AYT Tarih XVIII. Yüzyıl Osmanlı Devleti Konu Anlatımı

XVIII. Yüzyıl Osmanlı Devleti

1. yüzyıl Osmanlı tarihi; Karlofça sonrası kaybedilen toprakları geri alma çabalarıyla başlayan, ardından Avrupa üstünlüğünün daha açık biçimde kabul edildiği, diplomasi ve teknik yeniliklerin önem kazandığı bir dönemdir. Bu yüzyılda Osmanlı Devleti Rusya ve Avusturya ile yoğun savaşlar yaşamış; Lale Devri, askerî teknik ıslahatlar ve Nizam-ı Cedid gibi yenileşme girişimlerine yönelmiştir.

AYT Tarih’te bu konu; Prut, Pasarofça, Belgrad, Küçük Kaynarca, Kırım meselesi, Ziştovi ve Yaş antlaşmaları ile Lale Devri ve 18. yüzyıl ıslahatları üzerinden sorgulanır.

Bu konunun sonunda bir öğrencinin:

• 18. yüzyıl Osmanlı dış politikasının aşamalarını açıklayabilmesi,
• Prut Antlaşması’nın önemini değerlendirebilmesi,
• Pasarofça Antlaşması’nın Osmanlı siyasetindeki değişimi göstermesini yorumlayabilmesi,
• Lale Devri yeniliklerini ve Patrona Halil İsyanı’nı açıklayabilmesi,
• Belgrad Antlaşması’nın önemini bilmesi,
• Osmanlı-Rus rekabetinin nedenlerini yorumlayabilmesi,
• Küçük Kaynarca Antlaşması’nın sonuçlarını açıklayabilmesi,
• Kırım’ın Osmanlı açısından önemini değerlendirebilmesi,
• Ziştovi ve Yaş antlaşmalarını ayırt edebilmesi,
• III. Selim’in Nizam-ı Cedid ıslahatlarını açıklayabilmesi

gerekir.

Karlofça Sonrası Osmanlı Politikası

1699 Karlofça Antlaşması ile Osmanlı Devleti Avrupa’da önemli toprak kayıpları yaşamıştı. 18. yüzyılın ilk döneminde temel amaçlardan biri bu kayıpların bir bölümünü geri almaktı.

Bu nedenle Osmanlı dış politikasında Rusya, Avusturya ve Venedik ile mücadeleler yeniden önem kazandı.

Prut Savaşı ve Antlaşması

Rus Çarı I. Petro’nun Osmanlı sınırlarına yönelik politikaları ve İsveç Kralı XII. Karl’ın Osmanlı topraklarına sığınması Osmanlı-Rus gerginliğini artırdı.

1711 Prut Seferi’nde Rus ordusu Osmanlı kuvvetleri tarafından kuşatıldı.

Prut Antlaşması ile:

• Azak Kalesi Osmanlı Devleti’ne geri verildi,
• Rusya bazı sınır kalelerini yıkmayı kabul etti,
• Rusya’nın Osmanlı iç işlerine ve Lehistan siyasetine müdahalesi sınırlandırılmaya çalışıldı.

Pasarofça Antlaşması

Osmanlı Devleti, Venedik’ten Mora’yı geri aldıktan sonra Avusturya ile savaşa girdi. Savaş 1718 Pasarofça Antlaşması ile sona erdi.

Antlaşma sonucunda:

• Mora Osmanlılarda kaldı,
• Belgrad ve bazı Balkan toprakları Avusturya’ya bırakıldı,
• Osmanlı Devleti Avrupa karşısında daha barışçı ve dengeli bir siyaset izlemeye yöneldi.

Lale Devri

1718 Pasarofça Antlaşması ile başlayıp 1730 Patrona Halil İsyanı ile sona eren dönem Lale Devri olarak adlandırılır.

Dönemin padişahı III. Ahmed, sadrazamı Nevşehirli Damat İbrahim Paşa’dır.

Lale Devri’nde:

• Avrupa başkentlerine geçici elçiler gönderildi,
• Paris’e Yirmisekiz Çelebi Mehmed gönderildi,
• matbaa kuruldu,
• kâğıt ve kumaş üretimine yönelik girişimler yapıldı,
• tulumbacı teşkilatı oluşturuldu,
• mimari ve şehir düzenlemelerine önem verildi,
• Avrupa’daki gelişmeler daha yakından izlenmeye başlandı.

Yirmisekiz Çelebi Mehmed

Osmanlı Devleti tarafından Paris’e elçi olarak gönderildi. Gözlemlerini Sefaretname adlı eserinde anlattı. Avrupa şehir düzeni, bilim ve teknik gelişmeler ile kültür hayatı hakkında Osmanlı yönetimine bilgi sağladı.

İbrahim Müteferrika ve Matbaa

İbrahim Müteferrika ve Said Efendi’nin girişimleriyle Türkçe basım yapan matbaa kuruldu.

Matbaanın önemi:

• kitap üretimini kolaylaştırması,
• bilgi dolaşımını hızlandırması,
• basılı eser sayısını artırmasıdır.

Dinî eserlerin basımı başlangıçta bu matbaanın faaliyet alanı dışında tutuldu.

Tulumbacı Ocağı

Yangınlarla mücadele etmek amacıyla oluşturulan teşkilattır. Şehir yaşamındaki pratik ihtiyaçlara yönelik yeniliklerden biridir.

Patrona Halil İsyanı

1730 yılında çıkan Patrona Halil İsyanı Lale Devri’ni sona erdirdi.

Sonuçları:

• Nevşehirli Damat İbrahim Paşa öldürüldü,
• III. Ahmed tahttan çekildi,
• Lale Devri sona erdi.

I. Mahmud Dönemi Islahatları

Patrona Halil İsyanı sonrasında özellikle askerî alanda yenilikler sürdürüldü.

Humbaracı Ahmed Paşa

Asıl adı Claude Alexandre de Bonneval olan Fransız kökenli Humbaracı Ahmed Paşa Osmanlı hizmetine girdi.

Başlıca çalışmaları:

• humbaracı ocağını düzenlemek,
• modern askerî teknikleri öğretmek,
• askerî eğitim çalışmalarına katkı sağlamaktır.

Hendesehane

Askerî teknik eğitim amacı taşıyan kurumlardan biridir. Matematik ve geometri bilgisinin askerî alanda kullanılmasına katkı sağlamıştır.

Belgrad Antlaşması

1739 yılında Osmanlı Devleti, Avusturya ve Rusya ile yapılan savaşların ardından Belgrad Antlaşmalarını imzaladı.

Sonuçları:

• Belgrad Osmanlı Devleti’ne geri verildi,
• Avusturya önemli kazanımlarından vazgeçti,
• Rusya Karadeniz’de savaş gemisi bulundurma konusunda sınırlı kaldı,
• Osmanlı Devleti Karadeniz’deki üstünlüğünü bir süre daha korudu.

Fransa arabuluculuk yaptığı için daha sonra kapitülasyonlardan sürekli yararlanma hakkı elde etti.

Kapitülasyonların Sürekli Hâle Gelmesi

1740 yılında Fransa’ya verilen kapitülasyonlar sürekli hâle getirildi.

Kısa vadede diplomatik ilişkileri güçlendiren bu uygulama, uzun vadede Osmanlı ekonomisi ve hukuk düzeni üzerinde olumsuz etkiler doğurabilecek bir yapıya dönüştü.

Osmanlı-Rus Rekabetinin Güçlenmesi

1. yüzyılda Rusya:

• Karadeniz’e inmek,
• sıcak denizlere ulaşmak,
• Balkanlarda nüfuz kurmak,
• Osmanlı egemenliğindeki Ortodoks topluluklar üzerinde etki oluşturmak

gibi hedefler izledi.

1768-1774 Osmanlı-Rus Savaşı

Osmanlı Devleti ile Rusya arasında yapılan savaş Osmanlı açısından ağır sonuçlar doğurdu. Rus donanması Akdeniz’e ulaştı ve Çeşme’de Osmanlı donanmasına büyük zarar verdi.

Savaş Küçük Kaynarca Antlaşması ile sona erdi.

Küçük Kaynarca Antlaşması

1774 yılında Osmanlı Devleti ile Rusya arasında imzalandı.

Başlıca sonuçları:

• Kırım siyasi bakımdan Osmanlı Devleti’nden ayrılarak bağımsız hâle getirildi,
• Kırım halkı dinî bakımdan Osmanlı halifesine bağlı kabul edildi,
• Rusya Karadeniz’de daha güçlü konum elde etti,
• Rus ticaret gemilerine Osmanlı sularında bazı haklar tanındı,
• Rusya İstanbul’da Ortodoks kilisesi açma hakkı elde etti,
• Rusya Osmanlı topraklarındaki Ortodokslar üzerinde nüfuz iddiası geliştirmek için antlaşmayı araç olarak kullanmaya başladı,
• Osmanlı Devleti Rusya’ya savaş tazminatı ödedi.

Kırım’ın Rusya Tarafından İlhakı

Rusya 1783 yılında Kırım’ı ilhak etti.

Bu gelişme:

• Osmanlı’nın Karadeniz’deki konumunu zayıflattı,
• Rusya’nın Karadeniz’e yerleşmesini güçlendirdi,
• Osmanlı-Rus rekabetini daha da sertleştirdi.

Aynalıkavak Tenkihnamesi

1779 yılında Osmanlı Devleti ile Rusya arasında imzalandı. Kırım’ın statüsü ve hanlık meselesi üzerinde düzenlemeler yapıldı.

I. Abdülhamid Dönemi Islahatları

Askerî yeniliklere önem verildi. Baron de Tott gibi yabancı uzmanlardan yararlanıldı. Topçu birlikleri ve askerî teknik eğitim alanında düzenlemeler yapıldı.

Mühendishane-i Bahr-i Hümayun

Denizcilik ve askerî teknik eğitim amacıyla kurulan önemli kurumlardan biridir. Osmanlı’da modern teknik eğitimin gelişmesinde önemli adımdır.

1787-1792 Osmanlı-Rus ve Avusturya Savaşları

Osmanlı Devleti Kırım’ı geri alma ve Rus ilerlemesini durdurma amacıyla Rusya ile yeniden savaşa girdi. Avusturya da Rusya yanında savaşa katıldı.

Savaşların sonunda Avusturya ile Ziştovi, Rusya ile Yaş antlaşmaları imzalandı.

Ziştovi Antlaşması

1791 yılında Osmanlı Devleti ile Avusturya arasında imzalandı. Avusturya, Fransız İhtilali’nin oluşturduğu yeni Avrupa ortamının etkisiyle Osmanlı savaşından çekildi.

Yaş Antlaşması

1792 yılında Osmanlı Devleti ile Rusya arasında imzalandı.

Sonuçları:

• Kırım’ın Rusya’ya ait olduğu Osmanlı tarafından kabul edildi,
• sınır Dinyester Nehri yönünde düzenlendi,
• Osmanlı Devleti’nin Kırım’ı geri alma ümidi büyük ölçüde sona erdi.

III. Selim Dönemi

III. Selim, 18. yüzyılın sonunda daha sistemli ve kapsamlı ıslahatlara yöneldi. Bu reformlar genel olarak Nizam-ı Cedid adıyla anılır.

Nizam-ı Cedid

Nizam-ı Cedid hem yeni düzen anlayışını hem de yeni kurulan askerî birlikleri ifade eder.

Başlıca uygulamalar:

• Avrupa tarzında eğitim alan yeni ordu,
• İrad-ı Cedid adlı ayrı hazine,
• askerî eğitim ve teknik kurumların geliştirilmesi,
• Avrupa başkentlerinde daimi elçilikler,
• dış dünyanın daha düzenli takip edilmesi.

Daimi Elçilikler

III. Selim döneminde Avrupa başkentlerinde sürekli elçilikler açıldı.

Amaç:

• Avrupa’daki siyasi gelişmeleri izlemek,
• diplomatik ilişkileri düzenli hâle getirmek,
• bilimsel ve teknik yenilikleri takip etmektir.

İrad-ı Cedid

Nizam-ı Cedid ordusunun ve reformların giderlerini karşılamak için oluşturulan özel hazinedir.

18. Yüzyıl Islahatlarının Genel Özellikleri

1. yüzyıl ıslahatlarında:

• Avrupa’nın askerî ve teknik üstünlüğü daha açık biçimde kabul edildi,
• yabancı uzmanlardan yararlanıldı,
• teknik eğitim kurumları açıldı,
• diplomasi ve Avrupa gözlemleri önem kazandı,
• özellikle askerî alan öncelikli oldu.

Sık Karıştırılan Noktalar

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

Antlaşma Sorusu

Azak geri alındı → Prut. Lale Devri başladı → Pasarofça. Belgrad geri alındı → Belgrad. Kırım bağımsız → Küçük Kaynarca. Avusturya savaşı bitti → Ziştovi. Kırım Rusya’ya ait kabul edildi → Yaş.

Islahat Sorusu

matbaa ve Paris elçiliği → Lale Devri humbaracı → I. Mahmud dönemi deniz mühendisliği → I. Abdülhamid dönemi Nizam-ı Cedid → III. Selim

Yorum Sorusu

1. yüzyılı yalnız “gerileme” kavramıyla açıklama. Bu dönem aynı zamanda diplomasi, teknik eğitim, askerî modernleşme ve Avrupa’yı sistemli gözlemleme çabalarının arttığı bir dönüşüm dönemidir.

Konu Özeti

1711 Prut: Azak geri alındı.

1718 Pasarofça: Lale Devri başladı.

1730 Patrona Halil: Lale Devri sona erdi.

1739 Belgrad: Batı karşısında önemli diplomatik başarı.

1774 Küçük Kaynarca: Kırım bağımsız, Rusya güçlendi.

1783: Rusya Kırım’ı ilhak etti.

1791 Ziştovi: Avusturya ile savaş sona erdi.

1792 Yaş: Kırım’ın Rusya’ya ait olduğu kabul edildi.

III. Selim: Nizam-ı Cedid, İrad-ı Cedid, daimi elçilikler.