her sözcükte yalnız düz ünlü kullanılır.
- B) Ünlü uyumu kelime anlamını siler.
- C) Ünlü uyumu yalnız yabancı dillere özgüdür.
- D) Eklerin biçimleri kökteki ünlünün niteliğine göre değişebilir.
- E) Bütün eklerin tek değişmez ünlüsü vardır.
Doğru cevap: D
Çözüm: Türkçede eklerin büyük/küçük ünlü uyumuna bağlı allomorfları bulunabilir. Eski dönem metinlerinde uyumun ayrıntıları ayrıca incelenir.
Köktürk yazısı üzerine bir incelemede harf, ses ve sözcük yapısı ayrı ayrı ele alınıyor. Ses birimlerinin incelendiği alan hangisidir?
- A) Metin türleri incelemesi
- B) Edebiyat sosyolojisi
- C) Ses bilgisi
- D) Yalnız paleografi
- E) Anlatıbilim
Doğru cevap: C
Çözüm: Seslerin işleyişi ses bilgisinin; harf işaretlerinin biçimsel okunması yazı biliminin; ek ve gövdelerin incelenmesi biçim bilgisinin alanıdır.
Bir tarihî Türkçe sözcükte kök üzerine sırasıyla yapım ve çekim eki geldiği görülüyor. Bu bulgu hangi yapısal özelliği destekler?
- A) Bükümlü kök zorunluluğu
- B) Tamamen yalınlayan dil düzeni
- C) Yalnız tek heceli olma
- D) Eklemeli dil yapısı
- E) Eklerin kök önüne dizilmesi
Doğru cevap: D
Çözüm: Türkçe morfolojisinde kök/gövdeye işlevli ekler eklenir. Tarihî dönemlerde eklerin ses biçimi değişebilse de eklemeli temel yapı izlenebilir.
Eski Türkçede bir ekin kalın ve ince ünlülü iki biçimde bulunması en çok hangi olguyla açıklanır?
- A) Noktalama işaretlerinin değişmesi
- B) Sözcük sırasının tamamen tersine dönmesi
- C) Bütün kelimelerin yabancı kökenli olması
- D) Yazılı metnin şiir olması
- E) Ünlü uyumuna bağlı ek çeşitlenmesi
Doğru cevap: E
Çözüm: Ek ünlüsünün kök ya da gövdedeki ünlüyle uyumu farklı biçimler oluşturabilir. Metin ve dönem özelinde yazı karşılıkları dikkatle çözümlenmelidir.
'teŋri' kelimesi için yapılan aşağıdaki açıklamalardan hangisi bağlama en duyarlıdır?
- A) Metinde gök ve ilah anlam alanlarını bağlama göre değerlendirmek gerekir.
- B) Her metinde yalnız 'taş' demektir.
- C) Yalnız modern bir kişi adıdır.
- D) Eski Türkçede hiç kullanılmamıştır.
- E) Anlamı her zaman 'şehir'dir.
Doğru cevap: A
Çözüm: Teŋri, Eski Türkçe metinlerde gök ve kutsallıkla ilişkili anlamlar taşıyabilir. Çeviri, metnin sözdizimsel ve kültürel bağlamına dayanmalıdır.
Eski Uygur Türkçesinin söz varlığındaki dinî terim çeşitlenmesinin temel kaynağı hangisidir?
- A) Yalnız askerî yazıt düzeni
- B) Çok dilli çeviri ve kültürel etkileşim
- C) Matematiksel simgelerin zorunlu aktarımı
- D) Yeni Türk alfabesi reformu
- E) Endüstriyel üretim terminolojisi
Doğru cevap: B
Çözüm: Budist ve Maniheist metinlerin çevirisi, yabancı kavramların aktarımı ve yeni karşılıkların oluşumuyla Eski Uygur Türkçesinin söz varlığını zenginleştirmiştir.
'Sekiz Yükmek' adı verilen eser hangi çevreyle ilişkilidir?
- A) Tanzimat edebiyatı
- B) Karahanlı askerî kronikleri
- C) Eski Uygur Budist metinleri
- D) Modern Cumhuriyet tiyatrosu
- E) Osmanlı tarih yazıcılığı
Doğru cevap: C
Çözüm: Sekiz Yükmek, Eski Uygur Türkçesinin Budist dinî metinleri arasında değerlendirilir. Eseri yazıttan ve İslami Karahanlı metinlerinden ayırmak gerekir.
'Irk Bitig' için 'Eski Türkçe olduğu hâlde Köktürk harfli olamaz' diyen bir öğrencinin yanılgısı nedir?
- A) Eserin fal kitabı olduğunu söylemesi
- B) Dil dönemi ile kullanılan alfabenin bire bir eşleştiğini sanması
- C) Eski Türkçenin yazılı olduğunu kabul etmesi
- D) Yazı sistemlerinin tarihte çeşitlenebileceğini bilmesi
- E) Yazı türüyle dili ayrı değerlendirmesi
Doğru cevap: B
Çözüm: Irk Bitig, Eski Uygur çevresiyle ilişkilendirilen ve Köktürk runiform yazısıyla yazılmış örneklerdendir. Dil dönemini tek alfabeye indirgemek yanlıştır.
Eski Türkçede art arda görülen çekim eklerinin işlevini belirlemek için en güvenilir yöntem hangisidir?
- A) Modern yazımı tek ölçüt almak
- B) Bütün ekleri yapım eki saymak
- C) Biçimleri dönem metinlerindeki dağılım ve sözdizimsel bağlamlarıyla karşılaştırmak
- D) Ünlü uyumunu her dönemden bağımsız yok saymak
- E) Her ekin bugünkü Türkçede aynı görevde olduğunu varsaymak
Doğru cevap: C
Çözüm: Eklerin ses biçimi ve işlevi tarihsel değişebilir. Sağlıklı biçimbirim çözümlemesi tekrar eden örnekler, sözdizimi ve dönem grameriyle yapılır.
Bir araştırmacı Eski Uygur metnindeki çok sayıda yabancı kökenli dinî terimi 'Türkçenin eklemeli niteliği sona erdi' diye yorumluyor. Hangi itiraz geçerlidir?
- A) Alıntı sözcükler yalnız konuşma dilinde bulunur.
- B) Yabancı terimler her zaman dilin bütün çekimlerini siler.
- C) Dilde temas olgusu hiçbir zaman gerçekleşmez.
- D) Sözcük alıntısı tek başına dilin morfolojik tipini değiştirmez.
- E) Morfolojik tip sadece alfabe biçiminden anlaşılır.
Doğru cevap: D
Çözüm: Söz varlığına başka dillerden terimler girebilir; bu durum eklerin işlevini ve dilin eklemeli örgütlenmesini otomatik ortadan kaldırmaz.
Bir yazıtta 'bodun' sözcüğü farklı satırlarda farklı hâl ekleriyle yer alıyor. Hangi sonuç en doğrudan çıkarılır?
- A) Her satırın ayrı bir dilde yazıldığı
- B) Bodun'un yalnız özel ad olduğu
- C) Ünlü uyumunun tümden yok olduğu
- D) Yazıtın Karahanlı dönemine ait olduğu
- E) Sözcüğün cümledeki görevinin eklerle işaretlenebildiği
Doğru cevap: E
Çözüm: Aynı adın farklı çekimli biçimleri ad durumunun eklerle gösterilebildiğini düşündürür. Bu veriden tek başına dönem, alfabe ya da sözcüğün özel ad olduğu çıkmaz.
Köktürk yazıtlarında devletin bozulmasına ilişkin uyarılar ile yeniden toparlanma anlatısının yan yana bulunması hangi işlevi güçlendirir?
- A) Siyasi deneyimden ders çıkarma ve topluluğa öğüt verme
- B) Yalnız bireysel eğlence sunma
- C) Tamamen tarafsız fiyat istatistiği verme
- D) Modern bilimsel deney raporu oluşturma
- E) Dinsel ritüeller için nota yazma
Doğru cevap: A
Çözüm: Yazıtlar geçmiş başarısızlık ve başarıları hatırlatarak yönetim, bağımsızlık ve birlik konusunda öğüt veren bir anıtsal söylem kurar.
Aşağıdaki üçlüden hangisi tür ve çevre bakımından doğru eşleştirilmiştir?
- A) Kül Tigin: tarihî roman; Huastuanift: gazel; Irk Bitig: kanunname
- B) Kül Tigin: anıt yazıt; Huastuanift: Maniheist tövbe metni; Irk Bitig: fal kitabı
- C) Kül Tigin: tıp kitabı; Huastuanift: destan; Irk Bitig: hutbe
- D) Kül Tigin: seyahatname; Huastuanift: sözlük; Irk Bitig: gramer
- E) Kül Tigin: masal; Huastuanift: astronomi; Irk Bitig: mektup
Doğru cevap: B
Çözüm: Kül Tigin siyasi-anıtsal yazıt, Huastuanift Maniheist tövbe/itiraf metni, Irk Bitig ise fal kitabı olarak bilinir; bu tür ayrımı önemlidir.
Eski Türkçe metinlerden dönemler arası ses değişimi çıkaran araştırmacının aşağıdaki uygulamalardan hangisini yapması daha uygundur?
- A) Anlamsal açıdan ilgisiz benzer harfleri eşlemek
- B) Yalnız günümüz İstanbul Türkçesini ölçüt almak
- C) Aynı kökenli biçimleri yazı sistemi farklarını gözeterek karşılaştırmak
- D) Farklı alfabeleri aynı işaret değeri varsaymak
- E) Tek bir istisnayı bütün dönemlerin kuralı saymak
Doğru cevap: C
Çözüm: Tarihî ses karşılaştırması, kökteş biçimlerin kontrollü eşleştirilmesine ve ayrı yazı sistemlerinin ses karşılama özelliklerinin hesaba katılmasına dayanır.