Farklı Canlıların Uyaranlara Karşı Oluşturduğu Tepkiler Ders Notu

Uyaran ve Tepki

Canlılar çevrelerinde meydana gelen değişiklikleri algılar ve bu değişikliklere uygun yanıtlar oluşturur. Işık, ses, sıcaklık, basınç, su miktarı, koku, tat, dokunma, besin varlığı ve kimyasal maddeler uyaran olabilir.

Canlıların oluşturduğu tepkiler yaşamın sürdürülmesine ve çevre koşullarına uyum sağlanmasına katkı verir.

Ortak Tepki Basamakları

Bütün canlılarda uyaran-tepki sürecinin temel sırası aynıdır:

1. Uyaranın alınması
2. Uyarının iletilmesi ve yorumlanması
3. Tepkinin ortaya çıkması

Kullanılan yapılar ve tepkinin biçimi canlıdan canlıya değişebilir.

Farklı Canlılardan Tepki Örnekleri

Öglena ışığa yönelir.

Orman gülü yaprakları aşırı soğukta aşağı doğru kıvrılır.

Fasulye gibi bazı bitkilerin yaprakları gündüz açılır, gece su kaybını azaltmak için kapanır.

Arılar morötesi ışığı algılayarak nektarın bulunduğu bölgeyi belirleyebilir.

Elektrikli yılan balığı tehlikede elektrik boşaltımı oluşturur.

Baykuşlarda az ışıkta göz bebekleri genişler.

Deve kuşu tehlikeden hızla koşarak uzaklaşır.

Köpek besin kokusunu aldığında tükürük salgısı artar.

İnsan yüksek seste irkilebilir, sese dönebilir veya kulaklarını kapatabilir.

İnsan Elinin Sıcak Yüzeye Teması

Uyaran sıcaklıktır.

Uyaran deride alınır.

Merkezî sinir sisteminde değerlendirilir.

El hızla geri çekilir.

Bitki Kökünün Kimyasal Uyarana Tepkisi

Kireçli bölge kimyasal uyaran oluşturur.

Uyaran bitki hücresinde alınır.

Kökte değerlendirilir.

Kökler kireçten uzaklaşır.

Güneşgülü

Böcek yaprağa dokunduğunda yaprak yavaşça böceğin etrafına sarılır.

Yaprağın alt kısmındaki ince ve uzun hücrelerin daha fazla su alıp şişmesi kapanma hareketine katkı sağlar.

Bu tepki bitkinin böceği yakalayıp ihtiyaç duyduğu mineralleri karşılamasıyla ilişkilidir.

Denizşakayığı

Dokunmaya duyarlı hücreler uyarıldığında kaslar kasılır, gövde küçülür ve tentaküller içeri çekilir.

Tepki av yakalama, korunma ve çevresel değişime uyumla ilişkilidir.

Amip

Işığa maruz kaldığında ışık kaynağından uzaklaşır.

Gölgeli ve loş ortamları tercih eder.

Bu davranış ışığın zararlı etkisinden korunma ve besine ulaşma ile ilişkilidir.

Uyku Çiçeği

Yapraklar gündüz açılır, gece kapanır.

Kapanma su kaybını azaltma ve soğuktan korunmayla ilişkilidir.

Hareket yaprak tabanındaki hücrelerde turgor basıncı değişikliğiyle gerçekleşir.

Hayvanlarda Tepki

Hayvanlarda tepkiler genellikle sinir sistemi ve hormonların birlikte etkisiyle oluşur.

Sinir sistemiyle oluşan tepkiler hızlıdır.

Hormonlarla verilen tepkiler genellikle daha yavaştır.

Bitkilerde Tepki

Bitkilerde sinir sistemi bulunmaz.

Tepkilerde elektriksel sinyal iletimi, turgor basıncı değişimi ve hormonlar rol oynayabilir.

Hormonlar

Hormonlar düşük konsantrasyonlarda sentezlenen kimyasal habercilerdir.

Hedef hücre ve dokulara taşınarak etki gösterir.

Bitkilerde kimyasal haberleşme, büyüme, yönelim ve su dengesinde; hayvanlarda organ ve dokular arasındaki iletişimde rol oynar.

İnsan ve Bitkide Tepki Karşılaştırması

İnsanda yüksek ses kulaktaki reseptörlerle alınır, sinirlerle merkezî sinir sistemine iletilir, değerlendirilir ve kaslara sinyal gönderilerek tepki oluşturulur.

Bitkide ışığın yönü gövde ucundaki ışık algılayıcı pigmentlerle algılanır. Sinyal hormonal yanıtla işlenir, hücre uzaması farklılaşır ve gövde ışığa yönelir.

Her iki örnekte de uyaran alınır, işlenir ve uygun tepki oluşturulur.

Sık Karıştırılan Noktalar

Canlıların aynı uyarana aynı tepkiyi vermesi gerekmez.

Bitkilerde sinir sistemi yoktur fakat uyaranlara tepki oluşur.

Tepki yalnız hareket değildir; salgı değişiklikleri de tepki olabilir.

Sinir sistemiyle oluşan tepkiler hormonlarla oluşan tepkilerden genellikle daha hızlıdır.

Öglena ışığa yönelirken amip ışıktan uzaklaşır.

Güneşgülündeki hareket hücrelerin farklı miktarda su almasıyla, uyku çiçeğindeki hareket turgor basıncı değişikliğiyle ilişkilidir.

Kısa Özet

Canlılar çevresel uyaranları algılar, uyarıyı değerlendirir ve uygun tepki oluşturur. Temel basamaklar bütün canlılarda ortak olsa da kullanılan yapılar ve tepki biçimleri farklıdır. Bu tepkiler hayatta kalma ve çevreye uyum açısından önemlidir.