AYT Psikoloji Davranış Konu Anlatımı

Davranış

Davranış, organizmanın içten veya dıştan gelen uyarıcılara verdiği gözlenebilir ya da dolaylı olarak ölçülebilir tepkilerin genel adıdır. Psikolojide davranış yalnızca hareket etmek anlamına gelmez; düşünme, algılama, duygulanma ve karar verme gibi zihinsel süreçlerle birlikte ele alınır.

AYT Felsefe Grubu’nda Davranış konusu; davranışın oluşumu, uyarıcı-tepki ilişkisi, refleks, içgüdü, dürtü, güdülenme, ihtiyaçlar, homeostazi, duygular, stres, çatışma, engellenme ve savunma mekanizmaları üzerinden incelenir.

Davranış Nedir?

Davranış, organizmanın çevreyle etkileşimi sırasında ortaya çıkan tepkiler bütünüdür.

Davranışlar:

• doğuştan gelebilir,
• öğrenilmiş olabilir,
• bilinçli veya otomatik gerçekleşebilir,
• biyolojik, psikolojik ve sosyal etkenlerden etkilenebilir.

Uyarıcı ve Tepki

Uyarıcı, organizmada bir tepki ortaya çıkarabilen iç veya dış etkendir.

Tepki ise organizmanın uyarıcıya verdiği karşılıktır.

Dış uyarıcılar:

• ışık,
• ses,
• sıcaklık,
• başka insanların davranışları.

İç uyarıcılar:

• açlık,
• susuzluk,
• ağrı,
• yorgunluk.

Davranışın Biyolojik Temelleri

Davranış üzerinde:

• sinir sistemi,
• beyin,
• hormonlar,
• genetik özellikler

etkilidir.

Ancak insan davranışı yalnız biyolojik etkenlerle açıklanmaz.

Psikolojik süreçler ve sosyal çevre de davranışı etkiler.

Doğuştan Gelen Davranışlar

Bazı davranışlar öğrenme olmadan ortaya çıkabilir.

Başlıca örnekler:

• refleks,
• içgüdüsel davranışlar.

Refleks

Refleks, belirli bir uyarıcıya karşı hızlı, istemsiz ve otomatik tepkidir.

Örnekler:

• göz bebeğinin ışıkta küçülmesi,
• diz kapağı refleksi,
• sıcak yüzeyden elin çekilmesi.

İçgüdü

İçgüdü, türün üyelerinde kalıtsal olarak ortaya çıkan, karmaşık ve amaca yönelik davranış örüntüsüdür.

İçgüdü kavramı insan davranışını açıklarken dikkatli kullanılmalıdır; insan davranışı öğrenme ve kültürden yoğun biçimde etkilenir.

İhtiyaç

İhtiyaç, organizmada bir eksiklik veya gereksinim durumunun ortaya çıkmasıdır.

İhtiyaçlar:

• biyolojik,
• psikolojik,
• sosyal

olabilir.

Örnekler:

• açlık,
• susuzluk,
• güvenlik,
• ait olma,
• başarı,
• saygınlık.

Dürtü

Dürtü, bir ihtiyacın ortaya çıkmasıyla oluşan ve organizmayı davranışa yönelten içsel gerilimdir.

Örnek:

açlık ihtiyacı → açlık dürtüsü → yiyecek arama davranışı.

Güdü ve Güdülenme

Güdü, davranışı başlatan ve yönlendiren etkendir.

Güdülenme ise organizmayı belirli bir amaca yönelik davranışa hazırlayan ve davranışı sürdüren süreçtir.

Güdülenme:

• davranışı başlatır,
• yön verir,
• sürdürür.

Birincil Güdüler

Birincil güdüler biyolojik yaşamın sürdürülmesiyle doğrudan ilişkilidir.

Örnekler:

• açlık,
• susuzluk,
• uyku,
• bedensel denge.

Bu güdüler büyük ölçüde biyolojik temellidir.

İkincil Güdüler

İkincil güdüler öğrenme ve sosyal yaşamla daha yakından ilişkilidir.

Örnekler:

• başarı,
• statü,
• saygınlık,
• sosyal kabul.

İçsel Güdülenme

Kişinin bir etkinliği dış ödül için değil, etkinliğin kendisinden aldığı doyum nedeniyle yapmasıdır.

Dışsal Güdülenme

Davranışın ödül kazanmak veya cezadan kaçınmak gibi dışsal sonuçlarla yönlendirilmesidir.

Homeostazi

Homeostazi, organizmanın iç dengesini koruma eğilimidir.

Vücut:

• sıcaklık,
• su dengesi,
• enerji düzeyi

gibi değişkenleri belirli sınırlar içinde tutmaya çalışır.

Açlık ve susuzluk gibi birçok biyolojik güdü homeostatik dengeyle ilişkilidir.

Dürtü Azaltma Yaklaşımı

Bu yaklaşıma göre fizyolojik ihtiyaç bir dürtü oluşturur ve organizma bu gerilimi azaltacak davranışa yönelir.

Örnek:

susuzluk → gerilim → su içme → gerilimin azalması.

Ancak bütün davranışlar yalnız dürtü azaltmayla açıklanamaz.

Uyarılma Düzeyi

İnsan yalnız gerilimi azaltmaya çalışmaz; belirli bir uyarılma düzeyini sürdürmeye de çalışabilir.

Çok düşük uyarılma:

• sıkılma.

Çok yüksek uyarılma:

• aşırı kaygı ve performans düşüşü.

Orta düzey uyarılma birçok görevde daha elverişli olabilir.

Yerkes-Dodson İlkesi

Genel olarak performans ile uyarılma arasında doğrusal olmayan bir ilişki bulunabilir.

Basit görevlerde daha yüksek uyarılma yararlı olabilirken zor görevlerde aşırı uyarılma performansı bozabilir.

Maslow’un İhtiyaçlar Hiyerarşisi

Abraham Maslow insan ihtiyaçlarını aşamalı biçimde ele almıştır.

Alt düzeyden üst düzeye:

• fizyolojik ihtiyaçlar,
• güvenlik,
• sevgi ve ait olma,
• saygı,
• kendini gerçekleştirme.

Kendini Gerçekleştirme

Kendini gerçekleştirme, bireyin potansiyelini geliştirme ve yeteneklerini mümkün olduğunca kullanma yönündeki üst düzey gereksinimidir.

Maslow’a göre temel ihtiyaçlar belirli ölçüde karşılandıkça üst düzey ihtiyaçlar daha belirgin hâle gelebilir.

Başarı Güdüsü

Başarı güdüsü, bireyin belirli bir standardı yakalama, bir işi iyi yapma veya zorlukların üstesinden gelme isteğidir.

Başarı güdüsü:

• öğrenme,
• aile,
• kültür,
• bireysel deneyim

gibi etkenlerden etkilenebilir.

Duygu

Duygu, kişinin bir olay veya duruma verdiği:

• fizyolojik,
• bilişsel,
• davranışsal

tepkilerin bütünüdür.

Örnek duygular:

• sevinç,
• korku,
• öfke,
• üzüntü,
• şaşkınlık.

Duyguların Bileşenleri

Duygusal yaşantıda:

• bedensel uyarılma,
• olayın bilişsel değerlendirilmesi,
• yüz ifadesi ve davranış

birlikte rol oynayabilir.

James-Lange Kuramı

James-Lange kuramına göre:

önce bedensel değişiklikler ortaya çıkar, sonra kişi bu bedensel değişiklikleri duygu olarak yaşar.

Basitleştirilmiş sıra:

uyarıcı → fizyolojik tepki → duygu.

Cannon-Bard Kuramı

Cannon-Bard kuramına göre uyarıcı sonrasında fizyolojik uyarılma ile duygu yaşantısı aynı anda ortaya çıkar.

Basitleştirilmiş sıra:

uyarıcı → fizyolojik uyarılma + duygu.

İki Faktörlü Duygu Kuramı

Schachter-Singer yaklaşımında duygu:

• fizyolojik uyarılma,
• bu uyarılmanın bilişsel olarak yorumlanması

ile açıklanır.

Aynı bedensel uyarılma farklı bağlamlarda farklı duygular olarak yorumlanabilir.

Stres

Stres, kişinin çevresel talepleri kaynaklarını aşan veya tehdit eden durumlar olarak değerlendirmesiyle ortaya çıkabilen fiziksel ve psikolojik tepkiler bütünüdür.

Stres her zaman zararlı değildir.

Orta düzey stres:

• dikkati artırabilir,
• davranışa enerji sağlayabilir.

Aşırı ve uzun süreli stres ise olumsuz sonuçlar doğurabilir.

Stres Kaynakları

Stres kaynakları:

• yaşam olayları,
• günlük sıkıntılar,
• iş ve okul baskısı,
• belirsizlik,
• çatışmalar,
• sağlık sorunları

olabilir.

Engellenme

Engellenme, amaca yönelik davranışın önüne bir engel çıkmasıdır.

Engel:

• dışsal,
• içsel

olabilir.

Çatışma

Çatışma, bireyin aynı anda birbiriyle bağdaşmayan seçenekler, amaçlar veya güdüler arasında kalmasıdır.

Yaklaşma-Yaklaşma Çatışması

İki çekici seçenek arasında seçim yapma durumudur.

Örnek:

iki beğenilen bölümden birini seçmek.

Kaçınma-Kaçınma Çatışması

İki istenmeyen seçenek arasında kalma durumudur.

Örnek:

sevmediği bir işi yapmak veya gelir kaybını göze almak.

Yaklaşma-Kaçınma Çatışması

Aynı seçeneğin hem olumlu hem olumsuz yönlerinin bulunmasıdır.

Örnek:

yüksek maaşlı ancak çok yorucu bir işi kabul edip etmemek.

Çoklu Yaklaşma-Kaçınma

Birden fazla seçeneğin her birinin hem olumlu hem olumsuz yönlerinin bulunduğu çatışmadır.

Bu tür durumlarda karar vermek daha karmaşık olabilir.

Savunma Mekanizmaları

Savunma mekanizmaları, kaygı ve içsel çatışmanın yarattığı rahatsızlığı azaltmaya yönelik çoğu zaman bilinçdışı psikolojik süreçlerdir.

Savunma mekanizmaları sorunu her zaman çözmez; daha çok kaygıyı azaltır.

Bastırma

Kaygı yaratan düşünce, anı veya dürtülerin bilinçdışına itilmesidir.

İnkâr

Kişinin kabul etmekte zorlandığı bir gerçeği yokmuş gibi değerlendirmesidir.

Örnek: ciddi bir sorunu olduğunu kabul etmemek.

Yansıtma

Kişinin kendisinde bulunan kabul edilmesi zor duygu veya dürtüleri başkasına yüklemesidir.

Yer Değiştirme

Duygunun asıl kaynağa yöneltilmesi güç olduğunda daha güvenli başka bir hedefe yöneltilmesidir.

Örnek: iş yerinde öfkelenen kişinin evde başkasına bağırması.

Mantığa Bürünme

Kişinin davranışına gerçek neden yerine daha kabul edilebilir ve mantıklı görünen bir açıklama bulmasıdır.

Yüceltme

Toplumca kabul edilmeyen dürtü veya enerjinin sosyal açıdan kabul edilen ve değerli bir alana yöneltilmesidir.

Örnek: saldırgan enerjinin spor faaliyetlerine yöneltilmesi.

Gerileme

Stresli veya kaygı verici durumda bireyin daha erken gelişim dönemlerine özgü davranışlara dönmesidir.

Ödünleme

Kişinin zayıf gördüğü bir yönünü başka bir alanda başarılı olmaya çalışarak telafi etmesidir.

Stresle Başa Çıkma

Stresle etkili başa çıkma yolları:

• problem çözme,
• sosyal destek,
• zaman yönetimi,
• düzenli uyku,
• fiziksel aktivite,
• gevşeme teknikleri,
• gerçekçi bilişsel değerlendirme

olabilir.

Kaçınma kısa süreli rahatlama sağlayabilir fakat sorunu uzun vadede çözmeyebilir.

Davranışın Çok Nedenli Yapısı

Bir davranış aynı anda:

• biyolojik,
• bilişsel,
• duygusal,
• öğrenilmiş,
• sosyal,
• kültürel

etkenlerden etkilenebilir.

Bu nedenle psikolojide tek nedenli açıklamalardan kaçınmak önemlidir.

Sık Karıştırılan Noktalar

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

Güdülenme Sorusu

biyolojik eksiklik → ihtiyaç içsel gerilim → dürtü davranışı yönelten etken → güdü iç denge → homeostazi merak ve doyum → içsel güdülenme ödül-ceza → dışsal güdülenme

Duygu Sorusu

beden sonra duygu → James-Lange eş zamanlı → Cannon-Bard uyarılma + yorum → Schachter-Singer

Çatışma Sorusu

iki olumlu → yaklaşma-yaklaşma iki olumsuz → kaçınma-kaçınma tek seçenekte olumlu-olumsuz → yaklaşma-kaçınma

Savunma Sorusu

bilinçten uzaklaştırma → bastırma gerçeği kabul etmeme → inkâr kendindekini başkasına yükleme → yansıtma duyguyu başka hedefe yöneltme → yer değiştirme kabul edilebilir gerekçe bulma → mantığa bürünme enerjiyi toplumsal alana yöneltme → yüceltme

Konu Özeti

Davranış: uyarıcı, organizma ve tepkinin etkileşimiyle ortaya çıkar.

Doğuştan davranış: refleks ve kalıtsal örüntüler.

Güdülenme: ihtiyaç, dürtü, güdü ve homeostazi.

Maslow: fizyolojik ihtiyaçlardan kendini gerçekleştirmeye uzanan ihtiyaçlar hiyerarşisi.

Duygu: fizyolojik, bilişsel ve davranışsal bileşenler.

Stres: çevresel talepler ile bireyin kaynakları arasındaki etkileşim.

Çatışma: yaklaşma-yaklaşma, kaçınma-kaçınma, yaklaşma-kaçınma.

Savunma mekanizmaları: bastırma, inkâr, yansıtma, yer değiştirme, mantığa bürünme, yüceltme, gerileme, ödünleme.