Köktürk yazıtlarıyla Eski Uygurca dinî çeviriler karşılaştırıldığında hangisi en isabetli ayrımdır?
- A) İlki daha çok anıt-siyasi söylem, ikincisi farklı dinî metin türleri içerir.
- B) İkisi de yalnız modern roman biçimindedir.
- C) İlkinde yazı bulunmaz, ikincisi yalnız sözlüdür.
- D) İlkinde sadece Arap alfabesi kullanılır.
- E) İkinci grup bütünüyle Latin harflidir.
Doğru cevap: A
Çözüm: Köktürk yazıtlarında siyasi tarih ve öğüt verici anıt dili güçlüdür. Eski Uygurca külliyatta çeviriler, dinî anlatılar, belgeler ve çeşitli türler görülür.
Kül Tigin ve Bilge Kağan yazıtlarının yazıcısı olarak anılan kişi kimdir?
- A) Kaşgarlı Mahmud
- B) Yollug Tigin
- C) Yusuf Has Hacib
- D) Ahmed Yesevî
- E) Evliya Çelebi
Doğru cevap: B
Çözüm: Kül Tigin ile Bilge Kağan yazıtlarının yazılması ve düzenlenmesinde Yollug Tigin adı öne çıkar. Tonyukuk yazıtının anlatıcısıyla karıştırılmamalıdır.
Eski Uygur yazısının tarihsel kaynağıyla ilgili en doğru ifade hangisidir?
- A) Doğrudan Latin alfabesinden türemiştir.
- B) Arap harflerinin XVI. yüzyıldaki biçimidir.
- C) Soğd yazı geleneğiyle ilişkilidir.
- D) Kiril alfabesinin ilk örneğidir.
- E) Yalnız Mısır hiyerogliflerinden oluşur.
Doğru cevap: C
Çözüm: Uygur yazısı, Soğd yazı geleneğiyle bağlantılı gelişen bir sistemdir. Eski Uygur Türkçesinin tek yazı sistemi bu değildi; farklı metin çevreleri vardı.
Aşağıdaki eser-çevre eşleştirmelerinden hangisi doğrudur?
- A) Altun Yaruk — Osmanlı divan şiiri
- B) Irk Bitig — Tanzimat tiyatrosu
- C) Kül Tigin — Karahanlı sözlükçülüğü
- D) Huastuanift — Maniheist çevre
- E) Kutadgu Bilig — Eski Uygur Budist çevirisi
Doğru cevap: D
Çözüm: Huastuanift, Eski Uygur Türkçesinin Maniheist çevresine ait bir tövbe/itiraf metnidir. Bu eşleştirme, dinî içerik ve dönem ayrımı için belirleyicidir.
Dönemler arası ilişki kuran hangi sıralama genel tarihî akışa daha uygundur?
- A) Karahanlı → Eski Uygur → Köktürk
- B) Osmanlı → Köktürk → Eski Uygur
- C) Çağatay → Köktürk → Karahanlı
- D) Türkiye Türkçesi → Karahanlı → Köktürk
- E) Köktürk → Eski Uygur → Karahanlı
Doğru cevap: E
Çözüm: Yazılı Türkçe tarihi için Köktürk metinleri VIII. yüzyıl, Uygur külliyatı izleyen yüzyıllar, Karahanlı İslami eserleri ise başta XI. yüzyılla ilişkilidir.
Bir dil tarihçisi 'yazıt, dönemin konuşma dilinin her özelliğini eksiksiz yansıtır' diyor. Bu yargının sorunu nedir?
- A) Yazılı tür ve üslup, konuşma dilinin tüm çeşitliliğini temsil etmeyebilir.
- B) Yazılı metinler dil tarihine veri sağlayamaz.
- C) Yalnız yeni metinler değerlendirilebilir.
- D) Yazıtlarda sözcük bulunmaz.
- E) Konuşma dili hiç değişmez.
Doğru cevap: A
Çözüm: Yazıtlar değerli birincil kaynaktır, fakat resmî-anıtsal söylem ve yazı geleneğiyle sınırlıdır. Lehçe ve günlük konuşmanın tamamını kapsamaz.
'Türk bodun' ifadesini çözümleyen araştırmacı hangi yaklaşımı benimsemelidir?
- A) Bodun'u modern bir kurum adı saymalıdır.
- B) Bodun'u dönemin halk/topluluk anlam alanında yorumlamalıdır.
- C) İfadeyi yalnız ses benzerliğiyle çevirmelidir.
- D) Sözlük ve bağlamı bütünüyle dışlamalıdır.
- E) Bodun'u daima 'taş' diye aktarmalıdır.
Doğru cevap: B
Çözüm: Tarihî metin çözümlerinde sözcüğün çağdaş çağrışımları yerine kendi dönemi, eşdizimi ve tarihî sözlük bilgileri kullanılmalıdır.
Köktürk yazısı üzerine bir incelemede harf, ses ve sözcük yapısı ayrı ayrı ele alınıyor. Ses birimlerinin incelendiği alan hangisidir?
- A) Metin türleri incelemesi
- B) Edebiyat sosyolojisi
- C) Ses bilgisi
- D) Yalnız paleografi
- E) Anlatıbilim
Doğru cevap: C
Çözüm: Seslerin işleyişi ses bilgisinin; harf işaretlerinin biçimsel okunması yazı biliminin; ek ve gövdelerin incelenmesi biçim bilgisinin alanıdır.
Bir tarihî Türkçe sözcükte kök üzerine sırasıyla yapım ve çekim eki geldiği görülüyor. Bu bulgu hangi yapısal özelliği destekler?
- A) Bükümlü kök zorunluluğu
- B) Tamamen yalınlayan dil düzeni
- C) Yalnız tek heceli olma
- D) Eklemeli dil yapısı
- E) Eklerin kök önüne dizilmesi
Doğru cevap: D
Çözüm: Türkçe morfolojisinde kök/gövdeye işlevli ekler eklenir. Tarihî dönemlerde eklerin ses biçimi değişebilse de eklemeli temel yapı izlenebilir.
Eski Türkçede bir ekin kalın ve ince ünlülü iki biçimde bulunması en çok hangi olguyla açıklanır?
- A) Noktalama işaretlerinin değişmesi
- B) Sözcük sırasının tamamen tersine dönmesi
- C) Bütün kelimelerin yabancı kökenli olması
- D) Yazılı metnin şiir olması
- E) Ünlü uyumuna bağlı ek çeşitlenmesi
Doğru cevap: E
Çözüm: Ek ünlüsünün kök ya da gövdedeki ünlüyle uyumu farklı biçimler oluşturabilir. Metin ve dönem özelinde yazı karşılıkları dikkatle çözümlenmelidir.
'teŋri' kelimesi için yapılan aşağıdaki açıklamalardan hangisi bağlama en duyarlıdır?
- A) Metinde gök ve ilah anlam alanlarını bağlama göre değerlendirmek gerekir.
- B) Her metinde yalnız 'taş' demektir.
- C) Yalnız modern bir kişi adıdır.
- D) Eski Türkçede hiç kullanılmamıştır.
- E) Anlamı her zaman 'şehir'dir.
Doğru cevap: A
Çözüm: Teŋri, Eski Türkçe metinlerde gök ve kutsallıkla ilişkili anlamlar taşıyabilir. Çeviri, metnin sözdizimsel ve kültürel bağlamına dayanmalıdır.
Eski Uygur Türkçesinin söz varlığındaki dinî terim çeşitlenmesinin temel kaynağı hangisidir?
- A) Yalnız askerî yazıt düzeni
- B) Çok dilli çeviri ve kültürel etkileşim
- C) Matematiksel simgelerin zorunlu aktarımı
- D) Yeni Türk alfabesi reformu
- E) Endüstriyel üretim terminolojisi
Doğru cevap: B
Çözüm: Budist ve Maniheist metinlerin çevirisi, yabancı kavramların aktarımı ve yeni karşılıkların oluşumuyla Eski Uygur Türkçesinin söz varlığını zenginleştirmiştir.
'Sekiz Yükmek' adı verilen eser hangi çevreyle ilişkilidir?
- A) Tanzimat edebiyatı
- B) Karahanlı askerî kronikleri
- C) Eski Uygur Budist metinleri
- D) Modern Cumhuriyet tiyatrosu
- E) Osmanlı tarih yazıcılığı
Doğru cevap: C
Çözüm: Sekiz Yükmek, Eski Uygur Türkçesinin Budist dinî metinleri arasında değerlendirilir. Eseri yazıttan ve İslami Karahanlı metinlerinden ayırmak gerekir.
Köktürk anıtlarında kullanılan yazı ile Eski Uygur döneminde yaygınlaşan yazı arasındaki ilişki hangisidir?
- A) İkisi de günümüz Türkiye Türkçesinin Latin alfabesidir.
- B) İkisi de yalnız Arap alfabesidir.
- C) İkinci yazı birincisinin aynı harflerle değişmez kopyasıdır.
- D) İki ayrı yazı geleneğidir; dönemler ve metin çevreleri tek alfabe ile sınırlı değildir.
- E) Köktürk anıtlarında yazı kullanılmamıştır.
Doğru cevap: D
Çözüm: Köktürk runiform işaretleri ve Soğd kökenli Uygur yazısı farklı sistemlerdir. Tarihî Türk topluluklarının birden fazla yazıdan yararlandığı unutulmamalıdır.
Orhon yazıtlarının tarih araştırmasına katkısı için hangisi daha doğrudur?
- A) Yalnız modern Türkçe imla kurallarını belirler.
- B) İçinde tarihî şahıs veya olay bulunmaz.
- C) Türkçenin tüm ağızlarını eksiksiz kaydeder.
- D) Sadece hece ölçüsünde aşk şiirlerinden oluşur.
- E) Siyasi olayların yanı sıra dönemin dil ve kavram dünyasına da kaynaklık eder.
Doğru cevap: E
Çözüm: Yazıtlar tarihî kişileri, devlet-toplum ilişkilerini, terimleri ve dönemin ifade biçimlerini bir arada sunar. Ancak bütün konuşma çeşitlerini temsil etmez.
Aşağıdaki eser-yüzyıl eşleştirmelerinden hangisi doğrudur?
- A) Divanü Lügati't-Türk — XI. yüzyıl
- B) Kül Tigin Yazıtı — XVI. yüzyıl
- C) Bilge Kağan Yazıtı — XIX. yüzyıl
- D) Kutadgu Bilig — XVIII. yüzyıl
- E) Tonyukuk Yazıtı — XX. yüzyıl
Doğru cevap: A
Çözüm: Kaşgarlı Mahmud'un Divanü Lügati't-Türk'ü XI. yüzyıl Karahanlı çevresi eseridir. Yazıtlar VIII. yüzyılda, Kutadgu Bilig XI. yüzyılda yer alır.
Bir metindeki 'bitig' sözcüğünü 'yazılı belge' olarak çözümleyip aynı kelimeyi başka metinde 'kitap' diye aktarmak hangi ilkeyle açıklanır?
- A) Her kelimenin kesinlikle tek anlam taşıması
- B) Tarihî anlamın bağlama göre belirlenmesi
- C) Metin türünün önemsiz olması
- D) Seslerin anlamı bütünüyle yok etmesi
- E) Yalnız modern sözlük kullanma zorunluluğu
Doğru cevap: B
Çözüm: Bitig'in yazılı metin alanındaki kullanım genişliği, bağlamı dikkate alan çeviriyi gerektirir. Tarihî çokanlamlılık kalıp karşılıkla daraltılmamalıdır.
Göktürk dönemine ait bir taş yazıtın fotoğrafı ile güvenilir harf çevrimi karşılaştırılıyorsa hedeflenen temel işlem hangisidir?
- A) Çeviri yapmadan romanlaştırma
- B) Metnin yazıldığı dönemi keyfî seçme
- C) Özgün işaretleri okuma ve yayımda denetleme
- D) Taşın renginden edebî tür belirleme
- E) Bugünkü anlamları doğrudan yazıta yerleştirme
Doğru cevap: C
Çözüm: Epigrafik incelemede taşın harf izleri ile transkripsiyon karşılaştırılarak okuma denetlenir. Bu, daha sonra yapılan dil ve anlam yorumunun temelini oluşturur.
Aşağıdakilerden hangisi Eski Türkçenin biçim bilgisiyle ilgili bir araştırma sorusudur?
- A) Yazıtın bulunduğu vadinin sıcaklığı kaçtır?
- B) Taşın mineral oranı nedir?
- C) Müzenin ziyaretçi sayısı kaçtır?
- D) Çoğul ve hâl ekleri tarihî metinlerde nasıl kullanılmıştır?
- E) Yazıt alanının yol uzunluğu nedir?
Doğru cevap: D
Çözüm: Biçim bilgisi ekleri, kök/gövdeleri ve sözcük çekimlerini inceler. Yazıtın fiziksel bağlamı ayrı disiplinlerin verisi olsa da ek sorusu doğrudan dil incelemesidir.
Uygur çeviri metinlerinde dinî kavram karşılıklarını araştıran kişi hangi malzemeyi öncelikle karşılaştırmalıdır?
- A) Yalnız kapak rengini
- B) Metnin kâğıt ölçüsünü
- C) Sadece eserin modern reklamını
- D) Yazıt alanının coğrafi yüksekliğini
- E) Kaynak metin ve hedef dildeki karşılıkları
Doğru cevap: E
Çözüm: Çeviri terimlerinin oluşumu kaynak dildeki kavram ile Eski Uygur Türkçesindeki karşılığın bağlamsal incelenmesiyle anlaşılabilir.