AYT Tarih Tarih Bilimi Ders Notu

Tarih Bilimi – Ders Notu

Tarihin Tanımı

Tarih; geçmişteki insan ve toplum faaliyetlerini yer ve zaman göstererek, neden–sonuç ilişkisi içinde ve kaynaklara dayanarak inceler.

Tarihin merkezinde insan vardır. Doğa olayları, insan ve toplum hayatını etkilediğinde tarih araştırmasının konusu olur.

Tarihî Olay ve Tarihî Olgu

Tarihî olay daha kısa süreli, belirli yer ve zamanda gerçekleşen gelişmedir.

Tarihî olgu uzun dönemde oluşan ve süreklilik gösteren tarihsel süreçtir.

Malazgirt Savaşı olay; Anadolu’nun Türkleşmesi olgudur.

Tarih Araştırmasının Basamakları

Tarama: kaynakları bulma.

Tasnif: kaynakları sınıflandırma.

Tahlil: bilgileri çözümleme.

Tenkit: kaynakların gerçekliğini ve güvenilirliğini sorgulama.

Terkip: bilgileri bir araya getirip araştırmayı oluşturma.

Tarihî Kaynaklar

Birinci el kaynak: olayın yaşandığı döneme ait veya doğrudan tanıklık içeren kaynak.

İkinci el kaynak: birinci el kaynaklar ve önceki araştırmalar kullanılarak daha sonra hazırlanmış çalışma.

Birinci el kaynak mutlaka tarafsız değildir; yine tenkit edilmelidir.

Kaynak Türleri

Yazılı: ferman, kronik, mektup, antlaşma.

Sözlü: destan, efsane, sözlü tarih görüşmesi.

Görsel–işitsel: fotoğraf, film, ses kaydı.

Maddi: para, yapı, silah, seramik, mezar.

Dış ve İç Tenkit

Dış tenkit: belgenin gerçekliği, tarihi, yazarı, malzemesi ve biçimi.

İç tenkit: verilen bilginin doğruluğu, yazarın amacı, taraflılığı ve çelişkileri.

Tarihe Yardımcı Bilimler

Kronoloji: zaman ve sıralama.

Coğrafya: mekân ve çevre.

Arkeoloji: kazı ve maddi kalıntılar.

Paleografya: eski yazılar.

Epigrafi: kitabeler ve yazıtlar.

Nümizmatik: para ve sikkeler.

Diplomatik: resmî belgeler.

Filoloji: diller.

Genealoji: soy bağları.

Heraldik: armalar.

Zaman ve Yüzyıl

1402 ve 1453 yılları 15. yüzyıldadır.

Milattan önceki tarihlerde sayı büyüdükçe tarih daha eskiye gider.

Takvimler

On İki Hayvanlı Türk Takvimi: Güneş yılı.

Hicrî Takvim: Ay yılı; başlangıç hicret.

Celâlî Takvim: Güneş yılı; Melikşah dönemi.

Rûmî Takvim: Güneş yılı; Osmanlı’da özellikle mali işler.

Miladî Takvim: Güneş yılı; Türkiye’de 1 Ocak 1926’dan itibaren kullanıldı.

Nesnellik ve Kaynak Karşılaştırma

Tarihçi tek kaynağa bağlı kalmamalı; farklı kaynakları karşılaştırmalı ve kaynağın oluşma amacını sorgulamalıdır.

Geçmişi bugünün kavramlarıyla değerlendirmek anakronizme yol açabilir.

Neden–Sonuç

Tarihî olaylar çoğu zaman siyasi, ekonomik, sosyal, askerî ve coğrafi birçok etkenin birlikte sonucu olabilir.

Kronoloji neden ile sonucun zaman bakımından doğru kurulmasına yardım eder.

Geçmiş AYT Soru Kalıpları

• birinci ve ikinci el kaynak,
• tarih araştırmasının basamakları,
• yardımcı bilim eşleştirmeleri,
• olay ve olgu ayrımı,
• takvim ve yüzyıl,
• kaynak tenkidi,
• tarihçinin nesnellik yaklaşımı.

Sık Karıştırılanlar

• Birinci el kaynak kesin doğru kaynak değildir.
• Paleografya eski yazıyı, epigrafi yazıtı inceler.
• Nümizmatik parayı, diplomatik resmî belgeyi inceler.
• Tahlil çözümleme; tenkit güvenilirlik sorgulamasıdır.
• Olay kısa ve belirli; olgu uzun süreli süreçtir.
• Hicrî takvim Ay yılına dayanır.
• MÖ tarihlerde büyük sayı daha eski tarihi gösterir.

Kısa Özet

Tarih kaynaklara dayanır. Araştırma tarama, tasnif, tahlil, tenkit ve terkip aşamalarından geçer. Kaynağın türü ve güvenilirliği kontrol edilir. Yardımcı bilimler kaynağın niteliğine göre kullanılır. Kronoloji, olay–olgu ayrımı ve takvim bilgisi soru çözümünde temel kavramlardır.