AYT Felsefe Varlık Felsefesi Konu Anlatımı

Varlık Felsefesi

Varlık felsefesi ya da ontoloji; varlığın ne olduğunu, var olup olmadığını, temel yapısını, türlerini ve değişip değişmediğini inceleyen felsefe dalıdır. Temel sorusu “Varlık nedir?” sorusudur.

AYT Felsefe Grubu’nda Varlık Felsefesi; varlığın var olup olmadığı, varlığın mahiyeti, değişme problemi, idealizm, materyalizm, düalizm, oluşçuluk, varoluşçuluk ve fenomenoloji gibi görüşler üzerinden sorgulanır.

Bu konunun sonunda bir öğrencinin:

• ontolojinin temel problemlerini tanıyabilmesi,
• varlık ile var olan arasındaki ayrımı kavrayabilmesi,
• “varlık var mıdır?” sorusuna verilen cevapları karşılaştırabilmesi,
• idealizm, materyalizm ve düalizmi ayırt edebilmesi,
• değişim konusunda Herakleitos ve Parmenides’i karşılaştırabilmesi,
• Platon ve Aristoteles’in varlık anlayışlarını açıklayabilmesi,
• Descartes’ın düalist yaklaşımını tanıyabilmesi,
• Hegel’in diyalektik idealizmini yorumlayabilmesi,
• Marx’ın materyalist yaklaşımını ayırt edebilmesi,
• Sartre’ın varoluşçu yaklaşımını açıklayabilmesi

gerekir.

Ontoloji Nedir?

Ontoloji, varlık üzerine felsefi soruşturmadır.

Bilim belirli varlık alanlarını inceler:

• fizik fiziksel varlıkları,
• biyoloji canlıları,
• astronomi gök cisimlerini inceler.

Ontoloji ise tek tek varlıklardan daha genel olarak “varlık olmak bakımından varlığı” sorgular.

Varlık ve Var Olan

Var olan, tek tek nesne, olay veya düşünceleri ifade eder.

Varlık ise bütün var olanları kapsayan daha genel bir kavramdır.

Örneğin:

• bir ağaç,
• bir insan,
• bir sayı,
• bir düşünce

farklı var olanlardır.

Ontoloji bunların hangi anlamda “var” olduğunu araştırır.

Varlık Türleri

Felsefede varlık farklı biçimlerde ele alınabilir.

Reel Varlık

Zaman ve mekân içinde bulunan, duyularla veya bilimsel araçlarla algılanabilen varlıklardır.

Örnek: ağaç, masa, gezegen.

İdeal Varlık

Zaman ve mekâna bağlı olmayan, düşünsel veya soyut varlıklardır.

Örnek: sayılar, geometrik kavramlar.

Kurgusal Varlık

İnsan zihninin ve hayal gücünün ürünü olan varlıklardır.

Örnek: roman karakterleri, mitolojik varlıklar.

Varlık Var mıdır?

Ontolojinin ilk problemlerinden biri varlığın gerçekten var olup olmadığıdır.

Bu soruya verilen yaklaşımlar arasında:

• nihilizm,
• realizm

öne çıkar.

Nihilizm

Nihilizm bazı biçimleriyle varlığın nesnel ve kesin bir temelinin bulunmadığını savunur.

Antik dönemde Gorgias’a atfedilen düşünceler radikal ontolojik kuşkuculuk örneğidir.

Gorgias’a göre:

• hiçbir şey yoktur,
• olsa bile bilinemez,
• bilinse bile başkasına aktarılamaz.

Realizm

Realizm, varlığın insan zihninden bağımsız olarak var olduğunu savunan genel yaklaşımdır.

Gerçeklik, insan onu düşünüyor olsun ya da olmasın vardır.

Varlığın Ana Maddesi Problemi

Felsefe tarihinin en eski sorularından biri evrenin temelinde ne bulunduğu sorusudur.

İlk Çağ doğa filozofları bu temel unsura “arkhe” adını verdi.

Thales

Arkhe: su.

Anaksimandros

Arkhe: apeiron, yani sınırsız-belirsiz olan.

Anaksimenes

Arkhe: hava.

Herakleitos

Arkhe: ateş.

Ancak Herakleitos açısından asıl önemli düşünce değişimdir.

Herakleitos ve Değişim

Herakleitos’a göre evrende sürekli bir oluş ve değişim vardır.

Ünlü düşüncesi:

“Aynı ırmakta iki kez yıkanılmaz.”

Bu söz varlığın sürekli değiştiğini anlatır.

Herakleitos için karşıtlıklar ve değişim evrenin temel özellikleridir.

Parmenides ve Değişmez Varlık

Parmenides, Herakleitos’un tersine gerçek varlığın değişmediğini savunur.

Ona göre:

• varlık vardır,
• yokluk yoktur,
• gerçek varlık bir ve değişmezdir.

Duyular bize değişim gösterse de akıl gerçek varlığın değişmediğini kavrar.

Platon’un Varlık Anlayışı

Platon varlığı iki alan üzerinden açıklar:

• İdealar dünyası,
• duyular dünyası.

İdealar:

• gerçek,
• değişmez,
• kalıcı,
• akılla kavranabilir varlıklardır.

Duyular dünyasındaki nesneler ise ideaların eksik ve değişken görünümleridir.

Aristoteles’in Varlık Anlayışı

Aristoteles, Platon’un ideaları ayrı bir dünyada görmesine karşı çıkar.

Ona göre tek tek varlıklar madde ve formun birleşimidir.

• Madde → varlığın malzemesi.
• Form → onu o şey yapan biçim ve öz.

Aristoteles’in görüşü hylomorfizm olarak da anılır.

Töz Problemi

Töz, başka bir şeye dayanmak zorunda olmadan var olduğu düşünülen temel varlık anlamında kullanılır.

Felsefe tarihinde farklı filozoflar tözü farklı biçimde açıklamıştır.

Descartes ve Düalizm

Descartes iki temel töz kabul eder:

• düşünen töz → ruh/zihin,
• yer kaplayan töz → madde.

Bu yaklaşım düalizm olarak adlandırılır.

Spinoza ve Monizm

Spinoza’ya göre gerçeklikte tek bir töz vardır.

Bu tek töz Tanrı ya da Doğa olarak ifade edilir.

Zihin ve madde, tek tözün farklı görünümleridir.

Bu nedenle Spinoza monist bir yaklaşım sergiler.

Leibniz ve Monadlar

Leibniz gerçekliğin temelinde “monad” adını verdiği basit, bölünmez tözlerin bulunduğunu savunur.

Monadlar fiziksel parçacıklar değildir; metafizik varlık birimleridir.

Materyalizm

Materyalizm, varlığın temelinde maddenin bulunduğunu savunur.

Bu görüşe göre:

• madde zihinden bağımsızdır,
• zihinsel olaylar da maddi süreçlerle açıklanabilir.

Önemli temsilciler arasında Demokritos ve Karl Marx sayılabilir.

Demokritos ve Atomculuk

Demokritos’a göre evren:

• atomlar,
• boşluk

üzerinden açıklanabilir.

Atomlar bölünemez maddi parçacıklardır ve farklı birleşimleri varlık çeşitliliğini oluşturur.

Karl Marx ve Diyalektik Materyalizm

Marx, Hegel’in diyalektik düşüncesinden etkilenmiş ancak gerçekliğin temelini düşüncede değil maddi koşullarda görmüştür.

Toplumsal ve tarihsel değişimi:

• üretim biçimleri,
• ekonomik ilişkiler,
• sınıf mücadeleleri

üzerinden açıklar.

İdealizm

İdealizm, varlığın temelinde düşünce, idea veya zihinsel gerçekliğin bulunduğunu savunan yaklaşımdır.

Platon ve Hegel farklı biçimlerde idealist düşünürler arasında değerlendirilir.

Hegel ve Diyalektik İdealizm

Hegel’e göre gerçeklik durağan değildir.

Varlık ve düşünce diyalektik bir gelişim süreci içinde ilerler.

Diyalektik:

• karşıtlık,
• çatışma,
• aşılma ve yeni bir düzeye ulaşma

süreciyle açıklanır.

Hegel için temel gerçeklik düşünsel niteliktedir.

Oluşçuluk

Oluşçuluk, varlığı durağan değil sürekli değişen ve oluşan bir süreç olarak ele alır.

Herakleitos bu yaklaşımın ilk önemli temsilcilerinden biridir.

Henri Bergson da yaşamı ve gerçekliği sürekli oluş hâlinde düşünür.

Mekanizm

Mekanizm, doğadaki olayların mekanik neden-sonuç ilişkileriyle açıklanabileceğini savunur.

Evren bir makine gibi işleyen düzenli bir sistem olarak ele alınabilir.

Bu yaklaşım modern bilimin bazı dönemlerinde güçlü etki yaratmıştır.

Teleoloji

Teleolojik yaklaşım varlık ve doğadaki süreçleri amaç veya erek kavramıyla açıklar.

Aristoteles’in dört neden öğretisinde ereksel neden önemli bir yere sahiptir.

Varoluşçuluk

Varoluşçuluk, özellikle insan varoluşunu merkeze alan modern felsefi yaklaşımdır.

Jean-Paul Sartre’ın görüşüne göre:

“Varoluş özden önce gelir.”

Bu ifade insanın önceden belirlenmiş değişmez bir özü bulunmadığı; insanın seçimleri ve eylemleriyle kendini oluşturduğu anlamına gelir.

Sartre ve Özgürlük

Sartre’a göre insan özgür olmaya mahkûmdur.

İnsan yaptığı seçimlerle:

• kendisini oluşturur,
• sorumluluk üstlenir.

Bu nedenle varoluşçulukta özgürlük ile sorumluluk birbirinden ayrı düşünülemez.

Fenomenoloji ve Varlık

Edmund Husserl fenomenolojide bilincin yöneldiği fenomenleri incelemeyi öne çıkarır.

Fenomen, bir şeyin bilince göründüğü biçimdir.

Fenomenoloji, varlığı doğrudan hazır kabullerle açıklamak yerine deneyimin nasıl ortaya çıktığını araştırır.

Heidegger ve Varlık Sorusu

Martin Heidegger, varlık sorusunu modern felsefenin merkezine yeniden taşımıştır.

Heidegger insan varoluşunu “Dasein” kavramıyla inceler.

Dasein:

• dünyada bulunan,
• kendi varlığını sorgulayabilen,
• zamanlı ve sonlu bir varoluştur.

Varlıkta Birlik ve Çokluk Problemi

Bazı filozoflar gerçekliğin temelinde tek ilke olduğunu savunur.

Bu yaklaşım monizm olarak adlandırılır.

Bazıları iki temel varlık veya ilke kabul eder.

Bu yaklaşım düalizmdir.

İkiden fazla temel ilke kabul eden yaklaşımlar çoğulculuk olarak değerlendirilebilir.

Monizm

Spinoza’nın tek töz anlayışı monizme örnektir.

Materyalizmin bazı biçimleri de varlığın temelini tek bir ilkeye, maddeye indirgediği için monist kabul edilebilir.

Düalizm

Descartes’ın zihin-madde ayrımı düalizmin en bilinen örneklerindendir.

Plüralizm

Empedokles’in dört unsur anlayışı ve Leibniz’in monad öğretisi çoğulcu varlık anlayışlarına örnek verilebilir.

Metafizik ve Ontoloji

Metafizik:

• varlık,
• Tanrı,
• ruh,
• evrenin ilk nedeni,
• özgürlük

gibi deney ötesi veya en genel problemleri ele alabilir.

Ontoloji ise özellikle varlık problemi üzerine yoğunlaşır.

Ontoloji metafiziğin temel alanlarından biri olarak değerlendirilebilir.

Bilim ve Felsefenin Varlığa Yaklaşımı

Bilimler varlığın belirli alanlarını inceler.

Felsefe ise:

• varlığın genel yapısını,
• var olmanın anlamını,
• bilimlerin varsayımlarını,
• varlık türlerini

sorgular.

Sık Karıştırılan Noktalar

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

Filozof Sorusu

Thales → su Anaksimenes → hava Herakleitos → değişim Parmenides → değişmez varlık Platon → idealar Aristoteles → madde-form Descartes → zihin-madde Spinoza → tek töz Demokritos → atom Hegel → diyalektik idealizm Marx → materyalizm Sartre → varoluşçuluk Heidegger → Dasein

Kavram Sorusu

tek temel → monizm iki temel → düalizm çok temel → plüralizm madde → materyalizm idea/düşünce → idealizm değişim → oluşçuluk amaç → teleoloji mekanik nedensellik → mekanizm

Karşılaştırma Sorusu

Herakleitos ↔ Parmenides değişim ↔ değişmezlik

Platon ↔ Aristoteles ayrı idealar ↔ madde-form birlikteliği

Hegel ↔ Marx idealizm ↔ materyalizm

Konu Özeti

Ontoloji: varlığı inceler.

Varlık türleri: reel, ideal, kurgusal.

Temel sorular: varlık var mı, temeli ne, değişir mi, bir mi çok mu?

İlk Çağ: arkhe arayışı.

Herakleitos: değişim.

Parmenides: değişmezlik.

Platon: idealar.

Aristoteles: madde ve form.

Descartes: düalizm.

Spinoza: monizm.

Materyalizm: madde.

İdealizm: idea/düşünce.

Sartre: varoluş özden önce gelir.