AYT Psikoloji Öğrenme Konu Anlatımı

Öğrenme

Öğrenme; yaşantı, tekrar veya uygulama sonucunda davranışta ya da davranış potansiyelinde meydana gelen görece kalıcı değişmedir. Öğrenme yalnızca okulda bilgi edinmek değildir; beceriler, alışkanlıklar, tutumlar ve birçok davranış da öğrenme yoluyla kazanılır.

Öğrenme ve Olgunlaşma

Olgunlaşma organizmanın genetik yapısına bağlı biyolojik gelişimidir. Öğrenme ise yaşantı ve çevreyle etkileşim sonucu ortaya çıkar.

Öğrenme ve Performans

Öğrenme ile performans aynı şey değildir. Bir kişi bir davranışı öğrenmiş olabilir fakat yorgunluk, kaygı veya motivasyon düşüklüğü nedeniyle bunu her zaman gösteremeyebilir.

Klasik Koşullanma

Klasik koşullanma, başlangıçta nötr olan bir uyarıcının başka bir uyarıcıyla eşleştirilmesi sonucunda tepki oluşturabilir hâle gelmesidir.

Ivan Pavlov’un köpeklerle yaptığı çalışmalar klasik koşullanmanın en bilinen örneğidir.

Koşulsuz Uyarıcı

Öğrenme olmadan doğal olarak tepki oluşturan uyarıcıdır. Pavlov örneğinde yiyecektir.

Koşulsuz Tepki

Koşulsuz uyarıcıya doğal olarak verilen tepkidir. Pavlov örneğinde yiyeceğe salyadır.

Nötr Uyarıcı

Koşullanma öncesinde hedef tepkiyi oluşturmayan uyarıcıdır. Pavlov örneğinde başlangıçtaki zil sesidir.

Koşullu Uyarıcı

Nötr uyarıcının koşulsuz uyarıcıyla eşleştirilmesi sonucunda tepki oluşturabilir hâle gelmiş biçimidir.

Koşullu Tepki

Koşullu uyarıcıya öğrenme sonucunda verilen tepkidir.

Edinim

Koşullu uyarıcı ile koşulsuz uyarıcının tekrar tekrar eşleştirilmesi sonucunda koşullu tepkinin kazanılmasıdır.

Sönme

Koşullu uyarıcı uzun süre koşulsuz uyarıcı olmadan verilirse koşullu tepki azalabilir.

Kendiliğinden Geri Gelme

Sönmüş koşullu tepkinin bir süre sonra koşullu uyarıcı yeniden verildiğinde zayıf biçimde tekrar ortaya çıkabilmesidir.

Genelleme

Koşullu uyarıcıya benzeyen başka uyarıcılara da benzer tepki verilmesidir.

Ayırt Etme

Benzer uyarıcılar arasında fark kurarak yalnız belirli uyarıcıya tepki vermeyi öğrenmektir.

Üst Düzey Koşullanma

Koşullu uyarıcının başka bir nötr uyarıcıyla eşleştirilmesi sonucunda yeni bir koşullu uyarıcının oluşmasıdır.

Edimsel Koşullanma

Edimsel koşullanma, davranışın sonuçlarına göre öğrenilmesidir. B. F. Skinner bu yaklaşımın önemli temsilcisidir.

Pekiştirme

Pekiştirme, bir davranışın gelecekte tekrarlanma olasılığını artıran sonuçtur.

Pekiştirme olumlu veya olumsuz olabilir.

Olumlu Pekiştirme

Davranıştan sonra hoşa giden bir uyarıcı verilerek davranış artırılır.

Olumsuz Pekiştirme

Davranıştan sonra rahatsız edici bir uyarıcının kaldırılmasıyla davranış artırılır.

Ceza

Ceza bir davranışın gelecekte tekrarlanma olasılığını azaltmaya yönelik sonuçtur.

Birinci tür ceza: rahatsız edici bir uyarıcı eklenir.

İkinci tür ceza: hoş bir uyarıcı kaldırılır.

Birincil ve İkincil Pekiştireçler

Birincil pekiştireçler biyolojik ihtiyaçlarla doğrudan ilişkilidir: yiyecek ve su gibi.

İkincil pekiştireçler öğrenme yoluyla değer kazanır: para, not ve sosyal onay gibi.

Sürekli ve Aralıklı Pekiştirme

Sürekli pekiştirmede istenen davranış her ortaya çıktığında pekiştirilir.

Aralıklı pekiştirmede davranış her seferinde değil belirli zaman veya tepki düzenlerine göre pekiştirilir.

Şekillendirme

Karmaşık bir davranışın hedef davranışa yaklaşan küçük adımlarının sırayla pekiştirilmesidir.

Premack İlkesi

Daha çok tercih edilen etkinliğin, daha az tercih edilen davranışı artırmak için pekiştireç olarak kullanılmasıdır.

Kaçma ve Kaçınma Öğrenmesi

Kaçma öğrenmesi: başlamış rahatsız edici durumdan kurtulmadır.

Kaçınma öğrenmesi: rahatsız edici durum başlamadan onu önlemeye yönelik davranıştır.

Bilişsel Öğrenme

Bilişsel yaklaşımlar öğrenmede zihinsel süreçlere de önem verir. Beklentiler, zihinsel temsiller ve problem çözme öğrenmede rol oynar.

Gizil Öğrenme

Edward Tolman’a göre öğrenme her zaman hemen davranışa dönüşmez. Ödül olmadan da çevre hakkında bilgi edinilebilir; uygun koşul ortaya çıktığında bilgi davranışta görülebilir.

Bilişsel Harita

Çevrenin zihinsel temsilidir. Tolman’ın labirent çalışmaları bu kavramla ilişkilidir.

İçgörü Yoluyla Öğrenme

Wolfgang Köhler, problem çözmede çözümün birdenbire kavranmasını içgörü yoluyla öğrenme olarak açıklamıştır.

Gözlem Yoluyla Öğrenme

Albert Bandura’ya göre insanlar başkalarının davranışlarını ve sonuçlarını gözlemleyerek öğrenebilir.

Bandura’nın Süreci

Gözlem yoluyla öğrenmede:

• dikkat,
• hatırlama,
• davranışı gerçekleştirme,
• güdülenme

önemlidir.

Dolaylı Pekiştirme ve Dolaylı Ceza

Bir modelin ödüllendirildiğini görmek gözlemcinin benzer davranışını artırabilir: dolaylı pekiştirme.

Bir modelin cezalandırıldığını görmek benzer davranışı azaltabilir: dolaylı ceza.

Öğrenilmiş Çaresizlik

Tekrarlanan kontrolsüzlük deneyimleri sonucunda kişi daha sonra kontrol imkânı olsa bile pasif kalabilir.

Martin Seligman bu kavramla ilişkilidir.

Öğrenmeyi Etkileyen Etkenler

Öğrenme üzerinde:

• dikkat,
• motivasyon,
• hazırbulunuşluk,
• önceki öğrenmeler,
• fiziksel durum,
• kaygı,
• geribildirim,
• tekrar

etkilidir.

Hazırbulunuşluk

Bireyin öğrenme için gerekli ön bilgi, olgunluk ve motivasyona sahip olmasıdır.

Olumlu ve Olumsuz Aktarım

Olumlu aktarım: önceki öğrenmenin yeni öğrenmeyi kolaylaştırmasıdır.

Olumsuz aktarım: önceki öğrenmenin yeni öğrenmeyi zorlaştırmasıdır.

Geribildirim

Kişinin performansı hakkında bilgi almasıdır. Zamanında ve açık geribildirim öğrenmeyi destekleyebilir.

Dağıtılmış ve Toplu Çalışma

Dağıtılmış çalışma: çalışmanın zamana yayılmasıdır.

Toplu çalışma: uzun sürenin tek oturumda yoğun biçimde kullanılmasıdır.

Genellikle dağıtılmış çalışma kalıcı öğrenmede daha etkilidir.

Öğrenme ve Kaygı

Aşırı kaygı dikkati ve çalışma belleğini zorlayarak performansı düşürebilir. Orta düzey uyarılma birçok durumda daha elverişli olabilir.

Sık Karıştırılan Noktalar

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

Klasik Koşullanma

doğal uyarıcı → koşulsuz uyarıcı doğal tepki → koşulsuz tepki başlangıçta etkisiz → nötr uyarıcı öğrenmeden sonra → koşullu uyarıcı öğrenilmiş tepki → koşullu tepki

Edimsel Koşullanma

davranış artıyor + hoş ekleniyor → olumlu pekiştirme davranış artıyor + rahatsız edici kaldırılıyor → olumsuz pekiştirme davranış azalıyor → ceza

Bilişsel ve Sosyal Öğrenme

Tolman → gizil öğrenme Köhler → içgörü Bandura → gözlem/model alma Seligman → öğrenilmiş çaresizlik

Konu Özeti

Öğrenme yaşantı sonucu oluşan görece kalıcı davranış değişmesidir.

Klasik koşullanma: Pavlov ve uyarıcılar arası bağ.

Edimsel koşullanma: Skinner ve davranış-sonuç ilişkisi.

Bilişsel öğrenme: Tolman ve Köhler.

Sosyal öğrenme: Bandura.

Öğrenilmiş çaresizlik: Seligman.

Öğrenmeyi etkileyenler: dikkat, motivasyon, hazırbulunuşluk, önceki öğrenmeler, geribildirim, tekrar ve kaygı.