AYT Tarih XVII. Yüzyıl Osmanlı Devleti Konu Anlatımı

XVII. Yüzyıl Osmanlı Devleti

1. yüzyıl Osmanlı tarihi; Avrupa ve doğu cephelerinde uzun savaşların yaşandığı, merkezî otoritenin zaman zaman zayıfladığı, Celali ve İstanbul isyanlarının görüldüğü, mali ve askerî düzenin bozulduğu, buna karşılık çeşitli ıslahat girişimlerinin yapıldığı bir dönemdir.

AYT Tarih’te bu konu; Osmanlı-Avusturya, Osmanlı-Safevi, Osmanlı-Lehistan, Osmanlı-Venedik ve Osmanlı-Rusya ilişkileri, iç isyanlar, ıslahatlar, Köprülüler dönemi ve Karlofça Antlaşması üzerinden sorgulanır.

Bu konunun sonunda bir öğrencinin:

• 17. yüzyılda Osmanlı Devleti’nin temel sorunlarını açıklayabilmesi,
• Zitvatorok Antlaşması’nın siyasi önemini yorumlayabilmesi,
• Osmanlı-Safevi savaşlarını ve Kasr-ı Şirin Antlaşması’nı açıklayabilmesi,
• Celali ve İstanbul isyanlarını ayırt edebilmesi,
• Genç Osman, Dördüncü Murad, Tarhuncu Ahmed Paşa ve Köprülülerin ıslahatlarını karşılaştırabilmesi,
• Girit’in fethi sürecini değerlendirebilmesi,
• Bucaş Antlaşması’nın önemini bilmesi,
• Bahçesaray Antlaşması’nı Osmanlı-Rus ilişkileri açısından tanıyabilmesi,
• İkinci Viyana Kuşatması’nın sonuçlarını açıklayabilmesi,
• Karlofça Antlaşması’nın Osmanlı siyasi tarihi açısından önemini yorumlayabilmesi

gerekir.

17. Yüzyılda Osmanlı Devleti’nin Genel Durumu

1. yüzyılda Osmanlı Devleti geniş topraklara sahip güçlü bir devlet olmayı sürdürdü. Ancak klasik düzenin bazı unsurlarında bozulmalar görülmeye başladı.

Başlıca sorunlar:

• uzun süren savaşların mali yük oluşturması,
• tımar sisteminin eski işlevini kaybetmeye başlaması,
• kapıkulu ocaklarında disiplin sorunları,
• merkezî otorite mücadeleleri,
• taşrada Celali isyanları,
• vergi yükünün artması,
• saray ve devlet görevlileri arasındaki nüfuz mücadeleleri,
• Avrupa’daki askerî ve teknik değişimlere uyum sorunlarıdır.

Veraset Sistemindeki Değişim

Osmanlı’da taht mücadelelerini azaltmak amacıyla hanedanın en yaşlı ve olgun erkek üyesinin tahta geçmesi anlayışı zamanla güçlendi. Bu sistem ekber ve erşed anlayışıyla ilişkilidir.

Şehzadelerin sancaklarda yönetim tecrübesi kazanma uygulaması zayıflarken sarayda gözetim altında tutulmaları yaygınlaştı.

Bu durum:

• taht mücadelelerini azaltabilmiş,
• ancak şehzadelerin yönetim tecrübesinin sınırlı kalmasına yol açabilmiştir.

Osmanlı-Avusturya İlişkileri

1. yüzyılın başında Osmanlı ile Avusturya arasındaki uzun savaşlar 1606 Zitvatorok Antlaşması ile sona erdi.

Zitvatorok Antlaşması

1606 yılında Osmanlı Devleti ile Avusturya arasında imzalandı.

Önemi:

• Avusturya hükümdarı Osmanlı padişahına siyasi protokol bakımından daha denk konuma geldi,
• Osmanlı’nın Avusturya üzerindeki eski diplomatik üstünlüğü zayıfladı,
• uzun savaş dönemi sona erdi.

Osmanlı-Safevi İlişkileri

1. yüzyılda Osmanlı Devleti ile Safeviler arasında doğu sınırı ve Kafkasya üzerinde mücadeleler yaşandı.

Nasuh Paşa Antlaşması

1612 yılında Safevilerle imzalandı.

Safeviler daha önce Osmanlı’ya bırakılan bazı bölgeleri geri aldı ve Osmanlı’ya ipek vermeyi kabul etti.

Serav Antlaşması

1618 yılında imzalandı.

Safevilerin Osmanlı’ya verdiği ipek miktarı azaltıldı.

Kasr-ı Şirin Antlaşması

1639 yılında Osmanlı Devleti ile Safevi Devleti arasında imzalandı.

Dördüncü Murad’ın Revan ve Bağdat seferlerinden sonra yapılan antlaşmayla:

• Bağdat Osmanlılarda kaldı,
• Revan Safevilere bırakıldı,
• Osmanlı-İran sınırının ana çizgileri büyük ölçüde belirlendi.

Dördüncü Murad

Dördüncü Murad merkezî otoriteyi yeniden güçlendirmeye çalıştı.

Başlıca uygulamaları:

• devlet otoritesini sarsan gruplara karşı sert tedbirler alması,
• İstanbul’da asayişi sağlamaya çalışması,
• Revan ve Bağdat seferlerine bizzat katılması,
• mali ve askerî disiplini güçlendirmeye çalışmasıdır.

İç İsyanlar

1. yüzyılda Osmanlı Devleti’nde farklı nedenlerle çeşitli isyanlar görüldü.

Başlıca gruplar:

• Celali isyanları,
• İstanbul isyanları,
• eyalet isyanlarıdır.

Celali İsyanları

Özellikle Anadolu’da görüldü.

Nedenleri arasında:

• ekonomik sıkıntılar,
• ağır vergi yükü,
• tımar sistemindeki bozulma,
• uzun savaşların etkisi,
• işsiz kalan sekban ve sarıca grupları,
• yerel yöneticilerin baskıları

yer alır.

Sonuçları:

• Anadolu’da güvenlik bozuldu,
• üretim azaldı,
• köylerden kentlere ve daha güvenli bölgelere göçler oldu,
• vergi gelirleri azaldı.

İstanbul İsyanları

Başkentte özellikle yeniçeriler ve diğer kapıkulu gruplarının katıldığı isyanlardır.

Nedenleri:

• maaş sorunları,
• ocak disiplininin bozulması,
• devlet yönetimine müdahale,
• saray çevresindeki güç mücadeleleri.

Bu isyanlar merkezî otoriteyi zayıflatmıştır.

Genç Osman

Genç Osman, Hotin Seferi sonrasında yeniçeri ocağındaki disiplinsizliği açık biçimde gördü.

Islahat düşünceleri:

• yeniçeri ocağını düzenlemek,
• merkezî otoriteyi güçlendirmek,
• yönetimde yeni kadrolara dayanmak,
• saray ve askerî çevrelerin baskısını azaltmaktı.

Ancak yeniçeri isyanı sonucunda tahttan indirildi ve öldürüldü.

Hotin Seferi

1621 yılında Osmanlı Devleti ile Lehistan arasında gerçekleşti.

Sefer sonrasında Genç Osman, yeniçerilerin disiplin sorunlarını daha açık biçimde fark etti.

Hotin Antlaşması ile taraflar arasındaki savaş sona erdi.

Kuyucu Murad Paşa

Celali isyanlarını sert yöntemlerle bastırmaya çalışan sadrazamlardandır.

Amaç:

• Anadolu’da güvenliği yeniden sağlamak,
• merkezî otoriteyi güçlendirmekti.

Tarhuncu Ahmed Paşa

Mali sorunlara çözüm bulmaya çalıştı.

Başlıca özelliği:

• devlet gelir ve giderlerini dengelemeye çalışması,
• bütçe açığını azaltmaya yönelik düzenlemeler yapmasıdır.

Osmanlı maliyesinde denk bütçe oluşturmaya yönelik çalışmalarıyla tanınır.

Köprülüler Dönemi

Köprülü Mehmet Paşa, sadrazamlığı belirli şartlarla kabul etti.

İstediği başlıca şartlar:

• devlet görevlilerinin atanmasına müdahale edilmemesi,
• hakkında şikâyet olduğunda savunmasının alınması,
• sarayın yönetim işlerine aşırı müdahale etmemesi.

Bu şartlar, ıslahatların uygulanabilmesi için sadrazamın güçlü yetkiye ihtiyaç duyduğunu gösterir.

Köprülü Mehmet Paşa:

• merkezî otoriteyi güçlendirdi,
• isyanları bastırdı,
• mali ve askerî disiplini sağlamaya çalıştı.

Köprülü Fazıl Ahmed Paşa

Köprülü Mehmet Paşa’dan sonra sadrazam oldu.

Döneminde:

• Avusturya ile savaşlar sürdü,
• Girit’in fethi tamamlandı,
• Lehistan üzerine sefer yapıldı.

Girit’in Fethi

Osmanlı-Venedik mücadelesinin en uzun savaşlarından biri Girit için yaşandı.

Girit kuşatmaları uzun yıllar sürdü.

1669 yılında Kandiye’nin alınmasıyla Girit’in fethi büyük ölçüde tamamlandı.

Önemi:

• Doğu Akdeniz’de Osmanlı güvenliği arttı,
• Venedik’in bölgedeki etkisi zayıfladı.

Vasvar Antlaşması

1664 yılında Osmanlı Devleti ile Avusturya arasında imzalandı.

Osmanlı, Uyvar’ın alınması gibi askerî başarıların ardından diplomatik kazanımlar elde etti.

Osmanlı-Lehistan İlişkileri

Köprülü Fazıl Ahmed Paşa döneminde Lehistan üzerine sefer düzenlendi.

Bucaş Antlaşması

1672 yılında Osmanlı Devleti ile Lehistan arasında imzalandı.

Önemi:

• Podolya Osmanlı’ya bırakıldı,
• Osmanlı Devleti batıda önemli bir toprak kazanımı elde etti,
• Osmanlı’nın batıda geniş toprak kazandığı son antlaşmalardan biri oldu.

Osmanlı-Rusya İlişkileri

1. yüzyılın sonlarına doğru Osmanlı Devleti ile Rusya arasındaki mücadeleler önem kazandı.

Bahçesaray Antlaşması

1681 yılında Osmanlı Devleti, Rusya ve Kırım Hanlığı arasında imzalandı.

Önemi:

• Osmanlı ile Rusya arasındaki ilk resmî antlaşma kabul edilir,
• iki devlet arasındaki sınır ve nüfuz alanları konusunda düzenlemeler yapıldı.

İkinci Viyana Kuşatması

1683 yılında Merzifonlu Kara Mustafa Paşa komutasındaki Osmanlı ordusu Viyana’yı kuşattı.

Kuşatma başarısız oldu.

Başarısızlıkta:

• kuşatmanın uzaması,
• lojistik sorunlar,
• Avrupa devletlerinin yardım kuvvetleri,
• askerî koordinasyon problemleri

etkili oldu.

Kutsal İttifak

İkinci Viyana Kuşatması’nın başarısızlığından sonra Osmanlı’ya karşı:

• Avusturya,
• Lehistan,
• Venedik,
• daha sonra Rusya

gibi devletlerin katıldığı Kutsal İttifak oluşturuldu.

Osmanlı Devleti birçok cephede uzun savaşlara girdi.

Karlofça Antlaşması

1699 yılında Osmanlı Devleti ile Avusturya, Lehistan ve Venedik arasında imzalandı.

Başlıca sonuçları:

• Osmanlı Devleti büyük çaplı toprak kayıpları yaşadı,
• Macaristan’ın büyük bölümü Avusturya’ya bırakıldı,
• Podolya Lehistan’a verildi,
• Mora Venedik’e bırakıldı,
• Osmanlı’nın Avrupa’daki askerî üstünlüğü ciddi biçimde zayıfladı,
• dış politikada savunma ve kaybedilen toprakları geri alma düşüncesi daha fazla önem kazandı.

İstanbul Antlaşması

1700 yılında Rusya ile imzalandı.

Azak Kalesi Rusya’ya bırakıldı.

Bu antlaşma Osmanlı-Rus ilişkilerinde Rusya’nın Karadeniz yönündeki baskısının arttığını gösteren önemli gelişmelerden biridir.

17. Yüzyıl Islahatlarının Genel Özellikleri

1. yüzyıl ıslahatları genellikle:

• kişilere bağlı,
• sorun ortaya çıktıktan sonra yapılan,
• eski düzeni yeniden kurmaya yönelik,
• Avrupa örneklerini sistemli biçimde temel almayan,
• askerî ve mali sorunlara yoğunlaşan

çalışmalardır.

Sık Karıştırılan Noktalar

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

Antlaşma Sorusu

Avusturya eşitliği → Zitvatorok. İran sınırı → Kasr-ı Şirin. Podolya → Bucaş. Rusya ile ilk antlaşma → Bahçesaray. Büyük Avrupa toprak kaybı → Karlofça.

Islahat Sorusu

yeniçeri → Genç Osman otorite → Dördüncü Murad bütçe → Tarhuncu Celali → Kuyucu Murad Paşa güçlü sadrazamlık → Köprülü Mehmet Paşa

Yorum Sorusu

1. yüzyıl Osmanlı tarihini yalnız savaş sonuçlarıyla değerlendirme. Askerî sorunlar, mali kriz, taşra düzeni, kapıkulu disiplini ve merkezî otorite sorunları birlikte ele alınmalıdır.

Konu Özeti

Avusturya: 1606 Zitvatorok.

Safevi: 1612 Nasuh Paşa, 1618 Serav, 1639 Kasr-ı Şirin.

Lehistan: Hotin ve 1672 Bucaş.

Venedik: Girit’in fethi.

Rusya: 1681 Bahçesaray.

Avrupa: 1683 İkinci Viyana → Kutsal İttifak → 1699 Karlofça.

Islahat: Genç Osman, Dördüncü Murad, Tarhuncu Ahmed Paşa, Köprülüler.