AYT Tarih Soğuk Savaş Dönemi Konu Anlatımı

Soğuk Savaş Dönemi

Soğuk Savaş, İkinci Dünya Savaşı sonrasında başta Amerika Birleşik Devletleri ve Sovyetler Birliği olmak üzere iki süper güç etrafında oluşan siyasi, askerî, ekonomik ve ideolojik rekabet dönemidir. Taraflar doğrudan büyük çaplı bir savaşa girmemiş; buna karşılık ittifaklar, silahlanma yarışı, ekonomik yardım programları, propaganda, vekâlet savaşları ve bölgesel krizler üzerinden mücadele etmiştir.

AYT Tarih’te Soğuk Savaş Dönemi; iki kutuplu dünya düzeninin ortaya çıkışı, Truman Doktrini, Marshall Planı, NATO, Varşova Paktı, Berlin krizi, Kore Savaşı, Çin’de komünist yönetimin kurulması, sömürgelerin bağımsızlaşması ve Türkiye’nin Batı Bloku’na yönelmesi üzerinden sorgulanır.

Bu konunun sonunda bir öğrencinin:

• Soğuk Savaş kavramını açıklayabilmesi,
• ABD ve Sovyetler Birliği öncülüğündeki blokları ayırt edebilmesi,
• Truman Doktrini ve Marshall Planı’nın amaçlarını açıklayabilmesi,
• NATO ile Varşova Paktı’nı karşılaştırabilmesi,
• Berlin krizlerinin önemini yorumlayabilmesi,
• Kore Savaşı’nın neden ve sonuçlarını açıklayabilmesi,
• Çin’deki yönetim değişikliğinin dünya siyasetindeki etkisini değerlendirebilmesi,
• sömürgeciliğin çözülme sürecini yorumlayabilmesi,
• Türkiye’nin Batı Bloku’na yönelmesinin nedenlerini açıklayabilmesi,
• Türkiye’nin Kore Savaşı ve NATO üyeliği arasındaki ilişkiyi kurabilmesi

gerekir.

Soğuk Savaş’ın Ortaya Çıkışı

İkinci Dünya Savaşı sonunda Almanya, İtalya ve Japonya yenilmiş; Avrupa devletlerinin küresel gücü zayıflamıştı.

Buna karşılık:

• ABD ekonomik ve askerî bakımdan güçlendi,
• Sovyetler Birliği Doğu Avrupa’da etkisini genişletti.

İki devlet arasındaki ideolojik ve stratejik farklılıklar kısa sürede dünya siyasetinin temel eksenini oluşturdu.

İki Kutuplu Dünya

Batı Bloku

ABD öncülüğünde şekillendi.

Başlıca özellikleri:

• kapitalist ekonomik düzen,
• liberal-demokratik siyasal model,
• ABD liderliğinde güvenlik ittifakları,
• Sovyet yayılmasını sınırlandırma politikası.

Doğu Bloku

Sovyetler Birliği öncülüğünde şekillendi.

Başlıca özellikleri:

• sosyalist ekonomik düzen,
• komünist yönetimler,
• Doğu Avrupa’da Sovyet etkisi,
• Batı Bloku’na karşı askerî ve ekonomik örgütlenme.

Demir Perde

İngiltere’nin eski başbakanı Winston Churchill 1946’da yaptığı konuşmada Sovyet etkisindeki Doğu Avrupa ile Batı Avrupa arasındaki siyasi ayrılığı “Demir Perde” kavramıyla ifade etti.

Bu kavram Soğuk Savaş’ın Avrupa’daki bloklaşmasını sembolize etti.

Truman Doktrini

ABD Başkanı Harry Truman tarafından 1947’de ilan edildi.

Temel amaç:

• Sovyet yayılmasını sınırlandırmak,
• Sovyet baskısı altında olduğu düşünülen devletleri desteklemek.

Doktrin kapsamında özellikle:

• Türkiye,
• Yunanistan

ABD yardımı aldı.

Marshall Planı

ABD Dışişleri Bakanı George Marshall’ın adıyla anılır.

1947’de ortaya konulan plan Avrupa’nın ekonomik olarak yeniden kalkınmasını amaçladı.

Hedefler:

• savaşta yıkılan Avrupa ekonomilerini canlandırmak,
• siyasi ve ekonomik istikrar sağlamak,
• komünizmin yayılmasını sınırlamak,
• ABD ile Avrupa arasındaki ekonomik ilişkileri güçlendirmek.

Türkiye de Marshall Planı kapsamında yardım alan ülkeler arasında yer aldı.

Truman Doktrini ile Marshall Planı Arasındaki Fark

Truman Doktrini daha çok siyasi ve askerî desteğe dayanırken Marshall Planı ekonomik yardım ve kalkınma programıdır.

Sovyet Blokunun Örgütlenmesi

Batı Bloku’nun örgütlenmesine karşı Sovyetler Birliği de siyasi, ekonomik ve askerî yapılar oluşturdu.

Kominform

1947’de kuruldu.

Amaç:

• komünist partiler arasında koordinasyon sağlamak,
• Sovyet etkisini güçlendirmek.

COMECON

1949’da kuruldu.

Amaç:

• sosyalist ülkeler arasında ekonomik iş birliği sağlamak,
• Doğu Bloku ekonomilerini Sovyet sistemi çevresinde bütünleştirmek.

NATO

Kuzey Atlantik Antlaşması Örgütü 1949’da kuruldu.

Amaç:

• Batı Avrupa ve Kuzey Amerika ülkeleri arasında ortak savunma oluşturmak,
• Sovyet tehdidine karşı askerî caydırıcılık sağlamak.

Temel anlayış: Bir üyeye yapılan saldırının bütün üyelere yapılmış kabul edilmesi.

Varşova Paktı

1955’te Sovyetler Birliği öncülüğünde kuruldu.

Doğu Bloku’nun NATO’ya karşı oluşturduğu askerî ittifaktır.

Üyeler arasında Sovyetler Birliği ve Doğu Avrupa’daki sosyalist devletler yer aldı.

Berlin Sorunu

İkinci Dünya Savaşı sonrasında Almanya ve Berlin işgal bölgelerine ayrıldı.

Batılı devletlerin kendi bölgelerinde ekonomik ve siyasi bütünleşmeye yönelmesi Sovyetler Birliği ile gerilimi artırdı.

Berlin Ablukası

1948’de Sovyetler Birliği Batı Berlin’e kara ulaşımını engelledi.

ABD ve müttefikleri Batı Berlin’e hava yoluyla ikmal yaptı.

Bu gelişme Berlin Hava Köprüsü olarak bilinir.

Abluka 1949’da sona erdi.

Almanya’nın İkiye Ayrılması

1949’da:

• Batı bölgelerinde Federal Almanya Cumhuriyeti,
• Sovyet bölgesinde Demokratik Almanya Cumhuriyeti

kuruldu.

Almanya’nın iki devlete ayrılması Soğuk Savaş’ın Avrupa’daki en belirgin sonuçlarından biridir.

Çin’de Komünist Yönetimin Kurulması

Çin’de milliyetçiler ile komünistler arasındaki iç savaş sonunda Mao Zedong liderliğindeki komünistler üstün geldi.

1949’da Çin Halk Cumhuriyeti kuruldu.

Milliyetçi lider Çan Kay Şek ve destekçileri Tayvan’a çekildi.

Kore Savaşı

İkinci Dünya Savaşı sonrasında Kore:

• kuzeyde Sovyet etkisi,
• güneyde ABD etkisi

altında iki ayrı yönetime bölündü.

1950’de Kuzey Kore’nin Güney Kore’ye saldırmasıyla savaş başladı.

Birleşmiş Milletler Güney Kore’ye destek verdi.

Çin ise Kuzey Kore’ye destek sağladı.

Savaş 1953’te ateşkesle sona erdi.

Kore’nin kuzey ve güney olarak bölünmüş yapısı devam etti.

Kore Savaşı’nın Soğuk Savaş Açısından Önemi

Kore Savaşı:

• Soğuk Savaş’ın sıcak çatışmaya dönüştüğü bölgesel savaşlardan biridir,
• ABD ve Çin’in dolaylı biçimde karşı karşıya gelmesine yol açtı,
• NATO’nun askerî önemini artırdı,
• bloklar arasındaki gerilimi küreselleştirdi.

Türkiye ve Kore Savaşı

Türkiye, Birleşmiş Milletler çağrısı üzerine Kore’ye asker gönderdi.

Türk Tugayı özellikle Kunuri Muharebelerinde önemli görevler üstlendi.

Türkiye’nin Kore’ye asker göndermesi:

• Batı Bloku ile dayanışmayı gösterdi,
• NATO üyeliği sürecini olumlu etkiledi.

Türkiye’nin NATO’ya Girişi

Türkiye İkinci Dünya Savaşı sonrasında Sovyetler Birliği’nin:

• Boğazlar konusunda taleplerde bulunması,
• doğu sınırına ilişkin baskı oluşturması

nedeniyle güvenlik kaygısı yaşadı.

Türkiye Batı Bloku’na yakınlaştı.

1952’de Türkiye ve Yunanistan NATO’ya kabul edildi.

Türkiye’nin Batı Bloku’na Yönelişi

Türkiye’nin Batı Bloku’na yönelmesinde:

• Sovyet tehdidi,
• güvenlik ihtiyacı,
• Batı ile ekonomik ilişkiler,
• Truman ve Marshall yardımları,
• NATO üyeliği hedefi

etkili oldu.

Avrupa Konseyi

Türkiye 1949’da Avrupa Konseyine katıldı.

Bu gelişme Türkiye’nin Batı Avrupa’nın siyasi ve hukuki kurumlarıyla yakınlaşmasının göstergelerinden biridir.

Balkan Paktı

Türkiye, Yunanistan ve Yugoslavya arasında 1953’te dostluk ve iş birliği anlaşmasıyla başlayan yakınlaşma 1954’te Balkan İttifakı’na dönüştü.

Amaç:

• Balkanlarda güvenliği güçlendirmek,
• Sovyet etkisine karşı bölgesel dayanışma sağlamak.

Bağdat Paktı

1955’te Türkiye ile Irak öncülüğünde kuruldu.

Daha sonra İngiltere, İran ve Pakistan da katıldı.

Amaç:

• Orta Doğu’da Sovyet etkisini sınırlandırmak,
• bölgesel güvenlik sistemi kurmak.

Irak’ın ayrılmasından sonra yapı CENTO adını aldı.

İsrail Devleti’nin Kurulması

Birleşmiş Milletlerin Filistin’i paylaşma planı sonrasında 1948’de İsrail Devleti kuruldu.

Bu gelişme Arap devletleri ile İsrail arasında uzun süreli çatışmaların başlamasına yol açtı.

Türkiye İsrail’i tanıyan ilk Müslüman çoğunluklu ülkelerden biri oldu.

Sömürgeciliğin Çözülmesi

İkinci Dünya Savaşı sonrasında Avrupa’nın zayıflaması ve milliyetçilik hareketlerinin güçlenmesi sömürgelerin bağımsızlık sürecini hızlandırdı.

Özellikle:

• Asya,
• Orta Doğu,
• Afrika

bölgelerinde çok sayıda yeni devlet ortaya çıktı.

Hindistan’ın Bağımsızlığı

Hindistan 1947’de İngiltere’den bağımsızlığını kazandı.

Bağımsızlık sürecinde Mahatma Gandhi’nin şiddet dışı direniş anlayışı önemli rol oynadı.

Bölge daha sonra:

• Hindistan,
• Pakistan

olarak iki ayrı devlete ayrıldı.

Orta Doğu ve Yeni Devletler

İkinci Dünya Savaşı sonrası Orta Doğu’da:

• sömürge yönetimleri zayıfladı,
• yeni bağımsız devletler ortaya çıktı,
• Arap milliyetçiliği güçlendi,
• İsrail-Arap çatışmaları bölgesel siyasetin temel meselelerinden biri oldu.

1956 Süveyş Krizi

Mısır lideri Cemal Abdülnasır Süveyş Kanalı’nı millîleştirdi.

İngiltere, Fransa ve İsrail Mısır’a karşı askerî harekât düzenledi.

ABD ve Sovyetler Birliği’nin baskısıyla saldırı sona erdi.

Bu gelişme:

• İngiltere ve Fransa’nın Orta Doğu’daki eski nüfuzunun zayıfladığını,
• ABD ve Sovyetler Birliği’nin bölgedeki etkisinin arttığını

gösterdi.

Macaristan Ayaklanması

1956’da Macaristan’da Sovyet etkisine karşı ayaklanma çıktı.

Sovyet birlikleri ayaklanmayı bastırdı.

Bu olay Doğu Bloku ülkelerinin Sovyet denetiminden kolayca çıkamadığını gösterdi.

Silahlanma Yarışı

ABD ve Sovyetler Birliği:

• nükleer silahlar,
• hidrojen bombası,
• uzun menzilli füzeler

gibi alanlarda yoğun rekabete girdi.

Bu durum karşılıklı yok olma korkusunu artırdı.

Taraflar doğrudan savaştan kaçınırken caydırıcılık stratejisi önem kazandı.

Uzay Yarışı

Sovyetler Birliği 1957’de Sputnik adlı ilk yapay uyduyu uzaya gönderdi.

Bu gelişme:

• teknoloji yarışını hızlandırdı,
• uzay rekabetini başlattı,
• ABD’de bilim ve teknoloji yatırımlarını artırdı.

Soğuk Savaş Döneminin Genel Özellikleri

• Dünya iki ana blok etrafında kutuplaştı.
• Nükleer silahlanma yarışı başladı.
• Askerî ittifaklar kuruldu.
• Ekonomik yardım programları bloklaşmayı güçlendirdi.
• Vekâlet savaşları yaşandı.
• Avrupa’nın eski sömürge imparatorlukları çözülmeye başladı.
• ABD ve Sovyetler Birliği dünya siyasetinin başlıca güçleri hâline geldi.

Sık Karıştırılan Noktalar

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

Blok Sorusu

ABD → Batı Sovyetler → Doğu NATO → Batı askerî Varşova → Doğu askerî Marshall → Batı ekonomik yardım COMECON → Doğu ekonomik örgütlenme

Türkiye Sorusu

Truman yardımı → Batı’ya yakınlaşma Kore’ye asker → NATO sürecini güçlendirdi 1952 → NATO 1955 → Bağdat Paktı

Asya Sorusu

1949 → Çin Halk Cumhuriyeti 1950-1953 → Kore 1947 → Hindistan-Pakistan bağımsızlık süreci

Konu Özeti

1946: Demir Perde.

1947: Truman + Marshall + Kominform.

1948-1949: Berlin Ablukası.

1949: NATO + COMECON + Çin Halk Cumhuriyeti + iki Almanya.

1950-1953: Kore Savaşı.

1952: Türkiye NATO’da.

1955: Varşova Paktı + Bağdat Paktı.

1956: Süveyş Krizi + Macaristan Ayaklanması.

1957: Sputnik.