AYT Tarih I. Dünya Savaşı Konu Anlatımı

I. Dünya Savaşı

Birinci Dünya Savaşı, 1914-1918 yılları arasında Avrupa merkezli başlayıp kısa sürede çok geniş bir coğrafyaya yayılan ve dünya siyasi düzenini kökten değiştiren büyük savaştır. Sanayileşme, sömürgecilik, silahlanma, milliyetçilik ve devletler arası bloklaşma savaşın temel nedenleri arasındadır.

AYT Tarih’te bu konu; savaşın nedenleri ve blokları, Osmanlı Devleti’nin savaşa girişi, Osmanlı cepheleri, İtilaf Devletlerinin Osmanlı topraklarını paylaşmaya yönelik gizli antlaşmaları, savaşın sona ermesi, Wilson İlkeleri ve Mondros Ateşkes Antlaşması üzerinden sorgulanır.

Savaşın Genel Nedenleri

Birinci Dünya Savaşı’nın tek bir nedeni yoktur. Uzun süredir biriken siyasi, ekonomik ve askerî rekabet savaşı hazırlamıştır.

Başlıca nedenler:

• sömürgecilik yarışı,
• ham madde ve pazar rekabeti,
• milliyetçilik düşüncesi,
• silahlanma yarışı,
• devletler arası bloklaşma,
• Almanya ile İngiltere arasındaki ekonomik ve deniz gücü rekabeti,
• Fransa’nın Alsas-Loren’i Almanya’dan geri almak istemesi,
• Rusya’nın Balkanlar ve Boğazlar üzerindeki hedefleri,
• Avusturya-Macaristan ile Rusya’nın Balkanlarda karşı karşıya gelmesidir.

Devletler Arası Bloklaşma

Savaş öncesinde Avrupa’da iki büyük blok oluştu.

İttifak Devletleri

Savaşın başında temel güçler:

• Almanya,
• Avusturya-Macaristan.

Daha sonra:

• Osmanlı Devleti,
• Bulgaristan

bu gruba katıldı.

İtalya savaş öncesi Üçlü İttifak içinde yer almasına rağmen savaş başladığında tarafsız kaldı ve 1915’te İtilaf Devletleri yanında savaşa girdi.

İtilaf Devletleri

Temel güçler:

• İngiltere,
• Fransa,
• Rusya.

Savaş ilerledikçe İtalya, ABD ve başka devletler de İtilaf grubuna katıldı.

Savaşı Başlatan Olay

28 Haziran 1914’te Avusturya-Macaristan veliahdı Franz Ferdinand, Saraybosna’da bir Sırp milliyetçisi tarafından öldürüldü.

Avusturya-Macaristan Sırbistan’a savaş ilan etti. İttifak sistemlerinin devreye girmesiyle savaş kısa sürede Avrupa geneline yayıldı.

Osmanlı Devleti’nin Savaş Öncesi Durumu

Osmanlı Devleti savaştan hemen önce:

• Trablusgarp’ı kaybetmiş,
• Balkan Savaşlarında ağır toprak kayıpları yaşamış,
• askerî ve mali açıdan yıpranmış,
• Rusya tehdidini güçlü biçimde hissetmiş,
• büyük devletler arasında siyasi yalnızlık yaşamıştı.

Bu şartlar Osmanlı yönetimini güçlü bir müttefik arayışına itti.

Osmanlı Devleti’nin Savaşa Girme Nedenleri

Başlıca nedenler:

• siyasi yalnızlıktan kurtulmak,
• Rusya’ya karşı güçlü müttefik bulmak,
• yakın dönemde kaybedilen bazı toprakları geri almak,
• Almanya’nın savaşı kazanacağına inanmak,
• kapitülasyonlardan ve dış baskılardan kurtulma umudu,
• Almanya’nın askerî ve siyasi desteğinden yararlanmak.

Osmanlı Devleti ile Almanya arasında 2 Ağustos 1914’te gizli ittifak antlaşması imzalandı.

Yavuz ve Midilli Olayı

Akdeniz’de İngiliz donanmasından kaçan Alman savaş gemileri Goeben ve Breslau Osmanlı sularına sığındı.

Osmanlı Devleti gemileri satın aldığını açıkladı ve gemilere:

• Yavuz,
• Midilli

adlarını verdi.

Gemilerdeki Alman personelin önemli bölümü görevini sürdürdü.

Bu gemilerin Karadeniz’e çıkarak Rus limanlarını bombalaması Osmanlı Devleti’nin savaşa fiilen girmesine yol açtı.

Osmanlı Devleti’nin Savaşa Girmesinin Sonuçları

• savaş daha geniş bir coğrafyaya yayıldı,
• yeni cepheler açıldı,
• Boğazlar İtilaf Devletleri için önemli hedef hâline geldi,
• Rusya’ya yardım ulaştırılması zorlaştı,
• İngiltere’nin sömürge yolları tehdit edildi,
• savaşın süresi uzadı.

Osmanlı Cepheleri

Osmanlı cepheleri genel olarak:

• taarruz cepheleri,
• savunma cepheleri,
• müttefiklere yardım cepheleri

şeklinde sınıflandırılabilir.

Bu sınıflandırmada bazı cephelerin zaman içinde savunma-taarruz niteliği değişebilse de sınavlarda temel amaç ve sonuç önemlidir.

Kafkas Cephesi

Rusya’ya karşı açıldı.

Amaçlar:

• Kars, Ardahan ve Batum’u geri almak,
• Rusya’nın Kafkasya’daki gücünü kırmak,
• Orta Asya Türk topluluklarıyla bağlantı kurmak,
• Rusya üzerindeki baskıyı artırmaktı.

Sarıkamış Harekâtı

1914 sonu ve 1915 başında gerçekleştirildi.

Ağır kış şartları, lojistik sorunlar ve planlama problemleri nedeniyle Osmanlı ordusu büyük kayıplar verdi.

1917 Rus Devrimi ve Kafkas Cephesi

1917’de Rusya’da gerçekleşen Bolşevik Devrimi savaşın gidişini etkiledi.

Yeni Rus yönetimi savaştan çekilmeye yöneldi.

1918 Brest-Litovsk Antlaşması ile:

• Kars,
• Ardahan,
• Batum

Osmanlı Devleti’ne geri verildi.

Kanal Cephesi

İngiltere’ye karşı açıldı.

Amaçlar:

• Süveyş Kanalı’nı ele geçirmek,
• İngiltere’nin Hindistan ve sömürgeleriyle bağlantısını zayıflatmak,
• Mısır’daki İngiliz varlığını tehdit etmekti.

Osmanlı kuvvetleri Kanal’ı ele geçiremedi.

Çanakkale Cephesi

İtilaf Devletleri 1915’te Çanakkale Boğazı’nı geçmeye çalıştı.

Amaçları:

• İstanbul’u ele geçirmek,
• Osmanlı Devleti’ni savaş dışı bırakmak,
• Boğazları açmak,
• Rusya’ya silah ve ekonomik yardım ulaştırmak,
• Balkan devletlerini İtilaf tarafına çekmekti.

Deniz Harekâtı

18 Mart 1915’te İtilaf donanması Boğazı denizden geçemedi.

Nusret Mayın Gemisi’nin döşediği mayınlar savunmada önemli rol oynadı.

Kara Savaşları

İtilaf kuvvetleri Gelibolu Yarımadası’na çıkarma yaptı.

Mustafa Kemal:

• Arıburnu,
• Conkbayırı,
• Anafartalar

bölgelerindeki başarılarıyla öne çıktı.

Çanakkale Cephesi’nin Sonuçları

• İtilaf Devletleri Boğazları geçemedi,
• İstanbul işgal edilmedi,
• Osmanlı Devleti savaş dışı bırakılamadı,
• Rusya’ya deniz yoluyla yardım ulaştırılamadı,
• savaşın süresi uzadı,
• Bulgaristan İttifak Devletleri yanında savaşa katıldı,
• Mustafa Kemal’in askerî itibarı arttı.

Irak Cephesi

İngiltere:

• Basra Körfezi’ni güvence altına almak,
• petrol bölgelerini kontrol etmek,
• Hindistan yolunu korumak,
• Mezopotamya’da ilerlemek

amacıyla Irak’a asker çıkardı.

Kutü’l-Amare

Osmanlı ordusu 1916’da Kutü’l-Amare’de önemli bir İngiliz kuvvetini teslim aldı.

Bu önemli başarıya rağmen İngilizler daha sonra yeniden ilerledi ve 1917’de Bağdat’ı ele geçirdi.

Suriye-Filistin Cephesi

İngiliz kuvvetlerinin Mısır ve Filistin üzerinden kuzeye ilerlediği cephedir.

Osmanlı ordusu savaşın son dönemlerinde geri çekildi.

Mustafa Kemal, Yıldırım Orduları Grubu içinde görev yaptı ve savaşın son günlerinde bu grubun komutanlığına getirildi.

Hicaz-Yemen Cephesi

İngiltere’nin desteklediği Şerif Hüseyin isyanı Osmanlı Devleti’ni bölgede zor durumda bıraktı.

Fahreddin Paşa komutasındaki Osmanlı birlikleri Medine’yi uzun süre savundu.

Müttefiklere Yardım Cepheleri

Osmanlı Devleti müttefiklerini desteklemek amacıyla:

• Galiçya,
• Romanya,
• Makedonya

cephelerine asker gönderdi.

Bu cepheler Osmanlı’nın kendi topraklarını doğrudan savunduğu ana cephelerden değildir.

Çanakkale ile Kanal Cephelerinin Farkı

Çanakkale: İtilaf Devletlerinin Osmanlı’yı savaş dışı bırakma saldırısına karşı savunma cephesi.

Kanal: Osmanlı Devleti’nin İngiltere’nin Süveyş bağlantısına yönelik taarruz girişimi.

1915 Tehcir ve Sevk Uygulaması

Savaş sırasında Kafkas Cephesi ve çevresinde güvenlik sorunları, bazı silahlı isyanlar ve Rus ordusuyla iş birliği iddiaları Osmanlı yönetimini tehcir ve sevk uygulamasına yöneltti.

1915’te çıkarılan geçici düzenleme ile bazı Ermeni toplulukları savaş bölgelerinden Suriye ve çevresine sevk edildi.

Savaş şartları, saldırılar, salgınlar, açlık ve uygulamadaki ağır sorunlar büyük can kayıplarına ve insani felakete yol açtı.

AYT’de konu genellikle:

• cephe gerisi güvenliği,
• savaş koşulları,
• 1915 gelişmeleri

çerçevesinde ele alınır.

İtilaf Devletlerinin Gizli Antlaşmaları

İtilaf Devletleri savaş sürerken Osmanlı topraklarının paylaşımı konusunda çeşitli gizli antlaşmalar yaptı.

İstanbul Antlaşması

1915.

İngiltere ve Fransa, İstanbul ve Boğazlar üzerinde Rusya’ya yönelik vaatlerde bulundu.

Londra Antlaşması

1915.

İtalya’nın İtilaf Devletleri yanında savaşa girmesi karşılığında çeşitli toprak vaatleri yapıldı.

Sykes-Picot Antlaşması

1916.

İngiltere ve Fransa Osmanlı’nın Orta Doğu topraklarındaki nüfuz alanlarını paylaşmayı planladı.

Saint-Jean-de-Maurienne Antlaşması

1917.

İtalya’ya Anadolu’da bazı nüfuz alanları vaat edildi.

Bolşevik Devrimi ve Gizli Antlaşmalar

1917 Bolşevik Devrimi sonrasında yeni Rus yönetimi Çarlık döneminde yapılan bazı gizli antlaşmaları açıkladı.

Bu gelişme İtilaf devletlerinin paylaşım planlarının kamuoyunca öğrenilmesine katkı sağladı.

ABD’nin Savaşa Girmesi

ABD 1917 yılında İtilaf Devletleri yanında savaşa girdi.

Başlıca nedenler:

• Almanya’nın sınırsız denizaltı savaşı,
• Amerikan ticaret ve güvenlik çıkarlarının zarar görmesi,
• Almanya’nın Meksika’ya yönelik Zimmermann Telgrafı gibi girişimleridir.

ABD’nin savaşa girmesi İtilaf Devletlerinin insan gücü, mali ve ekonomik kapasitesini artırdı.

Wilson İlkeleri

ABD Başkanı Woodrow Wilson 1918’de barış ilkelerini açıkladı.

Önemli düşünceler:

• açık diplomasi,
• ulusların geleceğiyle ilgili düzenlemeler,
• denizlerde serbestlik,
• silahlanmanın azaltılması,
• uluslararası barışı koruyacak bir örgütün kurulmasıdır.

Bu son düşünce Milletler Cemiyetinin kurulmasına zemin hazırladı.

Osmanlı açısından Wilson İlkelerinde Türklerin çoğunlukta olduğu bölgelerde egemenliklerinin güvence altında olması yönündeki ifade önem taşıdı.

Savaşın Sona Ermesi

1918’de İttifak Devletleri savaş gücünü kaybetmeye başladı.

Bulgaristan’ın savaştan çekilmesiyle Osmanlı Devleti’nin Almanya ile kara bağlantısı kesildi.

Ardından Osmanlı Devleti Mondros Ateşkes Antlaşması’nı imzaladı.

Avusturya-Macaristan ve Almanya da ateşkes isteyerek savaştan çekildi.

Mondros Ateşkes Antlaşması

30 Ekim 1918’de Osmanlı Devleti ile İtilaf Devletleri arasında imzalandı.

Başlıca hükümler:

• Boğazlar İtilaf Devletlerine açılacak,
• Osmanlı ordusu büyük ölçüde terhis edilecek,
• silah ve cephane depoları denetlenecek,
• ulaşım ve haberleşme araçları İtilaf denetimine açılacak,
• İtilaf Devletleri güvenliklerini tehdit eden durumlarda stratejik noktaları işgal edebilecek,
• doğudaki altı vilayette karışıklık çıkması hâlinde buralar işgal edilebilecekti.

Birinci Dünya Savaşı’nın Genel Sonuçları

• milyonlarca insan hayatını kaybetti,
• Avrupa’nın siyasi haritası değişti,
• Osmanlı, Avusturya-Macaristan, Rus Çarlığı ve Alman İmparatorluğu gibi büyük siyasi yapılar sona erdi veya rejim değiştirdi,
• yeni devletler kuruldu,
• milliyetçilik hareketleri güçlendi,
• ekonomik ve toplumsal yıkım yaşandı,
• Milletler Cemiyeti kuruldu,
• manda ve himaye sistemi ortaya çıktı,
• savaş sonrası ağır barış şartları yeni uluslararası sorunlara zemin hazırladı.

Paris Barış Konferansı

1919’da savaş sonrası barış düzenini oluşturmak amacıyla toplandı.

Konferansta:

• yenilen devletlerle yapılacak antlaşmalar,
• yeni sınırlar,
• sömürgelerin ve eski Osmanlı topraklarının statüsü

görüşüldü.

Manda sistemi bu dönemin önemli uygulamalarından biri hâline geldi.

Savaş Sonrası Barış Antlaşmaları

İtilaf Devletleri yenilen devletlerle ayrı ayrı antlaşmalar yaptı.

Almanya → Versailles. Avusturya → Saint-Germain. Bulgaristan → Neuilly. Macaristan → Trianon. Osmanlı Devleti → Sevr.

Sık Karıştırılan Noktalar

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

Neden Sorusu

sömürgecilik + pazar → ekonomik rekabet milliyetçilik + Balkanlar → siyasi gerilim silahlanma + bloklar → savaş ortamı Saraybosna → tetikleyici olay

Cephe Sorusu

Sarıkamış → Kafkas Süveyş → Kanal Anafartalar → Çanakkale Kutü’l-Amare → Irak Medine → Hicaz

Antlaşma Sorusu

Kars-Ardahan-Batum → Brest-Litovsk savaştan çekilme → Mondros Orta Doğu paylaşımı → Sykes-Picot

Konu Özeti

1914: Saraybosna suikastı ve savaşın başlaması.

Osmanlı: Almanya ile ittifak, Yavuz-Midilli olayı ve Rus limanlarının bombalanması.

Cepheler: Kafkas, Kanal, Çanakkale, Irak, Suriye-Filistin, Hicaz-Yemen.

Yardım cepheleri: Galiçya, Romanya, Makedonya.

1917: Rusya’da Bolşevik Devrimi, ABD’nin savaşa girişi.

1918: Brest-Litovsk, Wilson İlkeleri, Mondros ve savaşın sona ermesi.