AYT Biyoloji Komünite ve Popülasyon Ekolojisi Konu Anlatımı

Komünite ve Popülasyon Ekolojisi

Ekoloji; canlıların birbirleriyle ve çevreleriyle ilişkilerini inceler. Popülasyon ekolojisi aynı türe ait bireylerin belirli bir alandaki özelliklerini ve zaman içindeki değişimini, komünite ekolojisi ise aynı alanda yaşayan farklı türlerin birbirleriyle ilişkilerini inceler.

Popülasyon Nedir?

Belirli bir zamanda, belirli bir bölgede yaşayan aynı türe ait bireylerin oluşturduğu topluluğa popülasyon denir.

Popülasyonun Temel Özellikleri

Bir popülasyonun incelenmesinde:

• Popülasyon büyüklüğü
• Popülasyon yoğunluğu
• Dağılım biçimi
• Yaş dağılımı
• Doğum oranı
• Ölüm oranı
• Göçler
• Büyüme hızı

gibi özellikler kullanılır.

Popülasyon Büyüklüğü

Belirli bir alandaki toplam birey sayısıdır.

Büyüklük zamanla doğum, ölüm ve göç olaylarına göre değişir.

Popülasyon Yoğunluğu

Birim alan veya hacimde bulunan birey sayısıdır.

Basit olarak:

**Yoğunluk = Birey sayısı / Alan ya da hacim**

Popülasyon Büyüklüğünü Değiştiren Olaylar

Popülasyonu artıran:

• Doğum
• İçeri göç

Popülasyonu azaltan:

• Ölüm
• Dışarı göç

Basit değişim:

**Değişim = Doğum + İçeri göç - Ölüm - Dışarı göç**

Popülasyonda Dağılım Biçimleri

Bireylerin yaşam alanındaki yerleşimi üç temel biçimde görülebilir:

• Kümeli dağılım
• Düzenli dağılım
• Rastgele dağılım

Kümeli Dağılım

En sık görülen dağılım biçimlerinden biridir.

Nedenleri:

• Besin ve suyun belirli bölgelerde toplanması
• Sosyal yaşam
• Üreme davranışları
• Korunma

Düzenli Dağılım

Bireyler arasında yaklaşık eşit mesafe bulunur.

Rekabet ve alan savunması bu dağılıma yol açabilir.

Rastgele Dağılım

Bireylerin yerleşimi birbirinden büyük ölçüde bağımsızdır.

Çevre koşullarının oldukça homojen olduğu ve güçlü çekim-itme ilişkilerinin bulunmadığı durumlarda görülebilir.

Yaş Dağılımı

Popülasyon bireyleri:

• Üreme öncesi
• Üreme dönemi
• Üreme sonrası

gruplarına ayrılabilir.

Üreme öncesi bireylerin oranı yüksek olan popülasyonların büyüme potansiyeli genellikle yüksektir.

Popülasyon Büyümesi

Popülasyon büyümesi çevre koşullarına göre farklı modeller gösterebilir.

İki temel model:

• Üstel büyüme
• Lojistik büyüme

Üstel Büyüme

Kaynakların bol ve sınırlayıcı faktörlerin düşük olduğu koşullarda görülebilir.

Grafiği J biçimine benzer.

Popülasyon büyüklüğü arttıkça artış miktarı da hızlanabilir.

Lojistik Büyüme

Kaynakların sınırlı olduğu gerçek doğal koşullara daha uygundur.

Grafiği S biçimine benzer.

Popülasyon büyüklüğü taşıma kapasitesine yaklaştıkça büyüme hızı azalır.

Taşıma Kapasitesi

Bir çevrenin uzun süre destekleyebileceği yaklaşık en yüksek popülasyon büyüklüğüdür.

Genellikle **K** ile gösterilir.

Taşıma kapasitesi sabit olmak zorunda değildir; çevre koşulları değiştikçe değişebilir.

Çevre Direnci

Popülasyon büyümesini sınırlayan çevresel etkilerin tümüdür.

Örnek:

• Besin kıtlığı
• Hastalık
• Rekabet
• Avcı baskısı
• Kuraklık
• Aşırı sıcaklık

Yoğunluğa Bağlı Faktörler

Popülasyon yoğunluğu arttıkça etkisi artabilen faktörlerdir.

Örnek:

• Rekabet
• Bulaşıcı hastalık
• Parazitlik
• Avlanma baskısının bazı biçimleri

Yoğunluktan Bağımsız Faktörler

Popülasyon yoğunluğundan büyük ölçüde bağımsız etki gösterebilir.

Örnek:

• Deprem
• Sel
• Yangın
• Şiddetli don
• Kuraklık

Yaşam Eğrileri

Popülasyonlarda yaşa bağlı hayatta kalma biçimleri yaşam eğrileriyle incelenebilir.

Tip I

Genç ve orta yaşlarda ölüm oranı düşüktür, ileri yaşlarda artar.

İnsan gibi yavru bakımı yüksek bazı türlerde görülebilir.

Tip II

Ölüm olasılığı yaşam boyunca yaklaşık sabittir.

Bazı kuş ve kemirgenlerde görülebilir.

Tip III

Genç yaşlarda ölüm oranı çok yüksektir.

Çok sayıda yavru üreten ve yavru bakımının düşük olduğu birçok türde görülebilir.

Komünite Ekolojisi

Belirli bir bölgede yaşayan farklı türlere ait popülasyonların oluşturduğu topluluğa komünite denir.

Komünitede:

• Tür çeşitliliği
• Türler arası ilişkiler
• Beslenme ilişkileri
• Rekabet
• Süksesyon

gibi süreçler incelenir.

Habitat

Bir canlının yaşadığı fiziksel çevredir.

Kısaca “nerede yaşar?” sorusunun cevabıdır.

Ekolojik Niş

Bir türün ekosistemdeki rolü, kaynakları kullanma biçimi ve diğer canlılarla ilişkilerinin bütünüdür.

Kısaca “ne yapar, kaynakları nasıl kullanır?” sorusuyla ilişkilidir.

Türler Arası Etkileşimler

Başlıca etkileşimler:

• Rekabet
• Av-avcı
• Parazitlik
• Mutualizm
• Kommensalizm

Rekabet

İki organizmanın sınırlı bir kaynağı kullanmak için birbirini olumsuz etkilemesidir.

Aynı tür bireyleri arasında tür içi, farklı türler arasında türler arası rekabet görülür.

Rekabetçi Dışlanma İlkesi

Ekolojik nişleri tamamen aynı olan iki tür, sınırlı kaynakların bulunduğu kararlı bir ortamda uzun süre birlikte yaşayamayabilir.

Daha başarılı rakip diğer türü ortamdan uzaklaştırabilir.

Kaynak Paylaşımı

Benzer kaynakları kullanan türler, kaynağı farklı zaman, bölge veya biçimlerde kullanarak rekabeti azaltabilir.

Bu olaya kaynak paylaşımı denir.

Av-Avcı İlişkisi

Avcı bir canlıyı yakalayıp tüketir.

Bu ilişki avcı için yararlı, av için zararlıdır.

Av ve avcı popülasyonları birbirini etkileyebilir.

Otçulluk

Hayvanların bitkilerin tamamını veya bir kısmını tüketmesidir.

Otçul yarar görür, bitki zarar görebilir.

Parazitlik

Parazit, konak canlıdan beslenir ve ona zarar verir.

Parazit çoğunlukla konağını hemen öldürmez; çünkü yaşamını konağa bağlı sürdürebilir.

Örnekler:

• Tenya-insan
• Bit-parazit konak
• Bazı hastalık etkenleri

Mutualizm

İki türün de yarar gördüğü ilişkidir.

Bazı mutualistik ilişkiler zorunlu, bazıları zorunlu olmayan biçimde olabilir.

Kommensalizm

Bir tür yarar görürken diğer tür belirgin biçimde etkilenmez.

(+ / 0) ilişkisidir.

Amensalizm

Bir tür zarar görürken diğer tür belirgin biçimde etkilenmez.

(- / 0) ilişkisidir.

Bazı mikroorganizmaların salgıladığı maddelerin başka türleri baskılaması örnek olabilir.

Tür Zenginliği ve Tür Çeşitliliği

Tür zenginliği bir komünitedeki tür sayısıdır.

Tür çeşitliliği ise yalnız tür sayısını değil, türlerin göreli bolluklarını da dikkate alır.

Baskın Tür

Komünitede sayıca, biyokütlece veya etkice öne çıkan türdür.

Komünitenin yapısını belirgin biçimde etkileyebilir.

Kilit Taşı Tür

Birey sayısı çok yüksek olmasa bile komünite yapısı üzerinde çok büyük etkisi olan türdür.

Ortadan kaldırılması komünitede büyük değişikliklere neden olabilir.

Ekoton

İki farklı ekosistem veya komünite arasındaki geçiş bölgesidir.

Her iki bölgenin türlerini ve yalnız geçiş bölgesine özgü türleri barındırabilir.

Bu nedenle tür çeşitliliği yüksek olabilir.

Kenar Etkisi

Ekotonlarda çevre koşullarının ve tür bileşiminin farklılaşmasına bağlı olarak tür çeşitliliğinin artabilmesine kenar etkisi denir.

Süksesyon

Komünite yapısının zaman içinde değişmesine ekolojik süksesyon denir.

İki temel biçimi:

• Birincil süksesyon
• İkincil süksesyon

Birincil Süksesyon

Daha önce gelişmiş toprak ve canlı topluluğunun bulunmadığı yüzeylerde başlar.

Örnek:

• Yeni oluşmuş volkanik kaya
• Buzulun çekildiği çıplak kaya

İlk yerleşen canlılara öncü türler denir.

Likenler birincil süksesyonda önemli öncü canlılar olabilir.

İkincil Süksesyon

Daha önce canlıların yaşadığı ve toprağın büyük ölçüde korunduğu alanlarda gerçekleşir.

Örnek:

• Yangın sonrası alan
• Terk edilmiş tarla
• Fırtına sonrası orman açıklığı

Süksesyonun Genel Eğilimi

Süksesyon sürecinde:

• Toprak yapısı gelişebilir.
• Tür bileşimi değişebilir.
• Biyokütle artabilir.
• Besin ağları karmaşıklaşabilir.

Ancak süreç çevresel koşullara göre farklı yönlerde ilerleyebilir.

Popülasyon ve Komünite Arasındaki Bağlantı

Bir türün popülasyon büyüklüğündeki değişim, komünitedeki diğer türleri etkileyebilir.

Örneğin:

• Av azalırsa avcı etkilenebilir.
• Kilit taşı tür kaybolursa besin ağı değişebilir.
• İstilacı tür rekabeti artırabilir.
• Hastalık popülasyon yoğunluğunu düşürebilir.

İstilacı Türler

Doğal yayılış alanı dışına taşınan bazı türler yeni ortamda hızla yayılabilir.

Doğal düşmanlarının azlığı ve yüksek rekabet gücü yerli türleri olumsuz etkileyebilir.

Sık Karıştırılan Noktalar

1. Popülasyon aynı tür bireylerinden oluşur.
2. Komünite farklı türlerin popülasyonlarını içerir.
3. Yoğunluk birey sayısının alan veya hacme oranıdır.
4. Doğum ve içeri göç popülasyonu artırır.
5. Ölüm ve dışarı göç popülasyonu azaltır.
6. Üstel büyüme J, lojistik büyüme S eğrisidir.
7. Taşıma kapasitesi çevrenin destekleyebileceği yaklaşık üst sınırdır.
8. Rekabet ve hastalık çoğunlukla yoğunluğa bağlıdır.
9. Doğal afetler çoğunlukla yoğunluktan bağımsızdır.
10. Habitat yaşanılan yer, niş ekolojik roldür.
11. Rekabetçi dışlanmada tam niş çakışması önemlidir.
12. Mutualizm +/+, kommensalizm +/0, parazitlik +/- ilişkidir.
13. Kilit taşı türün etkisi sayısına göre çok büyük olabilir.
14. Ekoton geçiş bölgesidir.
15. Birincil süksesyonda toprak başlangıçta yoktur.
16. İkincil süksesyonda toprak büyük ölçüde korunmuştur.

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

1. Önce soru popülasyon mu komünite mi belirle.
2. Popülasyon değişiminde doğum, ölüm ve göçleri işaretleriyle yaz.
3. Yoğunluk hesaplarında birey sayısını alan veya hacme böl.
4. J ve S büyüme eğrilerini taşıma kapasitesiyle karşılaştır.
5. Sınırlayıcı faktörün yoğunluğa bağlı olup olmadığını kontrol et.
6. Tür ilişkilerinde her türün yarar-zarar durumunu ayrı değerlendir.
7. Habitat ve nişi “adres-rol” ayrımıyla çöz.
8. Rekabetçi dışlanma sorularında niş çakışmasını kontrol et.
9. Süksesyonda toprağın başlangıçta bulunup bulunmadığına bak.
10. Kilit taşı tür sorularında sayıya değil ekolojik etkiye odaklan.

Konu Özeti

• Popülasyon → aynı tür.
• Komünite → farklı türler.
• Yoğunluk → birey/alan-hacim.
• Doğum + içeri göç → artış.
• Ölüm + dışarı göç → azalış.
• Kümeli, düzenli, rastgele dağılım.
• Üstel → J.
• Lojistik → S.
• K → taşıma kapasitesi.
• Yoğunluğa bağlı → rekabet, hastalık.
• Yoğunluktan bağımsız → sel, yangın, don.
• Habitat → yaşanılan yer.
• Niş → ekolojik rol.
• Rekabet → -/-.
• Avcılık/parazitlik → +/-.
• Mutualizm → +/+.
• Kommensalizm → +/0.
• Birincil süksesyon → toprak yok.
• İkincil süksesyon → toprak var.
• Kilit taşı tür → büyük ekolojik etki.