AYT Tarih Küreselleşen Dünya Konu Anlatımı

Küreselleşen Dünya

Küreselleşen Dünya konusu, Soğuk Savaş’ın sona ermesinden sonra uluslararası sistemde yaşanan siyasi, ekonomik, teknolojik ve toplumsal dönüşümleri inceler. 1989’da Berlin Duvarı’nın yıkılması, 1991’de Sovyetler Birliği’nin dağılması, Doğu Bloku’nun çözülmesi, Avrupa Birliği’nin güçlenmesi, yeni bağımsız devletlerin ortaya çıkması, Balkanlar ve Kafkasya’daki çatışmalar, Körfez savaşları ve iletişim teknolojilerindeki gelişmeler bu dönemin temel başlıklarıdır.

AYT Tarih’te bu konu; Soğuk Savaş sonrası yeni dünya düzeni, SSCB’nin dağılması, Bağımsız Devletler Topluluğu, Almanya’nın birleşmesi, Avrupa Birliği, Körfez Savaşı, Yugoslavya’nın parçalanması, Bosna-Hersek ve Kosova, Türk Cumhuriyetleri, 11 Eylül saldırıları, küreselleşme ve Türkiye’nin yeni dönemdeki dış ilişkileri üzerinden sorgulanır.

Bu konunun sonunda bir öğrencinin:

• Doğu Bloku’nun çözülme nedenlerini açıklayabilmesi,
• Berlin Duvarı’nın yıkılması ve Almanya’nın birleşmesini yorumlayabilmesi,
• Sovyetler Birliği’nin dağılmasının sonuçlarını açıklayabilmesi,
• bağımsız Türk Cumhuriyetlerini tanıyabilmesi,
• Avrupa Birliği’nin oluşum sürecini ana hatlarıyla açıklayabilmesi,
• Körfez Savaşı’nın neden ve sonuçlarını yorumlayabilmesi,
• Yugoslavya’nın parçalanması ve Bosna Savaşı’nı açıklayabilmesi,
• küreselleşmenin ekonomik ve teknolojik boyutlarını değerlendirebilmesi,
• 11 Eylül saldırılarının uluslararası siyasete etkisini yorumlayabilmesi,
• Türkiye’nin Avrupa Birliği, Balkanlar, Kafkasya ve Türk Cumhuriyetleriyle ilişkilerini açıklayabilmesi

gerekir.

Doğu Bloku’nun Çözülmesi

1980’lerin sonlarında Sovyetler Birliği ve Doğu Avrupa’daki sosyalist sistem ciddi ekonomik ve siyasi sorunlarla karşılaştı.

Başlıca nedenler:

• merkezî planlı ekonominin verimsizlikleri,
• silahlanma yarışının ağır maliyeti,
• teknolojik rekabette Batı’nın gerisinde kalınması,
• halkların daha fazla siyasi özgürlük talep etmesi,
• milliyetçilik hareketlerinin güçlenmesi,
• Sovyet lideri Mihail Gorbaçov’un reform politikalarıdır.

Glasnost ve Perestroyka

Mihail Gorbaçov döneminde iki önemli reform kavramı öne çıktı:

• Glasnost → açıklık ve siyasi şeffaflık,
• Perestroyka → ekonomik ve idari yeniden yapılanma.

Bu reformlar Sovyet sistemini güçlendirmeyi amaçlasa da merkezî denetimin zayıflamasını ve cumhuriyetlerde bağımsızlık taleplerinin artmasını hızlandırdı.

Berlin Duvarı’nın Yıkılması

Berlin Duvarı, Doğu ve Batı Almanya arasındaki bölünmenin sembollerinden biriydi.

9 Kasım 1989’da Berlin Duvarı’nın açılması ve ardından büyük ölçüde yıkılması:

• Doğu Bloku’nun çözülmesinin sembolü oldu,
• Almanya’nın birleşmesinin yolunu açtı,
• Avrupa’daki Soğuk Savaş bölünmesinin sona erdiğini gösterdi.

Almanya’nın Birleşmesi

Doğu Almanya ile Batı Almanya 3 Ekim 1990’da birleşti.

Bu gelişme:

• Avrupa’daki iki kutuplu yapının çözülmesini hızlandırdı,
• Almanya’yı yeniden güçlü bir siyasi ve ekonomik aktör hâline getirdi,
• Soğuk Savaş sonrası Avrupa düzeninin önemli dönüm noktalarından biri oldu.

Sovyetler Birliği’nin Dağılması

1991’de Sovyetler Birliği dağıldı.

Sonuçları:

• Soğuk Savaş sona erdi,
• iki kutuplu dünya düzeni çözüldü,
• Rusya Federasyonu Sovyetler Birliği’nin başlıca siyasi mirasçısı hâline geldi,
• çok sayıda bağımsız devlet ortaya çıktı,
• Orta Asya ve Kafkasya’da yeni siyasi dengeler oluştu.

Bağımsız Devletler Topluluğu

Sovyetler Birliği’nin dağılması sürecinde eski Sovyet cumhuriyetlerinin bir bölümü Bağımsız Devletler Topluluğu adıyla yeni bir iş birliği yapısı oluşturdu.

Amaç:

• Sovyet sonrası geçişi yönetmek,
• ekonomik ve siyasi ilişkileri sürdürmek,
• eski cumhuriyetler arasında belirli alanlarda iş birliği sağlamaktı.

Bağımsız Türk Cumhuriyetleri

Sovyetler Birliği’nin dağılmasıyla bağımsızlığını kazanan Türk Cumhuriyetleri:

• Azerbaycan,
• Kazakistan,
• Kırgızistan,
• Özbekistan,
• Türkmenistan’dır.

Türkiye bu devletlerin bağımsızlığını tanıyan ilk ülkelerden biri oldu ve siyasi, ekonomik, kültürel ilişkiler geliştirdi.

Kafkasya’da Yeni Sorunlar

Sovyetler Birliği’nin dağılması Kafkasya’da bazı etnik ve sınır sorunlarını yeniden gündeme getirdi.

Bunların en önemlilerinden biri Azerbaycan ile Ermenistan arasındaki Karabağ meselesidir.

Bölge:

• enerji kaynakları,
• ulaşım yolları,
• etnik ve tarihî anlaşmazlıklar

nedeniyle uluslararası rekabetin önemli alanlarından biri oldu.

Avrupa Bütünleşmesi

Avrupa devletleri İkinci Dünya Savaşı sonrasında ekonomik iş birliğini artırarak yeni savaşların önüne geçmek istedi.

Avrupa bütünleşmesinin önemli aşamaları:

• Avrupa Kömür ve Çelik Topluluğu,
• Avrupa Ekonomik Topluluğu,
• Maastricht Antlaşması ile Avrupa Birliği’dir.

Maastricht Antlaşması

1992’de imzalandı ve Avrupa Birliği’nin siyasi ve ekonomik bütünleşmesini güçlendirdi.

Maastricht süreci:

• Avrupa Birliği kavramını kurumsallaştırdı,
• ortak para ve ekonomik birlik hedefini güçlendirdi,
• ortak dış politika ve vatandaşlık alanlarında yeni düzenlemeler getirdi.

Euro

Avrupa bütünleşmesinin ekonomik boyutunun önemli sonuçlarından biri ortak para birimi Euro’dur.

Euro:

• hesap birimi olarak 1999’da,
• banknot ve madeni para olarak 2002’de

kullanılmaya başlandı.

Schengen Sistemi

Schengen düzenlemeleri Avrupa’da birçok ülke arasında iç sınır kontrollerinin azaltılması veya kaldırılmasını amaçladı.

Bu gelişme insanların Avrupa içinde daha serbest dolaşımını destekledi.

Körfez Krizi ve Körfez Savaşı

Irak lideri Saddam Hüseyin 1990’da Kuveyt’i işgal etti.

Birleşmiş Milletler Irak’ın Kuveyt’ten çekilmesini istedi.

Irak çekilmeyince ABD öncülüğündeki uluslararası koalisyon 1991’de Irak’a karşı askerî harekât başlattı.

Sonuç:

• Irak kuvvetleri Kuveyt’ten çıkarıldı,
• Orta Doğu’daki ABD askerî varlığı arttı,
• Irak’a ekonomik ve askerî yaptırımlar uygulandı,
• bölgesel istikrarsızlık devam etti.

Türkiye ve Körfez Savaşı

Türkiye Birleşmiş Milletler kararlarını destekledi ve Irak’a uygulanan yaptırımlara katıldı.

Irak-Türkiye petrol boru hattının kapatılması Türkiye açısından ekonomik kayıplara yol açtı.

Kuzey Irak’taki istikrarsızlık ve göç hareketleri Türkiye’nin güvenlik gündemini de etkiledi.

Yugoslavya’nın Dağılması

Soğuk Savaş sonrasında Yugoslavya’da:

• milliyetçilik,
• etnik ve dinî farklılıklar,
• ekonomik sorunlar,
• federal sistemin zayıflaması

ayrılıkçı hareketleri hızlandırdı.

Slovenya, Hırvatistan, Bosna-Hersek ve diğer cumhuriyetlerin bağımsızlık süreçleri çatışmalara yol açtı.

Bosna-Hersek Savaşı

Bosna-Hersek 1992’de bağımsızlığını ilan etti.

Bunun ardından 1992-1995 arasında çok ağır bir savaş yaşandı.

Bosnalı Müslümanlar, Sırp ve Hırvat güçleri arasında çatışmalar meydana geldi.

Savaş sırasında sivillere yönelik ağır insan hakları ihlalleri ve katliamlar yaşandı.

Srebrenitsa

1995’te Srebrenitsa’da binlerce Boşnak sivil öldürüldü.

Srebrenitsa katliamı Avrupa’da İkinci Dünya Savaşı sonrasındaki en ağır insanlık suçlarından biri olarak kabul edilir.

Dayton Antlaşması

1995’te imzalanan Dayton Barış Antlaşması Bosna-Hersek Savaşı’nı sona erdirdi.

Bosna-Hersek’in devlet yapısı yeni bir anayasal düzenle oluşturuldu.

Kosova Sorunu

1990’ların sonlarında Kosova’da Sırp yönetimi ile Arnavut nüfus arasındaki gerilim çatışmaya dönüştü.

NATO 1999’da Yugoslavya’ya karşı hava harekâtı düzenledi.

Kosova daha sonraki dönemde bağımsızlığını ilan etti.

Küreselleşme Nedir?

Küreselleşme:

• sermaye,
• mal,
• hizmet,
• bilgi,
• teknoloji,
• kültür

akışının dünya çapında hızlanması ve toplumların birbirine daha fazla bağlanmasıdır.

Küreselleşmenin hızlanmasında:

• internet,
• uydu iletişimi,
• mobil iletişim,
• hızlı ulaşım,
• çok uluslu şirketler,
• finans piyasalarının bütünleşmesi

etkili oldu.

Dünya Ticaret Örgütü

Dünya Ticaret Örgütü 1995’te faaliyete başladı.

Amaç:

• uluslararası ticaretin kurallarını düzenlemek,
• ticari engelleri azaltmak,
• ülkeler arasındaki ticari anlaşmazlıklarda kurumsal çerçeve oluşturmaktır.

Çok Uluslu Şirketler

Küreselleşmeyle üretim ve yatırım faaliyetlerini birden fazla ülkede sürdüren büyük şirketlerin etkisi arttı.

Bu şirketler:

• sermaye akışını,
• üretim ağlarını,
• teknoloji transferini,
• küresel tüketim kültürünü

etkileyen önemli aktörlere dönüştü.

İnternet ve İletişim Devrimi

1990’lardan itibaren internetin yaygınlaşması:

• bilgiye erişimi hızlandırdı,
• küresel ticareti dönüştürdü,
• medya ve iletişim alışkanlıklarını değiştirdi,
• uzaktan iletişimi kolaylaştırdı,
• küresel kültür etkileşimini artırdı.

11 Eylül 2001 Saldırıları

11 Eylül 2001’de El Kaide bağlantılı saldırganlar ABD’de kaçırdıkları uçaklarla New York’taki Dünya Ticaret Merkezi ve Washington çevresindeki hedeflere saldırdı.

Sonuçları:

• uluslararası terörle mücadele küresel gündemin merkezine yerleşti,
• ABD Afganistan’a askerî müdahalede bulundu,
• güvenlik politikaları sertleşti,
• uluslararası ilişkilerde terörizm ve asimetrik tehditler daha fazla önem kazandı.

Afganistan Müdahalesi

ABD ve müttefikleri 2001’de Afganistan’da Taliban yönetimine karşı askerî operasyon başlattı.

Temel gerekçe El Kaide’nin ülkedeki varlığı ve 11 Eylül saldırılarıydı.

Bu müdahale Soğuk Savaş sonrası güvenlik anlayışının terörizm ve devlet dışı aktörlere doğru genişlediğini gösterdi.

2003 Irak Savaşı

ABD öncülüğündeki koalisyon 2003’te Irak’a müdahale etti.

Saddam Hüseyin yönetimi devrildi.

Savaş sonrasında:

• Irak’ta uzun süreli siyasi ve güvenlik sorunları yaşandı,
• mezhepsel ve etnik gerilimler arttı,
• Orta Doğu’daki güç dengeleri değişti.

Bu savaş 1991 Körfez Savaşı ile karıştırılmamalıdır.

Türkiye-Avrupa Birliği İlişkileri

Türkiye’nin Avrupa bütünleşmesine katılma çabaları daha eski tarihlere dayanır.

Küreselleşen Dünya döneminde önemli gelişmeler:

• 1995 → Türkiye ile Avrupa Birliği arasında Gümrük Birliği,
• 1999 → Helsinki Zirvesi’nde Türkiye’ye aday ülke statüsü,
• 2005 → tam üyelik müzakerelerinin başlamasıdır.

Türkiye ve Türk Cumhuriyetleri

Sovyetler Birliği’nin dağılmasından sonra Türkiye:

• yeni Türk Cumhuriyetlerini tanıdı,
• diplomatik temsilcilikler açtı,
• eğitim ve kültür projeleri geliştirdi,
• ticaret ve enerji ilişkilerini artırdı.

Türkiye İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı gibi kurumlar bu ilişkilerde rol oynadı.

Enerji Hatları ve Türkiye

Hazar Havzası’nın petrol ve doğal gaz kaynaklarının dünya pazarlarına taşınması Türkiye’nin jeopolitik önemini artırdı.

Bakü-Tiflis-Ceyhan Ham Petrol Boru Hattı:

• Azerbaycan petrolünü Gürcistan üzerinden Türkiye’nin Ceyhan limanına ulaştırır,
• Türkiye’nin enerji koridoru rolünü güçlendirdi.

Karadeniz Ekonomik İşbirliği

Türkiye’nin öncülüğünde 1992’de Karadeniz Ekonomik İşbirliği süreci başlatıldı.

Amaç:

• Karadeniz çevresinde ekonomik iş birliğini geliştirmek,
• ticaret ve ulaşım bağlantılarını artırmak,
• bölgesel ekonomik ilişkileri güçlendirmektir.

Türk Dünyasında İş Birliği

Sovyet sonrası dönemde Türk devletleri arasında:

• siyasi diyalog,
• kültürel iş birliği,
• eğitim,
• ekonomik ortaklık

alanlarında yeni kurum ve zirve mekanizmaları oluştu.

Bu gelişmeler Türkiye’nin Orta Asya ve Kafkasya ile bağlarını güçlendirdi.

Küresel Sorunlar

Küreselleşen Dünya döneminde uluslararası gündemde:

• terörizm,
• göç,
• iklim değişikliği,
• enerji güvenliği,
• ekonomik krizler,
• salgın hastalıklar,
• siber güvenlik

gibi sınır aşan sorunlar daha görünür hâle geldi.

Bu sorunlar tek bir devletin imkânlarıyla çözülemeyeceği için uluslararası iş birliğinin önemi arttı.

Sık Karıştırılan Noktalar

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

Soğuk Savaş Sonu Sorusu

Berlin Duvarı → 1989 Almanya birleşmesi → 1990 SSCB dağılması → 1991 Türk Cumhuriyetleri → Sovyet sonrası bağımsızlık

Avrupa Sorusu

Maastricht → Avrupa Birliği Euro → ortak para Schengen → serbest dolaşım Türkiye-AB → 1995 Gümrük Birliği, 1999 adaylık

Balkanlar Sorusu

Bosna → 1992-1995 Dayton → Bosna Savaşı’nın sonu Kosova → 1999 NATO müdahalesi

Orta Doğu Sorusu

1991 → Irak’ın Kuveyt işgali sonrası Körfez Savaşı 2001 → 11 Eylül ve Afganistan 2003 → Irak müdahalesi

Konu Özeti

1989: Berlin Duvarı.

1990: Almanya birleşti.

1991: SSCB dağıldı, Soğuk Savaş bitti, Körfez Savaşı.

1992: Maastricht, Bosna Savaşı, Karadeniz Ekonomik İşbirliği.

1995: Dayton, Dünya Ticaret Örgütü, Türkiye-AB Gümrük Birliği.

1999: Türkiye AB adaylığı, Kosova müdahalesi.

2001: 11 Eylül.

2003: Irak Savaşı.

Ana kavram: Küreselleşme → ülkelerin ekonomi, bilgi, teknoloji ve kültür bakımından daha yoğun biçimde birbirine bağlanması.