AYT Psikoloji Psikoloji Bilimi Konu Anlatımı

Psikoloji Bilimi

Psikoloji; davranışları ve zihinsel süreçleri bilimsel yöntemlerle inceleyen bilim dalıdır. İnsanların ve diğer canlıların nasıl algıladığı, düşündüğü, öğrendiği, hatırladığı, duygulandığı ve davrandığı psikolojinin temel inceleme alanları arasındadır.

AYT Felsefe Grubu’nda Psikoloji Bilimi konusu; psikolojinin tanımı ve amaçları, bilim olma süreci, temel yaklaşımlar, çalışma alanları, araştırma yöntemleri, deneysel araştırmanın temel kavramları ve araştırma etiği üzerinden ele alınır.

Psikoloji Nedir?

Psikoloji sözcüğü tarihsel olarak “psyche” ve “logos” kavramlarından türemiştir. Günümüzde psikoloji, ruh hakkında spekülatif açıklamalar yapan bir alan değil; davranış ve zihinsel süreçleri bilimsel yöntemlerle inceleyen bir bilim dalıdır.

Davranış:

• gözlenebilir tepkileri,
• hareketleri,
• konuşmayı,
• performansı

kapsayabilir.

Zihinsel süreçler:

• algılama,
• düşünme,
• hatırlama,
• karar verme,
• duygu,
• motivasyon

gibi doğrudan gözlenemeyen fakat davranış ve ölçümler yoluyla incelenebilen süreçlerdir.

Psikolojinin Temel Amaçları

Psikolojinin bilimsel amaçları dört başlıkta özetlenebilir.

Betimleme

Bir davranışın veya zihinsel sürecin nasıl ortaya çıktığını tanımlamaktır.

Açıklama

Davranışın nedenlerini veya hangi etkenlerle ilişkili olduğunu ortaya koymaktır.

Yordama

Belirli koşullarda hangi davranışın ortaya çıkabileceğini öngörmektir.

Kontrol ve Düzenleme

Davranışı etkileyen koşulların düzenlenmesiyle istenen değişikliklerin oluşturulmaya çalışılmasıdır.

Psikolojinin Bilim Olma Süreci

Psikoloji uzun süre felsefenin içinde insan zihni ve davranışları üzerine tartışmalarla gelişmiştir.

Modern bilimsel psikolojinin başlangıcı genellikle Wilhelm Wundt’un 1879 yılında Leipzig’de ilk psikoloji laboratuvarını kurmasıyla ilişkilendirilir.

Wilhelm Wundt

Wundt psikolojinin bağımsız bir bilim hâline gelmesinde öncü isimdir.

Özellikle bilinçli deneyimin kontrollü koşullarda incelenmesine önem vermiştir.

Bu dönemde içebakış yöntemi de kullanılmıştır.

Yapısalcılık

Yapısalcılık bilincin temel öğelerini çözümlemeye çalışır.

Edward Titchener bu yaklaşımın önemli temsilcilerindendir.

Temel soru:

“Bilinç hangi temel öğelerden oluşur?”

İşlevselcilik

İşlevselcilik zihinsel süreçlerin ve davranışların bireyin çevreye uyumunda ne işe yaradığını araştırır.

William James önemli temsilcilerindendir.

Temel soru:

“Zihin ve davranış ne işe yarar?”

Davranışçılık

Davranışçılık psikolojinin doğrudan gözlenebilir davranışlara odaklanması gerektiğini savunmuştur.

John B. Watson önemli isimlerdendir.

B. F. Skinner davranışın sonuçlarıyla şekillenmesine ilişkin çalışmalarla davranışçı yaklaşımı geliştirmiştir.

Davranışçılar:

• uyarıcı,
• tepki,
• öğrenme,
• pekiştirme

gibi kavramlara önem verir.

Gestalt Yaklaşımı

Gestalt psikolojisine göre psikolojik yaşantı, parçaların basit toplamından ibaret değildir.

Temel düşünce:

“Bütün, parçaların toplamından farklıdır.”

Gestalt yaklaşımı özellikle algı çalışmalarında etkili olmuştur.

Psikanalitik Yaklaşım

Sigmund Freud’un geliştirdiği psikanalitik yaklaşım:

• bilinçdışı süreçlere,
• erken çocukluk deneyimlerine,
• içsel çatışmalara

önem verir.

Freud’a göre insan davranışları yalnız bilinçli düşüncelerle açıklanamaz.

Hümanistik Yaklaşım

Hümanistik yaklaşım insanı yalnız çevrenin veya bilinçdışı güçlerin ürünü olarak görmez.

İnsanın:

• özgür seçimine,
• kişisel gelişimine,
• kendini gerçekleştirmesine

vurgu yapar.

Carl Rogers ve Abraham Maslow bu yaklaşımın önemli temsilcileridir.

Bilişsel Yaklaşım

Bilişsel yaklaşım:

• algılama,
• düşünme,
• bellek,
• problem çözme,
• dil,
• karar verme

gibi zihinsel süreçleri inceler.

Davranışı açıklarken kişinin bilgiyi nasıl işlediğine önem verir.

Biyolojik Yaklaşım

Biyolojik yaklaşım davranış ve zihinsel süreçlerin:

• beyin,
• sinir sistemi,
• hormonlar,
• genetik özellikler

ile ilişkisini inceler.

Bu yaklaşım psikoloji ile biyoloji ve sinir bilimleri arasında güçlü bağ kurar.

Sosyokültürel Yaklaşım

Sosyokültürel yaklaşım davranışların:

• kültür,
• toplumsal normlar,
• sosyal çevre,
• grup ilişkileri

tarafından nasıl etkilendiğini inceler.

Psikolojide Bütüncül Bakış

Günümüzde birçok psikolog davranışı tek bir etkenle açıklamak yerine biyolojik, psikolojik ve sosyal etkenlerin birlikte etkili olabileceğini kabul eder.

Bu yaklaşım biyopsikososyal bakış açısıyla ilişkilendirilebilir.

Psikolojinin Temel Alt Alanları

Psikoloji çok sayıda uzmanlık alanına ayrılır.

Deneysel Psikoloji

Temel psikolojik süreçleri kontrollü araştırmalarla inceler.

Bilişsel Psikoloji

Algı, dikkat, bellek, düşünme ve problem çözme süreçlerini inceler.

Gelişim Psikolojisi

İnsan yaşamındaki değişimleri doğumdan yaşlılığa kadar inceler.

Sosyal Psikoloji

Bireyin düşünce, duygu ve davranışlarının başkalarının varlığından nasıl etkilendiğini inceler.

Biyolojik Psikoloji

Davranış ile beyin, sinir sistemi, hormonlar ve genetik arasındaki ilişkiyi araştırır.

Kişilik Psikolojisi

Bireyler arasındaki kalıcı davranış ve kişilik farklılıklarını inceler.

Psikolojinin Uygulamalı Alanları

Klinik Psikoloji

Psikolojik sorunların değerlendirilmesi ve psikolojik müdahalelerle ilgilenir.

Danışmanlık Psikolojisi

Yaşam sorunları, uyum ve kişisel gelişim süreçlerinde danışmanlık hizmetleriyle ilgilenir.

Eğitim Psikolojisi

Öğrenme ve öğretme süreçlerini eğitim ortamlarında inceler.

Endüstri ve Örgüt Psikolojisi

İş yaşamındaki:

• çalışan davranışı,
• motivasyon,
• performans,
• liderlik,
• iş doyumu

gibi konuları inceler.

Psikolog ve Psikiyatrist Farkı

Psikolog psikoloji eğitimi alan uzmandır.

Psikiyatrist ise tıp eğitimi sonrasında psikiyatri alanında uzmanlaşmış hekimdir.

Psikiyatrist hekim olduğu için tıbbi tanı ve ilaç tedavisi uygulayabilir.

Psikologların çalışma yetkileri eğitim ve uzmanlık alanlarına göre belirlenir.

Psikolojide Bilimsel Araştırma

Psikolojide bilimsel araştırmanın temel özellikleri:

• sistemlilik,
• ölçülebilirlik,
• nesnellik çabası,
• tekrar edilebilirlik,
• eleştiriye açıklık,
• etik kurallara uyumdur.

Gözlem Yöntemi

Davranışın sistemli biçimde izlenmesi ve kaydedilmesidir.

Doğal Gözlem

Davranış doğal ortamında gözlenir.

Avantaj: davranış doğal koşullarda incelenir.

Sınırlılık: değişkenleri kontrol etmek zordur.

Kontrollü Gözlem

Davranış araştırmacının belirlediği koşullarda gözlenir.

Görüşme

Araştırmacının katılımcıya sorular yönelterek bilgi toplamasıdır.

Görüşme:

• yapılandırılmış,
• yarı yapılandırılmış,
• yapılandırılmamış

biçimlerde olabilir.

Anket

Çok sayıda kişiden kısa sürede veri toplamaya yarayan soru formudur.

Anketlerde:

• soruların açık olması,
• örneklemin uygun seçilmesi,
• yönlendirici ifadelerden kaçınılması

önemlidir.

Vaka İncelemesi

Bir kişi, grup veya olayın ayrıntılı biçimde incelenmesidir.

Avantaj: derinlemesine bilgi verir.

Sınırlılık: sonuçları herkese genellemek güç olabilir.

Korelasyonel Araştırma

Korelasyon iki değişkenin birlikte değişme derecesini gösterir.

Korelasyon:

• pozitif,
• negatif,
• sıfıra yakın

olabilir.

Pozitif Korelasyon

Bir değişken artarken diğerinin de artması veya biri azalırken diğerinin de azalmasıdır.

Örnek: çalışma süresi arttıkça test başarısının artması.

Bu ilişki tek başına neden-sonuç kanıtlamaz.

Negatif Korelasyon

Bir değişken artarken diğerinin azalmasıdır.

Örnek: uykusuzluk arttıkça dikkat performansının azalması.

Yine nedensellik sonucu doğrudan çıkarılamaz.

Deneysel Yöntem

Deney, neden-sonuç ilişkisini araştırmada güçlü bir yöntemdir.

Deneyde araştırmacı bir değişkeni değiştirir ve bunun başka bir değişken üzerindeki etkisini inceler.

Bağımsız Değişken

Araştırmacının etkisini incelemek için değiştirdiği değişkendir.

Bağımlı Değişken

Bağımsız değişkendeki değişimin etkisinin ölçüldüğü değişkendir.

Kontrol Değişkenleri

Deney sonucunu etkilememesi için sabit tutulmaya veya denetlenmeye çalışılan değişkenlerdir.

Deney Grubu ve Kontrol Grubu

Deney grubu araştırılan işlemin uygulandığı gruptur.

Kontrol grubu karşılaştırma yapmak için kullanılan ve deneysel işlemin uygulanmadığı veya standart koşulda tutulan gruptur.

Rastgele Atama

Katılımcıların deney ve kontrol gruplarına rastgele yerleştirilmesi, gruplar arasındaki başlangıç farklılıklarını azaltmaya yardımcı olur.

Rastgele atama ile rastgele örnekleme aynı şey değildir.

Evren ve Örneklem

Evren, araştırmanın sonuçlarının genellenmek istendiği büyük gruptur.

Örneklem, evrenden seçilen ve araştırmaya katılan daha küçük gruptur.

Örneklemin evreni iyi temsil etmesi genellenebilirlik açısından önemlidir.

Bağımsız ve Bağımlı Değişken Örneği

Bir araştırmacı farklı uyku sürelerinin dikkat puanına etkisini inceliyor.

Bağımsız değişken: uyku süresi.

Bağımlı değişken: dikkat puanı.

Kontrol edilmesi gereken değişkenler: ortam, test süresi, kullanılan test gibi etkenler olabilir.

Araştırmada Geçerlik

Geçerlik, bir ölçme aracının veya araştırmanın gerçekten ölçmek istediği şeyi ne ölçüde ölçtüğüyle ilgilidir.

Bir dikkat testi gerçekten dikkati ölçmelidir.

Araştırmada Güvenirlik

Güvenirlik, ölçümün benzer koşullarda tutarlı sonuçlar verme derecesidir.

Psikolojide Etik İlkeler

İnsanlarla yapılan psikolojik araştırmalarda etik ilkeler zorunludur.

Başlıca ilkeler:

• gönüllü katılım,
• bilgilendirilmiş onam,
• gizlilik,
• gereksiz zarar vermeme,
• araştırmadan çekilme hakkı,
• araştırma sonrasında bilgilendirme.

Bilgilendirilmiş Onam

Katılımcının araştırmanın genel niteliği, olası riskleri ve hakları hakkında bilgilendirilerek gönüllü biçimde katılım göstermesidir.

Gizlilik

Katılımcıların kişisel bilgilerinin korunmasıdır.

Aldatma ve Araştırma Sonrası Bilgilendirme

Bazı psikoloji araştırmalarında araştırmanın amacının önceden tamamen açıklanması sonucu etkileyebilir.

Etik açıdan gerekli görülen sınırlı aldatma kullanılmışsa katılımcılara araştırma sonrasında gerçek amaç açıklanmalıdır.

Bu süreç “debriefing”, yani araştırma sonrası bilgilendirme olarak adlandırılır.

Psikolojide Nesnellik

Psikolojide araştırmacı kişisel beklenti ve önyargıların sonuçları etkilemesini azaltmaya çalışır.

Bunun için:

• standart yöntemler,
• açık ölçütler,
• istatistiksel analiz,
• tekrar çalışmaları,
• körleme teknikleri

kullanılabilir.

Psikolojide Ölçme

Psikolojide bazı özellikler doğrudan gözlenemez.

Zekâ, tutum, kaygı, kişilik gibi özellikler:

• testler,
• ölçekler,
• davranış göstergeleri

üzerinden ölçülmeye çalışılır.

Bu nedenle ölçme araçlarının geçerli ve güvenilir olması önemlidir.

Bilimsel Psikolojinin Sınırları

Psikoloji insan davranışını bilimsel olarak inceler ancak insan davranışı çok etkenlidir.

Davranış:

• biyolojik,
• bilişsel,
• duygusal,
• sosyal,
• kültürel

etkenlerden birlikte etkilenebilir.

Bu nedenle psikolojik açıklamalar olasılıksal olabilir ve her bireyde aynı sonucu vermeyebilir.

Sık Karıştırılan Noktalar

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

Yaklaşım Sorusu

bilinç öğeleri → yapısalcılık uyum ve işlev → işlevselcilik gözlenebilir davranış → davranışçılık bütün → Gestalt bilinçdışı → psikanalitik kendini gerçekleştirme → hümanistik düşünme ve bellek → bilişsel beyin ve sinir sistemi → biyolojik

Araştırma Sorusu

derinlemesine tek vaka → vaka incelemesi çok kişiden soru formu → anket iki değişkenin birlikte değişimi → korelasyon neden-sonuç → deney

Deney Sorusu

değiştirilen → bağımsız değişken ölçülen → bağımlı değişken işlem uygulanan → deney grubu karşılaştırılan → kontrol grubu

Konu Özeti

Psikoloji: davranışları ve zihinsel süreçleri bilimsel yöntemle inceler.

Amaçları: betimleme, açıklama, yordama, kontrol/düzenleme.

Bilimsel başlangıç: Wundt, 1879, Leipzig.

Temel yaklaşımlar: yapısalcılık, işlevselcilik, davranışçılık, Gestalt, psikanalitik, hümanistik, bilişsel ve biyolojik yaklaşım.

Araştırma yöntemleri: gözlem, görüşme, anket, vaka incelemesi, korelasyon ve deney.

Deney: bağımsız değişken + bağımlı değişken + kontrol.

Etik: onam, gizlilik, zarar vermeme, çekilme hakkı.