AYT Psikoloji Düşünme Konu Anlatımı

Düşünme

Düşünme; bilgileri işleme, kavram oluşturma, akıl yürütme, problem çözme, karar verme, planlama ve yeni sonuçlara ulaşma süreçlerinin genel adıdır. İnsan düşünürken geçmiş öğrenmelerinden, belleğinden, dilinden, dikkatinden ve içinde bulunduğu durumdan yararlanır.

AYT Felsefe Grubu’nda Düşünme konusu; kavram oluşturma, akıl yürütme, problem çözme, karar verme, bilişsel kestirmeler ve yanlılıklar, yaratıcılık, dil-düşünme ilişkisi ve zekâ kavramı üzerinden ele alınır.

Düşünme Nedir?

Düşünme, kişinin elindeki bilgileri zihinsel olarak işleyerek yeni bağlantılar kurması ve sonuçlara ulaşmasıdır.

Düşünme sırasında:

• kavramlar,
• imgeler,
• semboller,
• sözcükler,
• kurallar,
• geçmiş deneyimler

kullanılabilir.

Kavram

Kavram, ortak özellikleri bulunan nesne, olay veya düşünceleri zihinde bir sınıf altında toplamamızı sağlayan bilişsel yapıdır.

Örnek:

“kuş” kavramı çok farklı kuş türlerini ortak bir kategori altında toplar.

Kavram Oluşturma

Kavram oluşturma; nesne ve olaylar arasındaki ortak ve ayırt edici özellikleri belirleyerek zihinsel kategoriler oluşturmaktır.

Kavramlar düşünmeyi kolaylaştırır çünkü her nesneyi tek tek yeniden değerlendirmek zorunda kalmayız.

Prototip

Prototip, bir kategorinin zihinde en tipik veya temsil edici örneğidir.

Şema

Şema, belirli bir kişi, olay, nesne veya durum hakkında örgütlenmiş bilgi yapısıdır.

Şemalar:

• bilgiyi hızlı yorumlamayı sağlar,
• beklentiler oluşturur,
• bazen hatalı yorumlara yol açabilir.

Akıl Yürütme

Akıl yürütme, bilinen öncüllerden yeni sonuçlara ulaşma sürecidir.

Başlıca biçimleri:

• tümdengelim,
• tümevarım,
• analoji.

Tümdengelim

Genel bir ilkeden özel bir sonuca ulaşmaktır.

Tümevarım

Tekil örneklerden genel bir sonuca ulaşmaktır.

Tümevarımsal sonuçlar olasılıklıdır; gözlenen örneklerin dışında istisna bulunabilir.

Analoji

İki durum arasındaki benzerliklerden hareket ederek birinden diğeri hakkında çıkarım yapmaktır.

Analoji yararlı olabilir ancak benzerliklerin gerçekten ilgili olup olmadığı önemlidir.

Problem Çözme

Problem çözme, mevcut durum ile ulaşılmak istenen hedef arasındaki engelleri aşma sürecidir.

Genel aşamalar:

• problemi fark etme,
• problemi tanımlama,
• seçenek üretme,
• çözüm yolu seçme,
• uygulama,
• sonucu değerlendirme.

Algoritma

Algoritma, doğru uygulandığında belirli türdeki problemi çözüme götüren sistemli ve adım adım yöntemdir.

Avantaj: güvenilir ve sistemlidir.

Dezavantaj: karmaşık problemlerde yavaş olabilir.

Sezgisel Yöntem

Sezgisel yöntem, problemi daha hızlı çözmek için kullanılan pratik kısa yoldur.

Avantaj: hızlıdır.

Dezavantaj: her zaman doğru sonuca götürmez.

Deneme-Yanılma

Farklı çözüm yollarını deneyip işe yaramayanları eleyerek sonuca ulaşmadır.

Basit problemlerde etkili olabilir fakat zaman alabilir.

İçgörü

Problemin çözümünün birdenbire kavranmasıdır.

Köhler’in çalışmalarıyla ilişkilidir.

İşleve Takılma

İşleve takılma, bir nesneyi yalnız alışılmış kullanım amacıyla düşünme nedeniyle yeni çözüm yollarını görememedir.

Zihinsel Kurulum

Zihinsel kurulum, daha önce işe yarayan bir çözüm yöntemini yeni problemde de otomatik olarak kullanma eğilimidir.

Önceki deneyim yararlı olabilir ancak yeni problem farklıysa çözümü engelleyebilir.

Karar Verme

Karar verme, birden fazla seçenek arasından hedeflere ve ölçütlere göre seçim yapma sürecidir.

İnsanlar karar verirken her zaman tüm bilgiyi ayrıntılı biçimde işlemez; bilişsel kestirmeler kullanabilir.

Bilişsel Kestirme

Bilişsel kestirmeler, hızlı karar vermeyi sağlayan zihinsel kısa yollardır.

Yararlı olabilirler ancak sistematik hatalara da yol açabilirler.

Bulunabilirlik Kestirmesi

Bir olayın olasılığını, o olayla ilgili örneklerin zihne ne kadar kolay geldiğine göre değerlendirmedir.

Temsil Edicilik Kestirmesi

Bir kişinin veya olayın bir kategoriye ait olma olasılığını, o kategorinin tipik örneğine ne kadar benzediğine göre değerlendirmedir.

Bu yaklaşım temel oranları gözden kaçırmaya yol açabilir.

Çapa Etkisi

Karar verirken ilk verilen sayı veya bilginin sonraki değerlendirmeyi gereğinden fazla etkilemesidir.

Doğrulama Yanlılığı

Kişinin mevcut inancını destekleyen bilgileri arama ve önemseme, karşıt bilgileri ise göz ardı etme eğilimidir.

Geri Görüş Yanlılığı

Bir olay gerçekleştikten sonra “zaten böyle olacağı belliydi” biçiminde düşünme eğilimidir.

Aşırı Güven

Kişinin kendi bilgisinin veya tahminlerinin doğruluğuna gereğinden fazla güvenmesidir.

Yaratıcılık

Yaratıcılık, yeni ve işe yarar fikirler veya çözümler üretebilme kapasitesidir.

Yaratıcılık yalnız sanatla sınırlı değildir; bilim, teknoloji ve günlük problem çözmede de önemlidir.

Iraksak Düşünme

Bir probleme çok sayıda farklı ve özgün çözüm üretmeye yöneliktir.

Yakınsak Düşünme

Bir problem için mevcut seçenekler arasından en uygun tek cevaba ulaşmaya yöneliktir.

Yaratıcılığı Etkileyen Etkenler

Yaratıcılığı destekleyebilen etkenler:

• merak,
• esneklik,
• farklı deneyimler,
• hata yapmaya tolerans,
• içsel motivasyon,
• açık fikirli ortam.

Aşırı değerlendirilme kaygısı ve katı kurallar yaratıcılığı azaltabilir.

Dil ve Düşünme

Dil, düşüncelerin ifade edilmesini ve kavramların düzenlenmesini sağlar.

Dil ile düşünme birbirini etkileyebilir; ancak düşünmenin tümü yalnız dilden ibaret değildir.

Sapir-Whorf Yaklaşımı

Dilsel görelilik görüşüne göre kullanılan dil, dünyayı sınıflandırma ve algılama biçimlerini etkileyebilir.

Güçlü yorum: dilin düşünceyi belirlediğini savunur.

Daha ılımlı yorum: dilin düşünmeyi etkileyebileceğini savunur.

Dilin Temel Bileşenleri

Dil çalışmalarında:

• fonem,
• morfem,
• sözdizimi,
• anlam

gibi kavramlar kullanılır.

Fonem

Bir dilde anlam ayırt etmeye yarayan en küçük ses birimidir.

Morfem

Anlam taşıyan en küçük dil birimidir.

Sözdizimi

Sözcüklerin cümle içinde hangi kurallarla sıralandığını açıklar.

Zekâ

Zekâ; öğrenme, problem çözme, akıl yürütme, yeni durumlara uyum sağlama ve bilgiyi etkili kullanma gibi bilişsel yeteneklerle ilişkilendirilen geniş bir kavramdır.

Zekânın tek bir tanımı konusunda tam görüş birliği yoktur.

Spearman’ın Zekâ Görüşü

Charles Spearman zekânın:

• genel bir zihinsel yetenek olan g faktörü,
• belirli görevlere özgü s faktörleri

ile açıklanabileceğini savunmuştur.

Gardner’ın Çoklu Zekâ Görüşü

Howard Gardner, zekânın tek bir genel yetenek olarak görülmesine karşı çıkmış ve farklı zekâ alanları önerilmiştir.

Örnek alanlar:

• sözel,
• mantıksal-matematiksel,
• görsel-uzamsal,
• müziksel,
• bedensel-kinestetik,
• kişiler arası,
• içsel.

Sternberg’in Üçlü Zekâ Kuramı

Robert Sternberg zekâyı:

• analitik,
• yaratıcı,
• pratik

boyutlarla ele alır.

Zekâ Testleri

Zekâ testleri belirli bilişsel becerileri standart koşullarda ölçmeyi amaçlar.

Bir testin:

• geçerli,
• güvenilir,
• standardize

olması önemlidir.

IQ Kavramı

Günümüzde zekâ testleri bireyin performansını kendi yaş grubunun normlarıyla karşılaştıran standart puanlar üzerinden değerlendirir.

IQ tek başına kişinin tüm yeteneklerini, yaratıcılığını veya başarı potansiyelini bütünüyle açıklamaz.

Zekâda Kalıtım ve Çevre

Zekâ üzerindeki bireysel farklılıklar:

• genetik,
• eğitim,
• beslenme,
• kültür,
• çevresel uyarım,
• sağlık

gibi birçok etkenden kaynaklanabilir.

Kalıtım ve çevre birbirinden bağımsız değil, etkileşim hâlindedir.

Problem Çözmede Uzmanlık

Uzmanlar belirli bir alanda:

• daha örgütlü bilgiye,
• daha iyi örüntü tanımaya,
• daha etkili stratejilere

sahip olabilir.

Ancak uzmanlık her yeni problemde otomatik olarak doğru çözüm anlamına gelmez.

Metabiliş

Metabiliş, kişinin kendi düşünme ve öğrenme süreçleri hakkında düşünmesi ve onları düzenlemesidir.

Metabiliş örnekleri:

• “Bu konuyu gerçekten anladım mı?” diye kendine sormak,
• çalışma yöntemini değiştirmek,
• çözüm stratejisini değerlendirmek.

Eleştirel Düşünme

Eleştirel düşünme:

• kanıtları değerlendirme,
• varsayımları sorgulama,
• kaynak güvenilirliğini inceleme,
• alternatif açıklamaları karşılaştırma

becerilerini içerir.

Sık Karıştırılan Noktalar

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

Problem Çözme Sorusu

adım adım kesin yöntem → algoritma hızlı kısa yol → sezgisel yöntem nesnenin alışılmış işlevine takılma → işleve takılma eski çözüm alışkanlığında ısrar → zihinsel kurulum çözümün birden kavranması → içgörü

Karar Verme Sorusu

zihne kolay gelen örnek → bulunabilirlik tipik örneğe benzetme → temsil edicilik ilk bilgiye fazla bağlanma → çapa kendi görüşünü doğrulayanı arama → doğrulama yanlılığı

Zekâ Sorusu

g + s → Spearman çoklu zekâ → Gardner analitik + yaratıcı + pratik → Sternberg

Konu Özeti

Düşünme: kavram oluşturma, akıl yürütme, problem çözme ve karar verme süreçlerini kapsar.

Problem çözme: algoritma, sezgisel yöntem, içgörü, zihinsel kurulum ve işleve takılma.

Karar verme: bilişsel kestirmeler ve yanlılıklardan etkilenebilir.

Yaratıcılık: ıraksak ve yakınsak düşünmeyle ilişkilidir.

Dil: düşünmeyi etkileyebilir ancak düşünme yalnız dilden ibaret değildir.

Zekâ: öğrenme, problem çözme ve uyum sağlama gibi bilişsel yeteneklerle ilişkilidir.