AYT Tarih Atatürk Dönemi Türk Dış Politikası Konu Anlatımı

Atatürk Dönemi Türk Dış Politikası

Atatürk Dönemi Türk Dış Politikası, Lozan Barış Antlaşması sonrasında Türkiye Cumhuriyeti’nin bağımsızlığını koruma, Lozan’dan kalan sorunları çözme, sınır güvenliğini sağlama ve uluslararası barış içinde saygın bir devlet olarak yer alma çabalarını kapsar.

1923-1938 yılları arasında Türk dış politikasında tam bağımsızlık, millî çıkar, barışçılık, gerçekçilik, karşılıklılık ve uluslararası hukuka bağlılık temel ilkeler olarak öne çıktı.

AYT Tarih’te bu konu özellikle Musul, nüfus mübadelesi, yabancı okullar, Osmanlı borçları, Türkiye’nin Milletler Cemiyetine girişi, Balkan Antantı, Montrö Boğazlar Sözleşmesi, Sadabad Paktı ve Hatay meselesi üzerinden sorgulanır.

Türk Dış Politikasının Temel İlkeleri

Başlıca ilkeler:

• tam bağımsızlık,
• millî çıkar,
• barışçılık,
• gerçekçilik,
• karşılıklılık,
• başka devletlerin iç işlerine karışmama,
• Türkiye’nin iç işlerine müdahaleyi kabul etmeme,
• uluslararası hukuka saygıdır.

Atatürk’ün “Yurtta sulh, cihanda sulh.” sözü dönemin barışçı dış politika anlayışını özetleyen temel ifadelerden biridir.

Lozan Sonrası Dış Politika

Lozan Barış Antlaşması yeni Türk devletinin uluslararası alanda tanınmasını sağladı. Ancak bazı meseleler Lozan’da çözülemedi veya uygulama sırasında sorun hâline geldi.

Başlıca konular:

• Musul Sorunu,
• nüfus mübadelesi,
• yabancı okullar,
• Osmanlı borçları,
• Boğazların statüsü,
• Hatay meselesidir.

Musul Sorunu

Musul, Mondros Ateşkes Antlaşması imzalandığı sırada Osmanlı denetimindeydi. İngiltere ateşkes sonrasında bölgeyi işgal etti.

Lozan Konferansı’nda Türkiye ile İngiltere Musul konusunda anlaşamadı. Lozan’a göre sorun iki devlet arasında görüşülecek, çözüm bulunamazsa Milletler Cemiyetine götürülecekti.

Haliç Konferansı

Türkiye ile İngiltere Musul sorununu çözmek amacıyla 1924’te Haliç Konferansı’nda görüştü.

Taraflar uzlaşamayınca konu Milletler Cemiyetine taşındı.

Şeyh Sait İsyanı ve Musul

1925 Şeyh Sait İsyanı Türkiye’nin Musul meselesiyle ilgilendiği sırada iç güvenliği olumsuz etkiledi.

Türkiye’nin askerî ve siyasi gücünün iç güvenliğe yönelmesi Musul konusundaki hareket alanını daralttı.

Ankara Antlaşması ve Musul’un Çözümü

Türkiye, İngiltere ve Irak arasında 5 Haziran 1926 Ankara Antlaşması imzalandı.

Sonuçları:

• Musul Irak’a bırakıldı,
• Türkiye-Irak sınırı büyük ölçüde kesinleşti,
• Türkiye ile İngiltere arasındaki önemli bir sorun sona erdi.

Nüfus Mübadelesi Sorunu

Lozan’da Türkiye ile Yunanistan arasında nüfus değişimi kararlaştırıldı.

Genel olarak Türkiye’deki Rum Ortodoks nüfus Yunanistan’a, Yunanistan’daki Müslüman nüfus Türkiye’ye gönderilecekti.

Mübadele dışında:

• İstanbul Rumları,
• Batı Trakya Türkleri

tutuldu.

Anlaşmazlık, İstanbul’da kimlerin yerleşik sayılacağı konusunda çıktı. Sorun 1930’da yapılan düzenlemelerle çözüldü ve Türk-Yunan yakınlaşması başladı.

Türk-Yunan Yakınlaşması

Mübadele sorununun çözülmesinden sonra Türkiye ile Yunanistan arasındaki ilişkiler gelişti.

Bu yakınlaşma Balkanlarda barış ortamını güçlendirdi ve Balkan Antantı’nın kurulmasına zemin hazırladı.

Yabancı Okullar Sorunu

Türkiye’deki yabancı okulların Türk kanunlarına uyması istendi.

Türkiye:

• eğitim kurumlarının denetimini egemenlik hakkı kabul etti,
• yabancı devletlerin iç işlerine müdahalesini reddetti.

Bu konuda özellikle Fransa ile görüş ayrılıkları yaşandı.

Osmanlı Borçları

Osmanlı Devleti’nden kalan dış borçlar, Osmanlı topraklarından ayrılan devletler arasında paylaştırıldı.

Türkiye kendi payına düşen borçların ödeme şartlarını özellikle Fransa ile görüştü. 1929 Dünya Ekonomik Bunalımı ödeme koşullarının yeniden düzenlenmesinde etkili oldu.

Türkiye-Sovyetler Birliği İlişkileri

Millî Mücadele döneminde başlayan yakınlık Cumhuriyet döneminde de sürdü.

1925’te Türkiye ile Sovyetler Birliği arasında Dostluk ve Tarafsızlık Antlaşması imzalandı.

Uluslararası Barış Girişimleri

Türkiye savaşları dış politika aracı olarak kullanmaktan kaçınmaya çalıştı.

Bu anlayış doğrultusunda uluslararası barış girişimlerine katıldı ve komşularıyla dostluk antlaşmaları yaptı.

Türkiye, savaşı uluslararası politikanın aracı olmaktan çıkarmayı amaçlayan Briand-Kellogg Paktı’na da katıldı.

Milletler Cemiyetine Giriş

Türkiye başlangıçta Milletler Cemiyetinin Musul meselesindeki tavrı nedeniyle kuruma mesafeli yaklaştı.

1930’lu yıllarda uluslararası şartlar değişti. Türkiye 1932’de davet edilerek Milletler Cemiyetine üye oldu.

1930’larda Avrupa’daki Tehditler

1930’lu yıllarda:

• Almanya’da Nazi yönetiminin güçlenmesi,
• İtalya’nın yayılmacı politikaları,
• silahlanma yarışı,
• sınırları değiştirmek isteyen devletlerin artması

uluslararası güvenliği tehdit etti.

Türkiye bu ortamda bölgesel ittifaklara ve kolektif güvenlik politikasına önem verdi.

Balkan Antantı

9 Şubat 1934’te kuruldu.

Üyeleri:

• Türkiye,
• Yunanistan,
• Yugoslavya,
• Romanya.

Amaç:

• Balkan sınırlarını korumak,
• bölgesel barış ve istikrarı güçlendirmek,
• yayılmacı politikalara karşı dayanışma sağlamaktır.

Bulgaristan mevcut sınırları değiştirmek istediği, Arnavutluk ise İtalya’nın etkisinde olduğu için antanta katılmadı.

Montrö Boğazlar Sözleşmesi

Lozan Boğazlar Sözleşmesi Türkiye’nin Boğazlar üzerindeki egemenliğini sınırlandırmıştı.

Boğazlar askerden arındırılmış ve uluslararası bir komisyonun denetimine bırakılmıştı.

1930’lu yıllarda Avrupa’daki güvenlik şartları değişince Türkiye Boğazların statüsünün yeniden görüşülmesini istedi.

20 Temmuz 1936’da Montrö Boğazlar Sözleşmesi imzalandı.

Sonuçları:

• Boğazlar Komisyonu kaldırıldı,
• Boğazların yönetimi Türkiye’ye geçti,
• Türkiye Boğazları askerîleştirme hakkı kazandı,
• Türkiye’nin Boğazlar üzerindeki egemenliği güçlendi,
• savaş gemilerinin geçişi konusunda Türkiye’ye önemli yetkiler verildi.

Sadabad Paktı

8 Temmuz 1937’de İran’ın Sadabad Sarayı’nda imzalandı.

Üyeleri:

• Türkiye,
• İran,
• Irak,
• Afganistan.

Amaçları:

• Orta Doğu’da barış ve güvenliği korumak,
• birbirlerinin sınırlarına ve iç işlerine saygı göstermek,
• saldırmazlık ve dostluk ilişkilerini geliştirmektir.

Balkan Antantı ile Sadabad Paktının Ortak Yönü

Her ikisi de:

• bölgesel barışı,
• sınır güvenliğini,
• saldırgan politikalara karşı dayanışmayı

destekledi.

Hatay Sorunu

Hatay, 1921 Ankara Antlaşması ile Fransız mandası altındaki Suriye sınırları içinde özel yönetime sahip bir bölge olarak bırakılmıştı.

Fransa 1936’da Suriye’ye bağımsızlık verme sürecine girince Hatay’ın geleceği yeniden gündeme geldi.

Türkiye Hatay’daki Türk nüfusun haklarını ve bölgenin özel statüsünü savundu.

Atatürk Hatay meselesine büyük önem verdi.

Hatay’ın Bağımsızlığı

Türkiye meseleyi Milletler Cemiyetine taşıdı.

Uluslararası görüşmeler sonucunda Hatay için özel statü oluşturuldu.

1938’de Hatay Devleti kuruldu ve Tayfur Sökmen devlet başkanı seçildi.

Hatay 1939’da, Atatürk’ün ölümünden sonra, Türkiye’ye katıldı.

Hatay Meselesinin Çözüm Yöntemi

Hatay sorunu:

• diplomasi,
• uluslararası hukuk,
• Milletler Cemiyeti,
• Türkiye-Fransa görüşmeleri

yoluyla çözüldü.

Bu süreç Atatürk dönemi dış politikasının barışçı ve gerçekçi karakterini gösterir.

İtalya ile İlişkiler

Mussolini yönetimindeki İtalya’nın Akdeniz’de yayılmacı politika izlemesi ve Habeşistan’ı işgal etmesi Türkiye’nin güvenlik kaygılarını artırdı.

Bu durum Türkiye’nin:

• Balkan Antantı,
• Sadabad Paktı,
• Boğazların güvenliği

gibi konulara daha fazla önem vermesine yol açtı.

İngiltere ile İlişkiler

Cumhuriyet’in ilk yıllarında Musul Türkiye-İngiltere ilişkilerinin temel sorunuydu.

1926 Ankara Antlaşması sonrasında ilişkiler daha dengeli hâle geldi.

1930’larda Almanya ve İtalya’nın yayılmacılığı Türkiye ile İngiltere arasında güvenlik alanında yakınlaşmaya zemin hazırladı.

Fransa ile İlişkiler

Fransa ile:

• Osmanlı borçları,
• yabancı okullar,
• Hatay

konularında sorunlar yaşandı.

Türkiye bağımsızlık ve egemenlik ilkesinden taviz vermeden diplomatik yolları kullandı.

Atatürk Dönemi Dış Politikasının Genel Sonuçları

1923-1938 arasında Türkiye:

• Lozan’dan kalan sorunların büyük bölümünü çözdü,
• komşularıyla ilişkilerini geliştirdi,
• Milletler Cemiyetine katıldı,
• Balkan Antantı ve Sadabad Paktıyla bölgesel güvenliğe katkı sağladı,
• Montrö ile Boğazlar üzerindeki egemenliğini güçlendirdi,
• Hatay’ın bağımsızlık sürecini diplomatik yollarla ilerletti.

Sık Karıştırılan Noktalar

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

Devlet Eşleştirmesi

Musul → İngiltere mübadele → Yunanistan yabancı okullar → Fransa Hatay → Fransa-Suriye meselesi 1925 dostluk → Sovyetler Birliği

Tarih Eşleştirmesi

1926 → Ankara Antlaşması 1932 → Milletler Cemiyeti 1934 → Balkan Antantı 1936 → Montrö 1937 → Sadabad Paktı 1938 → Hatay Devleti

Amaç Sorusu

Boğaz egemenliği → Montrö Balkan güvenliği → Balkan Antantı Orta Doğu güvenliği → Sadabad Paktı uluslararası örgüt üyeliği → Milletler Cemiyeti

Konu Özeti

1923-1930: Lozan’dan kalan meseleler.

Musul: 1926 Ankara Antlaşması.

Mübadele: Yunanistan ile sorun, 1930’da yakınlaşma.

1932: Milletler Cemiyeti.

1934: Balkan Antantı.

1936: Montrö.

1937: Sadabad Paktı.

1938: Hatay Devleti.

Temel anlayış: tam bağımsızlık + barış + gerçekçilik + millî çıkar.