AYT Tarih Tarih Bilimi Konu Anlatımı

Tarih Bilimi

Tarih; geçmişte yaşamış insan topluluklarının faaliyetlerini, birbirleriyle ilişkilerini ve meydana gelen değişimleri yer ve zaman göstererek, neden–sonuç bağlantısı kurarak ve kaynaklara dayanarak inceleyen bilim dalıdır. Tarihin merkezinde insan vardır. Bu nedenle doğa olayları ancak insan hayatını ve toplumları etkilediği ölçüde tarih araştırmasının konusu hâline gelir.

Tarih bilimi geçmişi olduğu gibi yeniden yaşatamaz. Tarihçi, geçmişten günümüze ulaşan izleri ve kaynakları inceleyerek kanıta dayalı bir açıklama kurar. Bu yüzden tarihsel bilgi kaynaklara dayanır, eleştiriye açıktır ve yeni belgeler ortaya çıktığında yeniden değerlendirilebilir.

Bu konunun sonunda bir öğrencinin:

• tarihin konusunu ve temel özelliklerini açıklayabilmesi,
• tarihî olay ile tarihî olgu arasındaki farkı ayırt edebilmesi,
• birinci el ve ikinci el kaynakları sınıflandırabilmesi,
• tarih araştırmasının aşamalarını sıralayabilmesi,
• dış ve iç tenkidin amacını ayırt edebilmesi,
• tarihe yardımcı bilimleri doğru örneklerle eşleştirebilmesi,
• kronoloji ve takvim bilgisini kullanabilmesi,
• tarihçinin nesnellik için nasıl çalışması gerektiğini açıklayabilmesi,
• tarihî olaylarda neden–sonuç ilişkisini doğru kurabilmesi,
• tarihsel bilginin neden değişebilir ve geliştirilebilir olduğunu yorumlayabilmesi

gerekir.

Tarihin Konusu ve Temel Özellikleri

Tarih biliminin temel konusu insandır. Devletler, savaşlar, antlaşmalar, göçler, ekonomik değişimler, toplumsal hareketler, kültür, bilim, sanat ve gündelik hayat tarih araştırmasının alanına girebilir.

Tarih araştırmalarında:

• olayların geçtiği yer ve zaman belirlenir,
• nedenler ve sonuçlar arasında bağ kurulur,
• kaynaklardan yararlanılır,
• farklı kaynaklar karşılaştırılır,
• olaylar kendi döneminin şartları içinde değerlendirilir.

Tarihî Olay ve Tarihî Olgu

Tarihî olay; belirli bir yerde ve zamanda gerçekleşen, başlangıç ve bitişi daha belirgin gelişmedir.

Tarihî olgu ise uzun sürede ortaya çıkan, süreklilik gösteren ve birçok olayın ortak sonucu olan tarihsel süreçtir.

Tarih Araştırmasının Yöntemi

Tarih araştırmalarında yaygın olarak şu aşamalar izlenir:

Tarama

Araştırma konusu ile ilgili kaynakların aranması ve bulunmasıdır.

Tasnif

Bulunan kaynakların konu, zaman, yer veya tür gibi ölçütlere göre sınıflandırılmasıdır.

Tahlil

Kaynakların içerdiği bilgilerin çözümlenmesi; araştırma açısından ne ifade ettiğinin belirlenmesidir.

Tenkit

Kaynağın gerçekliği, güvenilirliği, yazarı, oluştuğu dönem ve verdiği bilgilerin tutarlılığı sorgulanır.

Terkip

Eleştiriden geçirilen bilgilerin bir araya getirilerek anlamlı ve kanıta dayalı bir tarih anlatısına dönüştürülmesidir.

Tarihî Kaynaklar

Tarihî kaynak, geçmiş hakkında bilgi veren her türlü kanıttır.

Birinci El Kaynak

İncelenen olayın yaşandığı dönemde veya olaya doğrudan tanıklık eden kişiler tarafından oluşturulan kaynaklardır.

Örnekler:

• döneme ait ferman,
• kitabe,
• mektup,
• günlük,
• antlaşma metni,
• dönemin parası,
• arkeolojik buluntu.

İkinci El Kaynak

Birinci el kaynaklardan ve önceki araştırmalardan yararlanılarak daha sonra oluşturulan çalışmalardır.

Örnekler:

• günümüzde yazılmış tarih kitabı,
• akademik makale,
• araştırma monografisi,
• ders kitabı.

Kaynakların Türleri

Kaynaklar içerik ve biçimlerine göre farklı gruplarda incelenebilir:

• Yazılı kaynaklar: ferman, kronik, mektup, gazete, antlaşma
• Sözlü kaynaklar: destan, efsane, sözlü tarih görüşmesi
• Görsel ve işitsel kaynaklar: fotoğraf, film, ses kaydı
• Maddi kaynaklar: para, silah, yapı, seramik, mezar, mühür

Kaynak Eleştirisi: Dış Tenkit ve İç Tenkit

Dış Tenkit

Belgenin gerçek olup olmadığı, tarihi, yazarı, yazı türü, malzemesi ve biçim özellikleri incelenir.

Temel soru: “Bu kaynak gerçekten iddia edilen döneme ve kişiye mi aittir?”

İç Tenkit

Kaynağın verdiği bilginin doğruluğu, yazarın amacı, taraflılığı, çelişkileri ve anlatımın güvenilirliği değerlendirilir.

Temel soru: “Kaynağın anlattığı bilgiye ne ölçüde güvenilebilir?”

Tarihe Yardımcı Bilimler

Tarihçi, kaynak türüne göre başka bilimlerden yararlanır.

• Kronoloji: olayların zamanını ve sırasını belirler.
• Coğrafya: olayların gerçekleştiği mekânı ve çevre koşullarını inceler.
• Arkeoloji: kazılarla ortaya çıkarılan maddi kalıntıları inceler.
• Paleografya: eski yazıları ve yazı biçimlerini çözer.
• Epigrafi: kitabeleri ve yazıtları inceler.
• Nümizmatik: eski paraları inceler.
• Diplomatik: resmî belgelerin biçimini, düzenini ve gerçekliğini inceler.
• Filoloji: dilleri ve dil ürünlerini inceler.
• Antropoloji: insan topluluklarını ve insan kalıntılarını inceler.
• Etnografya: toplumların gelenek, görenek ve kültürel özelliklerini inceler.
• Genealoji: soy ve akrabalık bağlarını araştırır.
• Heraldik: arma ve sembolleri inceler.

Zaman ve Kronoloji

Tarihî olayların doğru anlaşılması için ne zaman gerçekleştiğinin bilinmesi önemlidir. Kronoloji, olayları zaman sırasına koyar ve farklı bölgelerde meydana gelen gelişmelerin karşılaştırılmasını sağlar.

Bir tarihî gelişmede neden olarak gösterilen olay, sonucundan önce gerçekleşmiş olmalıdır. Bu nedenle kronoloji neden–sonuç ilişkisinin kurulmasında da önem taşır.

Takvimler

Toplumlar zamanı düzenlemek için Güneş veya Ay hareketlerini esas alan takvimler geliştirmiştir.

On İki Hayvanlı Türk Takvimi

Güneş yılı esaslıdır. Yıllar on iki hayvanın adıyla anılır ve on iki yıllık döngü oluşturur.

Hicrî Takvim

Ay yılı esaslıdır. Başlangıç olarak Hz. Muhammed’in Mekke’den Medine’ye hicreti kabul edilir. Ay yılı yaklaşık 354 gün olduğu için mevsimlerle tam uyumlu değildir.

Celâlî Takvim

Güneş yılı esaslıdır. Büyük Selçuklu Sultanı Melikşah döneminde, Ömer Hayyam’ın da yer aldığı bir heyet tarafından hazırlanmıştır.

Rûmî Takvim

Güneş yılı esaslıdır ve Osmanlı Devleti’nde özellikle mali işlerde kullanılmıştır.

Miladî Takvim

Güneş yılı esaslıdır. Günümüzde en yaygın kullanılan takvimdir. Türkiye’de 1 Ocak 1926’dan itibaren kullanılmaya başlanmıştır.

Tarihte Nesnellik ve Yorum

Tarihçi kaynak seçer, sorular sorar ve kanıtları yorumlar. Bu nedenle tarih yazımında yorum tamamen ortadan kaldırılamaz. Ancak tarihçi:

• farklı kaynakları karşılaştırarak,
• kaynakların oluşma amacını sorgulayarak,
• kendi görüşünü kanıtın önüne geçirmeyerek,
• olayları kendi döneminin şartları içinde değerlendirerek

daha güvenilir bir sonuca ulaşmaya çalışır.

Neden–Sonuç İlişkisi

Tarihî olaylar çoğu zaman tek bir nedene indirgenemez. Siyasi, ekonomik, sosyal, askerî, dinî ve coğrafi faktörler birlikte etkili olabilir.

Tarihsel Bilginin Değişebilirliği

Tarihsel olayın kendisi değişmez; fakat olay hakkındaki bilgi ve yorum yeni kaynaklar bulunduğunda gelişebilir. Yeni arşiv belgeleri, kazılar veya farklı kaynakların karşılaştırılması daha önce kabul edilen bir yorumu değiştirebilir.

Geçmiş AYT’lerde Görülen Soru Kalıpları

Aşağıdaki örnekler AYT tarzı örneklerdir. Her kalıp için önce tanıma ipucu, sonra çözümlü örnek verilmiştir.

Sınavda En Önemli Bağlantılar

Sık Karıştırılan Noktalar

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

Kaynak Sorusu

Kaynağın ne zaman ve kim tarafından oluşturulduğunu belirle. Sonra birinci veya ikinci el olup olmadığına karar ver.

Yardımcı Bilim Sorusu

Sikke, kitabe, eski yazı, resmî belge, kazı buluntusu gibi anahtar kelimeyi yakala.

Yöntem Sorusu

Sorudaki fiile odaklan: bulmak, sınıflandırmak, çözümlemek, eleştirmek, birleştirmek.

Zaman Sorusu

Takvimin Ay mı Güneş mi esaslı olduğunu ve verilen yılın hangi yüzyıla ait olduğunu kontrol et.

Yorum Sorusu

Kaynağın taraflı olabileceğini, farklı kaynaklarla karşılaştırılması gerektiğini ve olayın kendi döneminin şartlarında ele alınacağını hatırla.

Konu Özeti

Tarih: geçmişte insan ve toplum faaliyetlerini kaynaklara dayanarak inceler.

Olay: belirli yer ve zamanda gerçekleşen gelişme.

Olgu: uzun süreye yayılan tarihsel süreç.

Yöntem: tarama, tasnif, tahlil, tenkit, terkip.

Kaynak: birinci el ve ikinci el; yazılı, sözlü, görsel–işitsel ve maddi türlerde olabilir.

Yardımcı bilimler: kronoloji, arkeoloji, paleografya, epigrafi, nümizmatik, diplomatik ve diğerleri.

Takvim: Hicrî Ay yılı; Miladî, Rûmî, Celâlî ve On İki Hayvanlı Türk takvimleri Güneş yılı esaslıdır.