AYT Felsefe Bilim Felsefesi Konu Anlatımı

Bilim Felsefesi

Bilim felsefesi; bilimin ne olduğunu, bilimsel bilginin özelliklerini, bilimsel yöntemin yapısını, bilimsel açıklamanın sınırlarını ve bilimin insan yaşamındaki değerini felsefi açıdan inceleyen alandır.

AYT Felsefe Grubu’nda Bilim Felsefesi; bilim ile felsefenin ilişkisi, bilimsel bilginin özellikleri, bilimsel yöntem, tümevarım ve tümdengelim, doğrulama ve yanlışlama, paradigma, bilimsel devrimler, bilimin değeri ve bilim-toplum ilişkisi üzerinden sorgulanır.

Bilim Felsefesi Nedir?

Bilim felsefesi, bilim insanının belirli bir alanda ürettiği tek tek bilgilerden çok bilimin genel yapısını inceler.

Bilim felsefesi:

• bilimsel bilginin niteliğini,
• bilimsel yöntemi,
• bilimsel açıklamayı,
• kuramların sınanmasını,
• bilimin ilerleme biçimini,
• bilim ile toplum arasındaki ilişkiyi

sorgular.

Bilim ve Felsefe İlişkisi

Bilim ile felsefe ortak biçimde akla, eleştiriye, tutarlılığa ve gerekçelendirmeye önem verir. Bilim belirli varlık ve olay alanlarını incelerken bilim felsefesi bilimin kullandığı kavramları, yöntemleri ve varsayımları sorgular.

Bilimsel Bilginin Özellikleri

Bilimsel bilgi genel olarak:

• sistemlidir,
• yöntemlidir,
• eleştiriye açıktır,
• sınanabilir olmayı amaçlar,
• nesnellik idealine yönelir,
• yeni kanıtlarla değişebilir,
• kavram ve kuramlarla açıklama üretir.

Bilimsel Yöntem

Bilimsel araştırmada farklı disiplinler farklı yöntemler kullanabilir.

Yaygın aşamalar:

• problem belirleme,
• gözlem,
• hipotez kurma,
• veri toplama,
• sınama,
• sonuç çıkarma,
• kuram geliştirme.

Bütün bilimlerin tek ve değişmez bir yöntem izlediğini söylemek doğru değildir.

Gözlem ve Deney

Gözlem, araştırılan olay veya nesnenin sistemli biçimde incelenmesidir.

Deney ise araştırmacının belirli koşulları kontrol ederek değişkenler arasındaki ilişkiyi sınamasıdır.

Deney özellikle doğa bilimlerinde güçlü bir yöntemdir; ancak bütün bilim alanlarında aynı ölçüde uygulanamayabilir.

Hipotez

Hipotez, bir problem hakkında ileri sürülen ve sınanabilir nitelikte olması beklenen geçici açıklamadır.

Kuram

Kuram, çok sayıda gözlem ve bulguyu açıklayan sistemli kavramsal yapıdır.

Bilimsel kuram:

• basit tahmin değildir,
• kanıtlarla desteklenir,
• yeni araştırmalara yön verebilir,
• gerektiğinde değiştirilebilir.

Yasa

Bilimsel yasa, belirli koşullarda olaylar arasındaki düzenli ilişkiyi ifade eder.

Kuram ile yasa aynı şey değildir.

Tümevarım

Tümevarım, tek tek gözlem ve örneklerden genel bir sonuca ulaşma biçimidir.

Tümdengelim

Tümdengelim, genel öncüllerden özel bir sonuca ulaşma biçimidir.

Tümevarım Problemi

David Hume, geçmişte sürekli birlikte gözlenen olaylardan gelecekte de aynı sonucun zorunlu olarak çıkacağı düşüncesini sorgular.

Geçmiş gözlemlerin geleceği zorunlu biçimde garanti etmemesi “tümevarım problemi” olarak bilinir.

Pozitivizm

Pozitivizm, geçerli bilginin gözlenebilir olgulara ve bilimsel yönteme dayanması gerektiğini savunur.

Auguste Comte pozitivizmin önemli temsilcisidir.

Comte’a göre insan düşüncesi üç hâlden geçer:

• teolojik,
• metafizik,
• pozitif.

Pozitif aşamada olaylar doğa yasaları ve gözlem yoluyla açıklanır.

Mantıkçı Pozitivizm

Mantıkçı pozitivistler bilimsel önermelerin anlamlılığını gözlem ve doğrulanabilirlikle ilişkilendirmiştir.

Viyana Çevresi bu yaklaşımla ilişkilidir.

Metafizik önermeleri bilimsel bilgi alanının dışında değerlendirme eğilimindedirler.

Doğrulamacılık

Doğrulamacı yaklaşımda bir önermenin bilimsel anlam taşıması için gözlem veya deneyle doğrulanabilir olması gerektiği düşünülür.

Evrensel önermelerin kesin olarak doğrulanması ise bu yaklaşımın önemli problemlerindendir.

Karl Popper ve Yanlışlanabilirlik

Karl Popper, bilim ile bilim olmayanı ayırmak için yanlışlanabilirlik ölçütünü öne çıkarır.

Bir kuram bilimsel olacaksa onu yanlışlayabilecek olası gözlem veya deney sonuçları bulunabilmelidir.

Popper’a Göre Bilimsel İlerleme

Popper’a göre bilim:

• cesur varsayımlar,
• eleştirel sınamalar,
• yanlışların ayıklanması

yoluyla ilerler.

Bilimsel kuramlar kesin biçimde doğrulanmaz; eleştirilere ve yanlışlamaya açık tutulur.

Thomas Kuhn ve Paradigma

Thomas Kuhn bilim tarihini yalnız birikimli ilerleme olarak görmez.

Paradigma:

• bilim insanlarının paylaştığı temel kabuller,
• yöntemler,
• örnek problemler,
• çözüm biçimleri

bütünüdür.

Normal Bilim

Kuhn’a göre normal bilim, kabul edilmiş paradigma içinde yürütülen problem çözme faaliyetidir.

Araştırmacılar mevcut paradigma içinde “bulmaca çözmeye” çalışırlar.

Anomali ve Kriz

Mevcut paradigmanın açıklamakta zorlandığı gözlem veya bulgulara anomali denir.

Anomaliler arttığında paradigma krize girebilir.

Bilimsel Devrim

Kuhn’a göre kriz derinleştiğinde eski paradigma yerini yeni bir paradigmaya bırakabilir.

Bu dönüşüm bilimsel devrimdir.

Bilimsel İlerleme Tartışması

Klasik görüş bilimsel bilginin sürekli birikerek ilerlediğini savunabilir.

Kuhn ise büyük paradigma değişimlerinde bilimsel çerçevenin köklü biçimde değişebileceğini gösterir.

Bu nedenle bilimsel ilerlemenin yapısı felsefi bir tartışmadır.

Paul Feyerabend

Paul Feyerabend bilimin tek ve değişmez bir yöntemle açıklanmasına karşı çıkar.

Bilim tarihinde farklı yöntemlerin başarı sağlayabildiğini savunur.

Bilimsel Gerçekçilik

Bilimsel gerçekçilik, başarılı bilimsel kuramların yalnız gözlemleri düzenlemediğini; gözlenemeyen varlık ve süreçler hakkında da yaklaşık doğru bilgiler verebildiğini savunur.

Araçsalcılık

Araçsalcılık, bilimsel kuramları gerçekliği birebir betimleyen açıklamalardan çok olayları açıklama ve tahmin etmede kullanılan araçlar olarak görebilir.

Bilimde Nesnellik

Nesnellik, bilimsel araştırmada kişisel önyargıları azaltma ve sonuçları ortak denetime açma idealidir.

Nesnellik:

• yöntemlerin açıklanması,
• verilerin paylaşılması,
• tekrarlanabilirlik,
• akran değerlendirmesi,
• eleştiriye açıklık

ile güçlendirilebilir.

Bilim ve Değer

Bilim “ne vardır?” ve “nasıl işler?” sorularını araştırabilir.

“Ne yapılmalıdır?” sorusu ise çoğu zaman etik ve siyasal değerlendirmeler de gerektirir.

Bilim ve Teknoloji

Bilim ile teknoloji yakından ilişkilidir ancak aynı değildir.

Bilim:

• bilgi üretme,
• açıklama.

Teknoloji:

• bilgiyi uygulama,
• araç ve süreç geliştirme.

Bilim ve Toplum

Bilimsel araştırmalar:

• ekonomik kaynaklardan,
• siyasi tercihlerden,
• eğitim kurumlarından,
• kültürel değerlerden,
• teknolojik ihtiyaçlardan

etkilenebilir.

Aynı zamanda bilim de toplumu dönüştürür.

Bilimsel Etik

Bilimsel araştırmada:

• verileri çarpıtmamak,
• intihal yapmamak,
• katılımcı haklarını korumak,
• çıkar çatışmalarını açıklamak,
• sonuçları dürüst biçimde raporlamak

temel etik ilkelerdir.

Bilimin Sınırları

Bilim güçlü bir bilgi üretme biçimidir fakat her soruya aynı yöntemle cevap vermez.

Ahlaki değer yargıları, estetik değerlendirmeler ve bazı metafizik sorular bilimin doğrudan yöntem alanının dışında kalabilir.

Sık Karıştırılan Noktalar

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

Filozof Sorusu

Hume → tümevarım problemi Comte → pozitivizm Popper → yanlışlanabilirlik Kuhn → paradigma Feyerabend → yöntemsel çoğulculuk

Yöntem Sorusu

özelden genele → tümevarım genelden özele → tümdengelim sınanabilir geçici açıklama → hipotez geniş açıklama sistemi → kuram

Bilim Ölçütü Sorusu

gözlemle doğrulama → doğrulamacılık yanlış çıkma ihtimaline açıklık → Popper ortak bilimsel çerçeve → Kuhn tek zorunlu yöntemi reddetme → Feyerabend

Konu Özeti

Bilim felsefesi bilimin yapısını, yöntemini, sınırlarını ve değerini inceler.

Bilimsel bilgi: sistemli, yöntemli, eleştiriye ve değişime açıktır.

Temel çıkarımlar: tümevarım ve tümdengelim.

Başlıca yaklaşımlar: pozitivizm, doğrulamacılık, yanlışlamacılık.

Filozoflar: Hume, Comte, Popper, Kuhn, Feyerabend.

Temel kavramlar: hipotez, kuram, yasa, paradigma, anomali, bilimsel devrim.