AYT Tarih Millî Mücadele Konu Anlatımı

Millî Mücadele

Millî Mücadele, Mondros Ateşkes Antlaşması sonrasında Anadolu’nun işgale uğramasıyla başlayan ve Türk milletinin bağımsızlığını korumak amacıyla yürüttüğü siyasi, askerî ve diplomatik mücadele sürecidir. Süreç; işgallere karşı yerel direniş hareketlerinin doğması, Mustafa Kemal’in Samsun’a çıkışı, kongreler, Türkiye Büyük Millet Meclisinin açılması, düzenli ordunun kurulması, cephe savaşları ve Lozan Barış Antlaşması ile yeni Türk devletinin uluslararası alanda tanınmasına uzanır.

AYT Tarih’te bu konu; Mondros sonrası işgaller, cemiyetler, genelgeler ve kongreler, Misak-ı Millî, TBMM’nin açılması, Sevr, Millî Mücadele cepheleri, düzenli ordu, İnönü, Sakarya, Büyük Taarruz, Mudanya ve Lozan üzerinden sorgulanır.

Bu konunun sonunda bir öğrencinin:

• Mondros sonrasındaki işgal ortamını açıklayabilmesi,
• yararlı ve zararlı cemiyetleri ayırt edebilmesi,
• Mustafa Kemal’in Samsun’a çıkışını ve Havza-Amasya sürecini yorumlayabilmesi,
• Erzurum ve Sivas kongrelerinin kararlarını karşılaştırabilmesi,
• Temsil Heyetinin önemini bilmesi,
• Amasya Görüşmelerini ve Son Osmanlı Mebusan Meclisini açıklayabilmesi,
• Misak-ı Millî kararlarını yorumlayabilmesi,
• TBMM’nin açılmasının önemini açıklayabilmesi,
• Sevr Antlaşması’nın niteliğini değerlendirebilmesi,
• Doğu, Güney ve Batı cephelerini ayırt edebilmesi,
• düzenli orduya geçişi açıklayabilmesi,
• İnönü, Sakarya ve Büyük Taarruz savaşlarını sonuçlarıyla eşleştirebilmesi,
• Mudanya Ateşkes Antlaşması ile Lozan Barış Antlaşması’nı ayırt edebilmesi

gerekir.

Mondros Sonrası İşgaller

30 Ekim 1918’de imzalanan Mondros Ateşkes Antlaşması Osmanlı Devleti’ni askerî ve siyasi bakımdan savunmasız bıraktı.

İtilaf Devletleri antlaşmanın özellikle işgallere imkân veren hükümlerini kullanarak Anadolu’nun farklı bölgelerini işgal etmeye başladı.

Başlıca gelişmeler:

• Musul İngilizler tarafından işgal edildi,
• İzmir Yunanistan tarafından işgal edildi,
• Güney Anadolu’da Fransız ve Ermeni güçlerinin etkisi arttı,
• İstanbul 16 Mart 1920’de resmen işgal edildi.

İzmir’in İşgali

İzmir 15 Mayıs 1919’da Yunan kuvvetleri tarafından işgal edildi.

İşgal:

• Anadolu’da büyük tepki oluşturdu,
• miting ve protestoları artırdı,
• Kuvayı Milliye direnişinin güçlenmesine katkı sağladı.

Gazeteci Hasan Tahsin, işgal sırasında Yunan askerlerine ateş eden isimlerden biri olarak sembolleşti.

Cemiyetler

Mondros sonrasında farklı amaçlarla çok sayıda cemiyet kuruldu.

Millî Varlığa Yararlı Cemiyetler

Temel amaçları bölgelerini işgalden korumaktı.

Başlıca örnekler:

• Trakya-Paşaeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti,
• İzmir Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti,
• Reddi İlhak Cemiyeti,
• Doğu Anadolu Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti,
• Trabzon Muhafaza-i Hukuk Cemiyeti,
• Kilikyalılar Cemiyeti,
• Millî Kongre Cemiyeti.

Bu cemiyetler başlangıçta bölgesel hareket etmiş, Sivas Kongresi’nde Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti adı altında birleştirilmiştir.

Millî Varlığa Zararlı Cemiyetler

Bazıları azınlık devletleri kurmayı, bazıları ise Millî Mücadele’yi engellemeyi amaçladı.

Örnekler:

• Mavri Mira,
• Pontus Rum,
• Etnik-i Eterya,
• Hınçak ve Taşnak,
• İngiliz Muhipleri,
• Teali İslam,
• Kürt Teali gibi cemiyetlerdir.

Kuvayı Milliye

İşgaller karşısında halkın oluşturduğu yerel ve düzensiz silahlı birliklere Kuvayı Milliye denir.

Yararları:

• işgallere karşı ilk silahlı direnişi başlatmaları,
• Yunan ilerleyişini yavaşlatmaları,
• düzenli ordu kurulana kadar zaman kazandırmaları,
• halkın mücadele azmini canlı tutmalarıdır.

Olumsuz yönleri:

• merkezî komutadan yoksun olmaları,
• disiplinsizlik yaşanabilmesi,
• düzenli düşman ordusuna karşı kesin sonuç almakta yetersiz kalmalarıdır.

Mustafa Kemal’in Samsun’a Çıkışı

Mustafa Kemal 19 Mayıs 1919’da Samsun’a çıktı.

Resmî görevi bölgede güvenliği sağlamak ve silahların toplanmasını denetlemekti. Ancak kısa sürede millî direnişi örgütlemeye yönelik çalışmalar başlattı.

19 Mayıs 1919, Millî Mücadele’nin örgütlü liderlik sürecinin başlangıç noktalarından biridir.

Havza Genelgesi

Mustafa Kemal Havza’da işgallere karşı:

• mitingler düzenlenmesini,
• protesto telgrafları çekilmesini,
• millî tepkinin yaygınlaştırılmasını

istedi.

Havza Genelgesi işgallere karşı halkın geniş çapta tepki göstermesini amaçladı.

Amasya Genelgesi

22 Haziran 1919’da yayımlandı.

Başlıca kararlar:

• Vatanın bütünlüğü ve milletin bağımsızlığı tehlikededir.
• İstanbul Hükûmeti üzerine aldığı sorumluluğu yerine getirememektedir.
• Milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır.
• Sivas’ta millî bir kongre toplanacaktır.
• Her sancaktan güvenilir delegeler gönderilecektir.

Erzurum Kongresi

23 Temmuz - 7 Ağustos 1919 tarihleri arasında toplandı.

Toplanış amacı bakımından bölgesel, aldığı kararlar bakımından millî niteliktedir.

Başlıca kararlar:

• Millî sınırlar içinde vatan bir bütündür, parçalanamaz.
• Her türlü yabancı işgal ve müdahalesine karşı millet birlikte direnecektir.
• İstanbul Hükûmeti vatanı koruyamazsa geçici bir hükûmet kurulacaktır.
• Kuvayı Milliye’yi etkili, millî iradeyi hâkim kılmak esastır.
• Manda ve himaye kabul edilemez.
• Temsil Heyeti oluşturuldu.

Sivas Kongresi

4-11 Eylül 1919 tarihleri arasında toplandı.

Ulusal nitelikli kongredir.

Başlıca gelişmeler:

• Erzurum kararları ülke geneline mal edildi,
• bütün millî cemiyetler Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti adıyla birleştirildi,
• Temsil Heyetinin yetkileri genişletildi,
• manda ve himaye kesin olarak reddedildi,
• İrade-i Milliye gazetesinin çıkarılması kararlaştırıldı.

Temsil Heyeti

Temsil Heyeti, Millî Mücadele hareketinin yürütme organı gibi görev yaptı.

Önemi:

• millî direnişi merkezden yönetmeye başladı,
• İstanbul Hükûmeti karşısında alternatif siyasi otorite oluşturdu,
• Ali Fuat Paşa’yı Batı Anadolu Kuvayı Milliye Komutanlığına atayarak yürütme gücü kullandı.

Temsil Heyeti daha sonra Ankara’ya geldi.

Amasya Görüşmeleri

Mustafa Kemal ve Temsil Heyeti temsilcileri ile İstanbul Hükûmeti adına Salih Paşa arasında yapıldı.

Önemli sonuç:

• İstanbul Hükûmeti Temsil Heyetini resmen tanımış oldu,
• seçimlerin yapılması ve Mebusan Meclisinin toplanması konusunda uzlaşmaya varıldı.

Ankara’nın Merkez Seçilmesi

Temsil Heyeti 27 Aralık 1919’da Ankara’ya geldi.

Ankara’nın seçilmesinde:

• Batı Cephesi’ne yakınlığı,
• demir yolu ve haberleşme imkânları,
• Anadolu’nun merkezî konumu,
• işgal altında olmaması

etkili oldu.

Son Osmanlı Mebusan Meclisi

12 Ocak 1920’de İstanbul’da toplandı.

Millî Mücadele yanlısı milletvekilleri Felah-ı Vatan Grubu çevresinde hareket etti.

Meclisin en önemli kararı Misak-ı Millî’yi kabul etmek oldu.

Misak-ı Millî

28 Ocak 1920’de kabul edildi.

Başlıca esaslar:

• Türk ve Müslüman çoğunluğun bulunduğu bölgelerin bütünlüğü,
• halk oylaması yapılabilecek bölgeler,
• siyasi ve ekonomik bağımsızlığın korunması,
• kapitülasyonlara karşı çıkılması,
• Boğazların güvenliği ve ticarete açılması konusunda Türkiye’nin egemenliğinin gözetilmesi.

İstanbul’un Resmen İşgali

İtilaf Devletleri 16 Mart 1920’de İstanbul’u resmen işgal etti.

Sonuçları:

• Mebusan Meclisi dağıtıldı,
• bazı milletvekilleri tutuklandı,
• Ankara’da yeni bir meclisin açılması zorunlu hâle geldi.

Türkiye Büyük Millet Meclisinin Açılması

TBMM 23 Nisan 1920’de Ankara’da açıldı.

Önemi:

• millî egemenlik fiilen hayata geçirildi,
• Millî Mücadele tek merkezden yönetilmeye başlandı,
• yasama ve yürütme yetkileri mecliste toplandı,
• İstanbul Hükûmeti dışında yeni bir siyasi otorite ortaya çıktı.

Birinci TBMM’nin Özellikleri

• olağanüstü yetkilere sahiptir,
• güçler birliği anlayışı vardır,
• meclis hükûmeti sistemi uygulanmıştır,
• farklı görüşlerden milletvekilleri ortak amaç olan bağımsızlık için birleşmiştir,
• kurucu meclis niteliği taşır.

TBMM’ye Karşı Ayaklanmalar

TBMM’nin otoritesini engellemek amacıyla veya yerel nedenlerle çeşitli ayaklanmalar çıktı.

Ayaklanmalara karşı:

• Hıyanet-i Vataniye Kanunu çıkarıldı,
• İstiklal Mahkemeleri kuruldu,
• halk bilgilendirildi,
• askerî tedbirler alındı.

Sevr Antlaşması

10 Ağustos 1920’de Osmanlı Hükûmeti ile İtilaf Devletleri arasında imzalandı.

Sevr:

• Osmanlı topraklarını büyük ölçüde parçalayan,
• askerî ve ekonomik bağımsızlığı ortadan kaldıran,
• kapitülasyonları genişleten,
• Boğazları uluslararası denetime bırakan

çok ağır hükümler içeriyordu.

TBMM Sevr’i tanımadı.

Doğu Cephesi

Doğu Cephesi’nde Ermenistan’a karşı mücadele edildi.

Komutan: Kazım Karabekir Paşa.

Türk ordusunun başarıları sonucunda Gümrü Antlaşması imzalandı.

Gümrü Antlaşması

3 Aralık 1920’de TBMM Hükûmeti ile Ermenistan arasında imzalandı.

Önemi:

• TBMM’nin uluslararası alanda imzaladığı ilk antlaşmadır,
• Ermenistan Sevr’i tanımadığını kabul etti,
• doğu sınırında önemli güvenlik sağlandı.

Moskova Antlaşması

16 Mart 1921’de TBMM Hükûmeti ile Sovyet Rusya arasında imzalandı.

Önemli yönleri:

• Sovyet Rusya TBMM’yi tanıdı,
• taraflar birbirlerinin kabul etmediği uluslararası antlaşmaları tanımamayı kabul etti,
• Batum Gürcistan’a bırakıldı,
• Sovyet Rusya Millî Mücadele’ye mali ve askerî yardım sağladı.

Kars Antlaşması

13 Ekim 1921’de TBMM ile Sovyet cumhuriyetleri arasında imzalandı.

Türkiye’nin doğu sınırı büyük ölçüde kesinleşti.

Güney Cephesi

Güney Anadolu’da Fransız ve Ermeni kuvvetlerine karşı büyük ölçüde halk direnişi etkili oldu.

Öne çıkan şehirler:

• Maraş,
• Urfa,
• Antep.

Bu şehirlerde Kuvayı Milliye ruhuyla yerel direniş yürütüldü.

Daha sonra:

• Maraş’a Kahraman,
• Antep’e Gazi,
• Urfa’ya Şanlı

unvanları verildi.

Ankara Antlaşması

20 Ekim 1921’de TBMM ile Fransa arasında imzalandı.

Sonuç:

• Fransa Güney Anadolu’daki işgallerinin büyük bölümünü sona erdirdi,
• Güney Cephesi büyük ölçüde kapandı,
• Fransa TBMM’yi tanıyan İtilaf devletlerinden biri oldu.

Batı Cephesi

Batı Cephesi Yunanistan’a karşı Millî Mücadele’nin ana cephesidir.

Başlangıçta Kuvayı Milliye birlikleri mücadele etti.

Ancak:

• disiplinsizlik,
• farklı komutanlıkların bulunması,
• Yunan düzenli ordusuna karşı yetersizlik

nedeniyle düzenli orduya geçildi.

Düzenli Orduya Geçiş

TBMM düzenli ordu kurarak bütün silahlı kuvvetleri merkezî komuta altında toplamaya çalıştı.

Bazı Kuvayı Milliye liderleri bu karara karşı çıktı.

Çerkez Ethem olayı düzenli orduya geçiş sürecinin önemli sorunlarından biridir.

Birinci İnönü Savaşı

6-10 Ocak 1921’de yapıldı.

Türk düzenli ordusunun Batı Cephesi’ndeki ilk önemli başarısıdır.

Sonuçları:

• düzenli orduya güven arttı,
• TBMM’nin iç ve dış itibarı güçlendi,
• Londra Konferansı’na TBMM davet edildi,
• Sovyet Rusya ile Moskova Antlaşması süreci hızlandı,
• Teşkilat-ı Esasiye Kanunu kabul edildi.

İkinci İnönü Savaşı

23 Mart - 1 Nisan 1921 tarihleri arasında gerçekleşti.

Türk ordusu Yunan kuvvetlerini yeniden durdurdu.

Zafer TBMM’nin askerî ve siyasi itibarını artırdı.

Kütahya-Eskişehir Savaşları

Temmuz 1921’de Türk ordusu geri çekilmek zorunda kaldı.

Eskişehir, Kütahya ve Afyon Yunan kuvvetlerinin eline geçti.

Mustafa Kemal ordunun Sakarya Nehri’nin doğusuna çekilmesini istedi.

Bu gelişme TBMM’de ciddi tartışmalara yol açtı.

Başkomutanlık Kanunu

TBMM, Mustafa Kemal’e belirli süreyle geniş askerî yetkiler verdi.

Mustafa Kemal Başkomutan oldu.

Tekalif-i Milliye Emirleri

Ordunun ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla yayımlandı.

Halktan:

• yiyecek,
• giyecek,
• ulaşım aracı,
• çeşitli malzeme

konusunda belirli oranlarda destek istendi.

Sakarya Meydan Muharebesi

23 Ağustos - 13 Eylül 1921 tarihleri arasında yapıldı.

Mustafa Kemal’in “Hattı müdafaa yoktur, sathı müdafaa vardır.” sözü bu savaşla ilişkilidir.

Sonuçları:

• Yunan ordusunun taarruz gücü kırıldı,
• Türk ordusu savunmadan taarruz aşamasına geçme imkânı kazandı,
• Mustafa Kemal’e Mareşal rütbesi ve Gazi unvanı verildi,
• Fransa ile Ankara Antlaşması imzalandı,
• Kars Antlaşması yapıldı.

Büyük Taarruz

26 Ağustos 1922’de başladı.

Başkomutanlık Meydan Muharebesi 30 Ağustos’ta kazanıldı.

Mustafa Kemal’in “Ordular, ilk hedefiniz Akdeniz’dir, ileri!” emri sonrasında Türk ordusu hızla ilerledi.

9 Eylül 1922’de İzmir kurtarıldı.

Büyük Taarruz’un Sonuçları

• Yunan ordusu Anadolu’dan çıkarıldı,
• Batı Cephesi’nde askerî mücadele sona erdi,
• İtilaf Devletleri ateşkes görüşmelerine yöneldi,
• Mudanya Ateşkes Antlaşması’nın yolu açıldı.

Mudanya Ateşkes Antlaşması

11 Ekim 1922’de imzalandı.

Sonuçları:

• silahlı çatışma dönemi sona erdi,
• Doğu Trakya savaş yapılmadan Türkiye’ye bırakıldı,
• İstanbul ve Boğazların teslim süreci başladı,
• Lozan Barış Konferansı’nın yolu açıldı.

Saltanatın Kaldırılması

Lozan’a İstanbul Hükûmeti ile TBMM Hükûmetinin birlikte davet edilmesi ikilik oluşturdu.

TBMM 1 Kasım 1922’de saltanatı kaldırdı.

Sonuç:

• Osmanlı Devleti’nin siyasi varlığı sona erdi,
• Lozan’da Türkiye’yi TBMM Hükûmeti temsil etti,
• millî egemenlik yönündeki önemli adımlardan biri atıldı.

Lozan Barış Antlaşması

24 Temmuz 1923’te imzalandı.

Lozan’da:

• Türkiye’nin bağımsızlığı uluslararası alanda tanındı,
• kapitülasyonlar kaldırıldı,
• yeni Türk devletinin sınırlarının önemli bölümü belirlendi,
• Boğazlar, azınlıklar, borçlar ve yabancı okullar gibi konular düzenlendi.

Çözülemeyen veya daha sonra ele alınan başlıca konulardan biri Musul meselesidir.

Sık Karıştırılan Noktalar

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

Kongre Sorusu

manda ilk açık ret → Erzurum cemiyetlerin birleşmesi → Sivas milli egemenlik vurgusu → Amasya Genelgesi

Cephe Sorusu

Ermenistan → Doğu Fransa → Güney Yunanistan → Batı

Savaş Sorusu

ilk düzenli ordu başarısı → Birinci İnönü savunmanın dönüm noktası → Sakarya kesin askerî sonuç → Büyük Taarruz

Antlaşma Sorusu

ilk uluslararası antlaşma → Gümrü Sovyet Rusya → Moskova Fransa → Ankara ateşkes → Mudanya nihai barış → Lozan

Konu Özeti

1919: Samsun, Havza, Amasya, Erzurum, Sivas.

1920: Misak-ı Millî, İstanbul’un işgali, TBMM, Sevr, Gümrü.

1921: İnönü savaşları, Moskova, Sakarya, Ankara, Kars.

1922: Büyük Taarruz, Mudanya, saltanatın kaldırılması.

1923: Lozan Barış Antlaşması.