Türk dilinin bilinen eski yazılı belgelerinden olan Kül Tigin ve Bilge Kağan yazıtları hangi dönemin ürünleridir?
- A) Köktürk dönemi
- B) Karahanlı dönemi
- C) Çağatay dönemi
- D) Osmanlı dönemi
- E) Harezm dönemi
Doğru cevap: A
Çözüm: Kül Tigin ve Bilge Kağan yazıtları, VIII. yüzyıl Köktürk çevresinin Orhon sahasındaki anıt metinleridir. Karahanlı eserleri sonraki yüzyıllara aittir.
Orhon yazıtlarının yazısını 1893 yılında çözümleyen bilim insanı kimdir?
- A) Wilhelm Radloff
- B) Vilhelm Thomsen
- C) Kaşgarlı Mahmud
- D) Ali Şîr Nevâî
- E) Ahmet Caferoğlu
Doğru cevap: B
Çözüm: Danimarkalı Türkolog Vilhelm Thomsen, 1893'te Köktürk yazısının çözümünü duyurmuştur. Radloff bu metinler üzerinde önemli çalışmalar yapmış başka bir bilim insanıdır.
Kül Tigin Yazıtı'nın dikiliş yılı olarak kabul edilen tarih hangisidir?
- A) 552
- B) 840
- C) 732
- D) 1072
- E) 1453
Doğru cevap: C
Çözüm: Kül Tigin Yazıtı 732 tarihlidir. II. Türk Kağanlığı'nın VIII. yüzyıl tarihine ilişkin temel dil, kültür ve siyaset kaynakları arasında bulunur.
Aşağıdakilerden hangisi Orhon çevresinin başlıca anıt metinlerinden biridir?
- A) Kutadgu Bilig
- B) Hüsn ü Aşk
- C) Dede Korkut Kitabı
- D) Tonyukuk Yazıtı
- E) Muhakemetü'l-Lugateyn
Doğru cevap: D
Çözüm: Tonyukuk Yazıtı Köktürk anıtları arasındadır. Diğer eserler farklı tarihî evre ve geleneklerde ortaya çıkmıştır; bu nedenle dönem eşleştirmesi önemlidir.
Eski Türkçenin başlıca yazılı dönemleri hangi ikiliyle gösterilir?
- A) Osmanlıca ve Türkiye Türkçesi
- B) Kıpçakça ve Kazakça
- C) Azerbaycan Türkçesi ve Türkmen Türkçesi
- D) Harezmce ve Çağatayca
- E) Köktürkçe ve Eski Uygur Türkçesi
Doğru cevap: E
Çözüm: Eski Türkçenin çekirdek yazılı malzemesi Köktürk ve Eski Uygur dönemlerinden gelir. Dönem sınırları araştırmacıya göre değişebilse de bu ikili temel sınıflandırmadır.
Köktürk yazısıyla yazılmış Orhon anıtlarının genel yazı yönü hangisidir?
- A) Sağdan sola
- B) Soldan sağa
- C) Yukarıdan aşağıya
- D) Aşağıdan yukarıya
- E) Daire biçiminde
Doğru cevap: A
Çözüm: Köktürk runiform yazısı Orhon anıtlarında genel olarak sağdan sola doğru okunur. Yön özelliği, günümüz Latin temelli Türk alfabesinden ayrılır.
Eski Türkçe 'bodun' sözcüğünün temel anlamı hangisidir?
- A) Dağ
- B) Halk, millet
- C) Ordu çadırı
- D) Savaş atı
- E) Hükümdar tacı
Doğru cevap: B
Çözüm: Orhon metinlerindeki bodun, halkı veya milleti karşılar. Metinlerde il ve bodun kavramları siyasi birlik ve topluluk ilişkisi içinde sık görülür.
Orhon yazıtlarında geçen 'il' kelimesi bağlama göre öncelikle hangi kavramı karşılar?
- A) Yalnızca köy
- B) Deniz
- C) Devlet, siyasi düzen
- D) Tarımsal ürün
- E) Aile soyadı
Doğru cevap: C
Çözüm: İl sözcüğü eski metinlerde devlet ve siyasi düzenle ilgilidir; bugünkü 'il' idari birimiyle otomatik olarak aynı anlamda yorumlanmamalıdır.
'Bengü taş' ifadesindeki 'bengü' sözcüğü hangi anlama gelir?
- A) Geçici
- B) Gizli
- C) Gürültülü
- D) Ebedî, kalıcı
- E) Küçük
Doğru cevap: D
Çözüm: Bengü, kalıcı ve ebedî anlamları taşır. Anıt taşın hatırlatma ve kalıcılık işlevi, Orhon yazıtlarının mesajıyla doğrudan bağlantılıdır.
Aşağıdakilerden hangisi Eski Uygur Türkçesinin önemli Budist metinlerindendir?
- A) Kutadgu Bilig
- B) Divanü Lügati't-Türk
- C) Seyahatnâme
- D) Şikâyetnâme
- E) Altun Yaruk
Doğru cevap: E
Çözüm: Altun Yaruk, Eski Uygur Türkçesiyle aktarılmış Budist dinî-edebî metinlerin tanınan örneklerindendir. Karahanlı eserleriyle karıştırılmamalıdır.
'Irk Bitig' adlı Eski Türkçe metnin türü hangi seçenekte verilmiştir?
- A) Fal kitabı
- B) Tıp sözlüğü
- C) Devlet kanunnamesi
- D) Gazel mecmuası
- E) Seyahat rehberi
Doğru cevap: A
Çözüm: Irk Bitig, eski Türk yazı geleneğinde fal ve yorum örnekleri sunan bir metindir. Adındaki 'bitig' unsurunun yazılı metin/kitapla ilişkisi de hatırlanmalıdır.
Eski Türkçede 'bitig' sözcüğü hangi kavramla ilişkilidir?
- A) Deniz ticareti
- B) Yazı, kitap veya yazılı metin
- C) Demir madeni
- D) Av hayvanı
- E) At koşumu
Doğru cevap: B
Çözüm: Bitig, yazılı belge ve kitap kavram alanına girer. Irk Bitig gibi eser adlarında geçmesi, sözcüğün metin kültürüyle bağını ortaya koyar.
Türkçenin eklemeli yapısını en doğru anlatan ifade hangisidir?
- A) Her sözcük yalnız tek heceden oluşur.
- B) Türkçede çekim eki bulunmaz.
- C) Kök ya da gövdeye işlevli ekler getirilebilir.
- D) Yeni anlamlar sadece sözcük sırası ile yapılır.
- E) Bütün ekler sözcüğün önüne gelir.
Doğru cevap: C
Çözüm: Türkçe tarihsel olarak eklemeli bir dildir; yapım ve çekim ekleri kök ya da gövdeden sonra işlev kazanır. Her sözcüğün tek heceli olduğu iddiası doğru değildir.
Türkçe ünlü uyumuyla ilgili doğru yargı hangisidir?
- A) Her sözcükte yalnız düz ünlü kullanılır.
- B) Ünlü uyumu kelime anlamını siler.
- C) Ünlü uyumu yalnız yabancı dillere özgüdür.
- D) Eklerin biçimleri kökteki ünlünün niteliğine göre değişebilir.
- E) Bütün eklerin tek değişmez ünlüsü vardır.
Doğru cevap: D
Çözüm: Türkçede eklerin büyük/küçük ünlü uyumuna bağlı allomorfları bulunabilir. Eski dönem metinlerinde uyumun ayrıntıları ayrıca incelenir.
Aşağıdakilerden hangisi Orhon yazıtlarının temel konuları arasında yer alır?
- A) Sanayi Devrimi'nin sonuçları
- B) Modern şehir planlaması
- C) Çağdaş uzay araştırmaları
- D) Batı romanının akımları
- E) Devlet yönetimi ve halkın birliği
Doğru cevap: E
Çözüm: Orhon metinlerinde devletin kuruluşu, yönetim deneyimi, halkın birlik içinde bulunması ve geçmiş hatalardan ders çıkarılması öne çıkar.
Eski Uygur Türkçesi metinlerinde çeviri faaliyetlerinin artışında hangi gelişme etkilidir?
- A) Farklı dinî-kültürel çevrelerle temas
- B) Matbaanın modern biçimde yaygınlaşması
- C) Cumhuriyet'in ilanı
- D) Latin harflerine geçiş
- E) Sanayi teknolojisinin yükselmesi
Doğru cevap: A
Çözüm: Uygur çevresinde Maniheizm ve Budizm gibi dinlerin benimsenmesi, çeşitli dillerden metin çevirilerini ve yeni kavramların karşılanmasını hızlandırmıştır.
Orhon yazıtlarında adı anılan Tonyukuk'un tarihî konumu hangisidir?
- A) Divan şairi
- B) Danışman ve devlet adamı
- C) Karahanlı sözlükçüsü
- D) Tanzimat romancısı
- E) Osmanlı hattatı
Doğru cevap: B
Çözüm: Tonyukuk, II. Türk Kağanlığı çevresinde siyasi ve askerî deneyimiyle öne çıkan bir danışman ve devlet adamıdır; yazıtı onun deneyimlerini aktarır.
Aşağıdaki eserlerden hangisi Karahanlı dönemiyle ilişkilidir?
- A) Kül Tigin Yazıtı
- B) Tonyukuk Yazıtı
- C) Kutadgu Bilig
- D) Irk Bitig
- E) Altun Yaruk
Doğru cevap: C
Çözüm: Yusuf Has Hacib'in Kutadgu Bilig'i XI. yüzyıl Karahanlı çevresine aittir. İlk dört dönemdeki Köktürk ve Uygur eserleriyle karıştırılmamalıdır.
Orhon metinlerinin dil ve yazı yönünden incelenmesinde aşağıdakilerden hangisi doğrudan kanıttır?
- A) Yazıt üzerine kurgulanmış bir roman
- B) Belgeselin tanıtım afişi
- C) Modern turist yorumu
- D) Yazıtların özgün harfli metni
- E) Varsayıma dayalı tarihsel hikâye
Doğru cevap: D
Çözüm: Dil tarihi araştırmasında doğrudan veri, özgün yazı ve güvenilir aktarım/okumadır. İkincil anlatılar yardımcı olabilir ama asli dil kanıtı yerine geçmez.
Aşağıdakilerden hangisi Türk dili tarihi dönemlendirmesinde bilimsel açıdan doğrudur?
- A) Bütün araştırmacılar tek ve değişmez takvim kullanır.
- B) Dönemleri yalnız hükümdarların ölüm tarihi belirler.
- C) Yazı değişikliği her zaman konuşma dilini anında değiştirir.
- D) Tarihsel dönemler dil belgelerinden bağımsızdır.
- E) Dönem sınırları araştırmacıların ölçütlerine göre farklılaşabilir.
Doğru cevap: E
Çözüm: Dil tarihi dönemleri, yazılı belgeler, siyasi ve kültürel koşullar ve dilsel değişimler birlikte ele alınarak kurulur; farklı dönemlendirmeler bulunabilir.