AYT Psikoloji Kişilik Konu Anlatımı

Kişilik

Kişilik; bireyi başkalarından ayıran, düşünme, hissetme ve davranma biçimlerinde görece süreklilik gösteren özelliklerin bütünüdür. Kişilik tek bir davranıştan anlaşılmaz; bireyin farklı durumlarda ortaya koyduğu tutarlı eğilimler dikkate alınır.

AYT Felsefe Grubu’nda Kişilik konusu; kişilik kavramı, mizaç ve karakter, kişiliği etkileyen biyolojik ve çevresel etkenler, başlıca kişilik kuramları, Freud’un psikanalitik yaklaşımı, davranışçı ve sosyal-bilişsel görüşler, hümanistik yaklaşım, özellik yaklaşımı ve kişiliğin ölçülmesi üzerinden ele alınır.

Kişilik Nedir?

Kişilik, kişinin çevreye uyum sağlama biçimini etkileyen ve onu diğer bireylerden ayıran görece kalıcı özellikler bütünüdür.

Kişilik içinde:

• düşünme biçimleri,
• duygusal tepkiler,
• davranış eğilimleri,
• sosyal ilişkiler,
• değer ve tutumlar

birlikte değerlendirilebilir.

Mizaç

Mizaç, bireyin büyük ölçüde biyolojik temelli olan duygusal tepki ve uyarılma eğilimlerini ifade eder.

Örneğin:

• hareketlilik,
• kolay uyarılma,
• sakinlik,
• duygusal yoğunluk

mizaçla ilişkilendirilebilir.

Karakter

Karakter kavramı çoğu zaman bireyin:

• değerleri,
• ahlaki tutumları,
• toplumla etkileşim içinde gelişen davranış özellikleri

için kullanılır.

Mizaç, karakter ve kişilik aynı kavramlar değildir.

Kişiliği Etkileyen Etkenler

Kişilik gelişiminde tek bir neden yoktur.

Başlıca etkenler:

• kalıtım,
• mizaç,
• aile,
• kültür,
• sosyal çevre,
• öğrenme,
• yaşam deneyimleri,
• bireyin seçimleri.

Kalıtımın Rolü

Bazı kişilik özelliklerinde genetik etkiler bulunabilir.

Özellikle:

• duygusal tepkisellik,
• dışa dönüklük eğilimi,
• etkinlik düzeyi

gibi özelliklerde kalıtsal katkılar görülebilir.

Ancak genetik etki davranışı değişmez biçimde belirlemez.

Çevrenin Rolü

Aile, eğitim, arkadaş grupları, kültür ve yaşantılar kişiliğin biçimlenmesinde etkilidir.

Aynı biyolojik eğilim farklı çevrelerde farklı davranış örüntülerine dönüşebilir.

Kültür ve Kişilik

Kültür:

• hangi davranışların ödüllendirildiğini,
• hangi özelliklerin değerli görüldüğünü,
• benlik algısını,
• sosyal rolleri

etkileyebilir.

Bu nedenle kişilik hem bireysel hem kültürel bağlamda ele alınır.

Kişilik Kuramları

Kişiliği açıklamak için farklı kuramsal yaklaşımlar geliştirilmiştir.

Başlıca yaklaşımlar:

• psikanalitik,
• davranışçı,
• sosyal-bilişsel,
• hümanistik,
• özellik yaklaşımı.

Her yaklaşım kişiliğin farklı yönlerini öne çıkarır.

Freud’un Psikanalitik Yaklaşımı

Sigmund Freud kişiliği açıklarken bilinçdışı süreçlere, erken çocukluk yaşantılarına ve içsel çatışmalara önem verir.

Freud’a göre kişilik:

• id,
• ego,
• süperego

arasındaki etkileşimle açıklanabilir.

İd

İd, kişiliğin en ilkel bölümüdür.

Haz ilkesine göre işler.

Temel amacı:

• dürtülerin,
• isteklerin,
• gerilimlerin

hemen doyurulmasıdır.

Ego

Ego gerçeklik ilkesine göre çalışır.

İdin istekleri, dış dünyanın koşulları ve süperegonun talepleri arasında denge kurmaya çalışır.

Süperego

Süperego, toplumun ve ailenin değerlerinin içselleştirilmiş biçimidir.

Vicdan, ahlaki standartlar ve ideal davranışlarla ilişkilidir.

Freud’da Bilinç Düzeyleri

Freud zihinsel yaşamı:

• bilinç,
• bilinç öncesi,
• bilinçdışı

olarak ele almıştır.

Bilinçdışı, kişinin farkında olmadığı fakat davranışını etkileyebilen dürtü, düşünce ve çatışmaları içerir.

Savunma Mekanizmaları

Ego, kaygıyı azaltmak amacıyla savunma mekanizmalarını kullanabilir.

Örnekler:

• bastırma,
• yansıtma,
• inkâr,
• yer değiştirme,
• mantığa bürünme,
• yüceltme.

Savunma mekanizmaları çoğu zaman bilinçdışı işler.

Freud’un Psikoseksüel Gelişim Görüşü

Freud, kişilik gelişiminde erken çocukluğa büyük önem verir.

Psikoseksüel gelişim evreleri:

• oral,
• anal,
• fallik,
• gizil,
• genital.

Bir dönemde yaşanan aşırı doyum veya engellenmenin ileride kişilik özellikleriyle ilişkili olabileceğini savunmuştur.

Jung’un Yaklaşımı

Carl Gustav Jung, Freud’dan etkilenmiş ancak ondan ayrılmıştır.

Jung:

• kişisel bilinçdışı,
• kolektif bilinçdışı,
• arketip

kavramlarını öne çıkarmıştır.

Ayrıca içe dönüklük ve dışa dönüklük kavramlarının yaygınlaşmasında etkili olmuştur.

Adler’in Yaklaşımı

Alfred Adler kişilik gelişiminde:

• aşağılık duygusu,
• üstünlük çabası,
• sosyal ilgi

kavramlarına önem vermiştir.

Adler’e göre insan yalnız geçmiş dürtülerle değil, amaçları ve toplumsal yönelimiyle de anlaşılmalıdır.

Davranışçı Yaklaşım

Davranışçı yaklaşıma göre kişilik, büyük ölçüde öğrenilmiş davranış örüntülerinden oluşur.

Kişilik gelişiminde:

• koşullanma,
• pekiştirme,
• ceza,
• öğrenme geçmişi

önemlidir.

Sosyal-Bilişsel Yaklaşım

Sosyal-bilişsel yaklaşım davranışı:

• bireyin düşünceleri,
• çevre,
• davranışın kendisi

arasındaki karşılıklı etkileşimle açıklar.

Albert Bandura bu yaklaşımın önemli temsilcisidir.

Karşılıklı Belirleyicilik

Bandura’ya göre:

• kişi,
• davranış,
• çevre

birbirini karşılıklı olarak etkiler.

Bu görüşe karşılıklı belirleyicilik denir.

Öz Yeterlik

Öz yeterlik, kişinin belirli bir işi başarıyla yapabileceğine ilişkin inancıdır.

Yüksek öz yeterlik:

• daha fazla çaba,
• daha fazla ısrar,
• güçlük karşısında daha uzun süre devam etme

ile ilişkili olabilir.

Hümanistik Yaklaşım

Hümanistik yaklaşım kişiliği:

• özgür irade,
• kişisel seçim,
• gelişme potansiyeli,
• kendini gerçekleştirme

üzerinden ele alır.

Carl Rogers ve Abraham Maslow bu yaklaşımın önemli temsilcileridir.

Maslow ve Kendini Gerçekleştirme

Maslow’a göre insanlar yalnız eksikliklerini gidermeye değil, potansiyellerini gerçekleştirmeye de yönelir.

Kendini gerçekleştirme:

• yeteneklerini geliştirme,
• üretkenlik,
• anlamlı hedefler,
• kişisel potansiyeli kullanma

ile ilişkilidir.

Carl Rogers ve Benlik

Rogers kişiliği açıklarken “benlik” kavramına önem verir.

Gerçek Benlik

Bireyin kendisini gerçekte nasıl algıladığıdır.

İdeal Benlik

Bireyin olmak istediği kişiye ilişkin algısıdır.

Gerçek benlik ile ideal benlik arasındaki aşırı uyumsuzluk psikolojik gerilim yaratabilir.

Koşulsuz Olumlu Kabul

Rogers’a göre kişinin değerinin belirli koşullara bağlanmadan kabul edilmesi sağlıklı benlik gelişimini destekler.

“Başarılı olursan değerlisin.” gibi koşullu kabul, kişinin benlik algısını zorlayabilir.

Özellik Yaklaşımı

Özellik yaklaşımı kişiliği görece süreklilik gösteren özellik boyutları üzerinden açıklar.

Örnek özellikler:

• dışa dönüklük,
• sorumluluk,
• duygusal denge,
• uyumluluk.

Bu yaklaşım bireyleri katı tiplere ayırmak yerine özelliklerin derecelerini ölçmeyi amaçlayabilir.

Allport

Gordon Allport kişilik özelliklerini inceleyen önemli kuramcılardandır.

Özellikleri farklı önem düzeylerinde ele almıştır:

• baskın özellikler,
• merkezi özellikler,
• ikincil özellikler.

Her bireyin kendine özgü özellik örüntüsünü vurgulamıştır.

Cattell

Raymond Cattell faktör analizi kullanarak kişiliğin temel özellik boyutlarını belirlemeye çalışmıştır.

On altı kişilik faktörü yaklaşımıyla tanınır.

Eysenck

Hans Eysenck kişiliği geniş boyutlarla açıklamıştır.

Öne çıkan boyutlar:

• dışa dönüklük,
• nevrotiklik,
• psikotiklik.

Beş Faktör Kişilik Modeli

Günümüzde kişilik araştırmalarında sık kullanılan modellerden biri Beş Faktör modelidir.

Boyutlar:

• deneyime açıklık,
• sorumluluk,
• dışa dönüklük,
• uyumluluk,
• nevrotiklik/duygusal dengesizlik.

Bu model genellikle “Büyük Beşli” olarak bilinir.

Dışa Dönüklük

Dışa dönüklük:

• sosyallik,
• enerji,
• etkinlik,
• olumlu duygulanım

gibi özelliklerle ilişkilidir.

Düşük dışa dönüklük otomatik olarak “sosyal beceriksizlik” anlamına gelmez.

Sorumluluk

Sorumluluk boyutu:

• planlılık,
• düzen,
• öz disiplin,
• hedefe bağlılık

ile ilişkilidir.

Deneyime Açıklık

Deneyime açıklık:

• merak,
• yeni fikirlere açıklık,
• estetik duyarlılık,
• hayal gücü

ile ilişkilidir.

Uyumluluk

Uyumluluk:

• iş birliği,
• empati,
• güven,
• yardımseverlik

gibi özelliklerle ilişkilidir.

Nevrotiklik

Nevrotiklik:

• kaygı,
• duygusal dalgalanma,
• olumsuz duygulanıma yatkınlık

ile ilişkilidir.

Buradaki “nevrotiklik” klinik tanı değildir; kişilik boyutudur.

Tip Kuramları

Tip kuramları insanları belirli kişilik kategorilerine ayırmaya çalışır.

Örnek:

• içe dönük,
• dışa dönük.

Ancak modern kişilik psikolojisinde özelliklerin dereceli ve sürekli yapısı daha fazla vurgulanır.

Kişiliğin Ölçülmesi

Kişilik doğrudan gözlenemez.

Kişilik değerlendirmesinde:

• görüşme,
• davranış gözlemi,
• öz bildirim ölçekleri,
• kişilik envanterleri,
• projektif teknikler

kullanılabilir.

Öz Bildirim Testleri

Kişinin kendi düşünce, duygu ve davranışları hakkında sorulara cevap verdiği ölçme araçlarıdır.

Avantaj: çok kişiye uygulanabilir.

Sınırlılık: kişinin kendini farklı gösterme isteğinden etkilenebilir.

Kişilik Envanterleri

Standart sorularla belirli kişilik özelliklerini ölçmeye çalışır.

Bilimsel bir envanterin:

• geçerli,
• güvenilir,
• standardize

olması gerekir.

MMPI

Minnesota Çok Yönlü Kişilik Envanteri, klinik değerlendirmede kullanılan önemli objektif kişilik testlerinden biridir.

MMPI kişiliğin ve psikolojik belirtilerin belirli örüntülerini değerlendirmeyi amaçlar.

Projektif Testler

Projektif testlerde kişiye belirsiz veya yapılandırılmamış uyaranlar sunulur.

Temel varsayım: kişinin bu belirsiz uyaranlara kendi iç dünyasından anlam yükleyeceğidir.

Rorschach Testi

Mürekkep lekelerinin yorumlanmasına dayanır.

TAT

Tematik Algı Testi’nde belirsiz resimler hakkında hikâyeler oluşturulması istenir.

Objektif ve Projektif Testler

Objektif testler:

• standart sorular,
• belirli puanlama sistemi,
• daha yüksek standartlaştırma

özelliklerine sahiptir.

Projektif testler:

• belirsiz uyaranlar,
• yorumlama,
• daha öznel değerlendirme

içerebilir.

Kişilik Testlerinin Sınırları

Hiçbir kişilik testi tek başına kişinin tamamını açıklamaz.

Sonuçlar:

• bağlam,
• kültür,
• motivasyon,
• yanıt tarzı,
• testin geçerliği ve güvenirliği

gibi etkenlerden etkilenebilir.

Kişilik ve Durum Etkileşimi

Kişilik özellikleri davranışı etkiler ancak durumun özellikleri de önemlidir.

Aynı kişi:

• iş ortamında ciddi,
• arkadaş ortamında rahat,
• tehlike karşısında temkinli

davranabilir.

Bu durum kişiliğin olmadığı anlamına gelmez; davranış kişi ve durumun etkileşimidir.

Kişilikte Süreklilik ve Değişim

Kişilikte belirli bir süreklilik bulunabilir; ancak kişilik tamamen değişmez değildir.

Yaşam deneyimleri:

• yeni roller,
• eğitim,
• ilişkiler,
• önemli yaşam olayları

kişilik özelliklerinin düzeyini zaman içinde etkileyebilir.

Kişilik ve Benlik Saygısı

Benlik saygısı, kişinin kendisine ilişkin genel değer değerlendirmesidir.

Kişilikle ilişkili olsa da kişiliğin tamamı değildir.

Benlik saygısı:

• sosyal deneyimler,
• başarı ve başarısızlıklar,
• ilişkiler,
• kişinin kendine yönelik değerlendirmeleri

ile değişebilir.

Sık Karıştırılan Noktalar

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

Kuram Sorusu

bilinçdışı + id/ego/süperego → Freud kolektif bilinçdışı + arketip → Jung aşağılık duygusu → Adler öğrenilmiş davranışlar → davranışçı yaklaşım kişi-davranış-çevre → Bandura kendini gerçekleştirme → Maslow benlik ve koşulsuz kabul → Rogers kişilik boyutları → özellik yaklaşımı

Test Sorusu

standart soru ve puanlama → objektif test mürekkep lekesi → Rorschach resimlere hikâye → TAT MMPI → objektif kişilik envanteri

Freud Sorusu

haz → id gerçeklik → ego ahlak/vicdan → süperego

Konu Özeti

Kişilik: bireyin görece tutarlı düşünce, duygu ve davranış örüntülerinin bütünüdür.

Kişiliğin oluşumu: kalıtım + çevre + öğrenme + kültür + yaşam deneyimi.

Başlıca yaklaşımlar: psikanalitik, davranışçı, sosyal-bilişsel, hümanistik ve özellik yaklaşımı.

Freud: id, ego, süperego.

Bandura: karşılıklı belirleyicilik ve öz yeterlik.

Rogers-Maslow: hümanistik yaklaşım.

Büyük Beşli: deneyime açıklık, sorumluluk, dışa dönüklük, uyumluluk, nevrotiklik.

Kişilik ölçümü: objektif envanterler ve projektif teknikler.