AYT Tarih XX. Yüzyıl Başlarında Osmanlı Devleti Konu Anlatımı

XX. Yüzyıl Başlarında Osmanlı Devleti

1. yüzyılın başlarında Osmanlı Devleti; siyasi rejim tartışmaları, milliyetçilik hareketleri, büyük devletlerin baskısı, Trablusgarp ve Balkan savaşları ile Birinci Dünya Savaşı gibi çok yönlü sorunlarla karşı karşıya kaldı. Bu süreç Osmanlı Devleti’nin toprak kayıplarını hızlandırdı ve Millî Mücadele’ye giden ortamı hazırladı.

AYT Tarih’te bu konu; İkinci Meşrutiyet, 31 Mart Olayı, Trablusgarp Savaşı, Balkan Savaşları, Birinci Dünya Savaşı’na giriş, Osmanlı cepheleri, savaşın sonuçları ve Mondros Ateşkes Antlaşması üzerinden sorgulanır.

Bu konunun sonunda bir öğrencinin:

• İkinci Meşrutiyet’in ilanını ve sonuçlarını açıklayabilmesi,
• 31 Mart Olayı’nı ve Hareket Ordusu’nun rolünü bilmesi,
• Trablusgarp Savaşı’nın neden ve sonuçlarını yorumlayabilmesi,
• Balkan Savaşlarının Osmanlı Devleti üzerindeki etkilerini açıklayabilmesi,
• Osmanlı Devleti’nin Birinci Dünya Savaşı’na giriş nedenlerini değerlendirebilmesi,
• Birinci Dünya Savaşı’ndaki Osmanlı cephelerini amaç ve sonuçlarıyla ayırt edebilmesi,
• Çanakkale Cephesi’nin sonuçlarını açıklayabilmesi,
• Kafkas, Kanal, Irak ve Suriye-Filistin cephelerini karşılaştırabilmesi,
• Brest-Litovsk Antlaşması’nın Osmanlı açısından önemini bilmesi,
• Mondros Ateşkes Antlaşması’nın hükümlerini ve sonuçlarını yorumlayabilmesi

gerekir.

İkinci Meşrutiyet’in İlanı

İkinci Meşrutiyet 1908 yılında yeniden ilan edildi.

İlanında:

• İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin faaliyetleri,
• anayasal yönetime dönme talepleri,
• devletin dağılmasını önleme düşüncesi,
• Avrupa devletlerinin Osmanlı iç işlerine müdahalesini azaltma isteği

etkili oldu.

Meşrutiyetin yeniden ilanıyla Kanun-ı Esasi tekrar yürürlüğe girdi ve Meclis-i Mebusan yeniden açıldı.

31 Mart Olayı

1909 yılında İstanbul’da meşrutiyet yönetimine karşı bir ayaklanma çıktı.

Bu olay Rumi takvime göre 31 Mart tarihine denk geldiği için 31 Mart Olayı olarak anılır.

Ayaklanmayı bastırmak üzere Selanik’ten Hareket Ordusu İstanbul’a geldi.

Hareket Ordusu’nda Mustafa Kemal de kurmay subay olarak görev yaptı.

Ayaklanmanın bastırılmasından sonra İkinci Abdülhamid tahttan indirildi ve yerine Mehmet Reşad getirildi.

İkinci Meşrutiyet Sonrası Siyasi Ortam

Bu dönemde çok partili siyasi hayat canlandı.

Ancak aynı zamanda:

• milliyetçilik hareketleri,
• büyük devletlerin baskıları,
• Balkanlardaki siyasi gerilim,
• iç siyasi çekişmeler

devam etti.

1908’de Avusturya-Macaristan Bosna-Hersek’i ilhak etti, Bulgaristan bağımsızlığını ilan etti, Girit’in Yunanistan’la birleşme girişimleri hızlandı.

Trablusgarp Savaşı

1911 yılında İtalya Osmanlı Devleti’nin Kuzey Afrika’daki son önemli toprağı olan Trablusgarp’a saldırdı.

İtalya’nın amaçları:

• sömürge elde etmek,
• Akdeniz’de güçlenmek,
• sanayisi için pazar ve ham madde alanı oluşturmak,
• Avrupa devletlerinin desteğinden yararlanmaktı.

Osmanlı Devleti’nin bölgeye karadan ulaşması mümkün değildi. Deniz gücü de İtalya’ya karşı yetersizdi.

Bu nedenle Mustafa Kemal, Enver Bey ve bazı gönüllü subaylar gizlice bölgeye giderek yerel halkı örgütledi.

Mustafa Kemal özellikle Derne ve Tobruk çevresinde görev yaptı.

Uşi Antlaşması

1912 yılında imzalandı.

Sonuçları:

• Trablusgarp ve Bingazi İtalya’ya bırakıldı,
• On İki Ada Balkan Savaşları süresince geçici olarak İtalya’ya bırakıldı,
• Osmanlı Devleti’nin Kuzey Afrika’daki siyasi varlığı büyük ölçüde sona erdi.

Balkan Savaşlarının Nedenleri

Balkan devletleri:

• milliyetçilik düşüncesinin etkisi,
• Osmanlı’nın Trablusgarp Savaşı’nda zor durumda olması,
• Rusya’nın Balkan devletlerini teşvik etmesi,
• Osmanlı’nın Balkanlardaki askerî ve siyasi zayıflığı

nedeniyle Osmanlı Devleti’ne karşı ittifak kurdu.

Birinci Balkan Savaşı

1912 yılında başladı.

Osmanlı Devleti’nin karşısında:

• Bulgaristan,
• Sırbistan,
• Yunanistan,
• Karadağ

yer aldı.

Osmanlı ordusu farklı cephelerde ağır yenilgiler aldı.

Sonuçları:

• Osmanlı Devleti Balkan topraklarının büyük bölümünü kaybetti,
• Edirne Bulgarların eline geçti,
• Arnavutluk bağımsızlığını ilan etti,
• Balkanlardan Anadolu’ya büyük göçler yaşandı.

Londra Antlaşması

1913 yılında Birinci Balkan Savaşı’nı sona erdiren temel antlaşmadır.

Midye-Enez hattının batısındaki Osmanlı topraklarının büyük bölümü kaybedildi.

İkinci Balkan Savaşı

Balkan devletleri Birinci Balkan Savaşı sonunda elde edilen toprakları paylaşamayınca kendi aralarında savaşa girdi.

Bulgaristan’ın eski müttefikleriyle savaşmasından yararlanan Osmanlı Devleti Edirne ve Kırklareli’ni geri aldı.

Balkan Savaşlarının Sonuçları

• Osmanlı’nın Balkanlardaki siyasi varlığı büyük ölçüde sona erdi,
• Balkanlardan Anadolu’ya yoğun Türk ve Müslüman göçü yaşandı,
• Osmanlıcılık düşüncesi ciddi darbe aldı,
• Türkçülük düşüncesi güç kazandı,
• ordu ve yönetimde reform ihtiyacı daha belirgin hâle geldi.

Babıali Baskını

1913 yılında İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin gerçekleştirdiği siyasi müdahaledir.

Bu olaydan sonra İttihat ve Terakki yönetimde daha etkili hâle geldi.

Birinci Dünya Savaşı’nın Genel Nedenleri

Savaşın başlıca nedenleri:

• sömürgecilik rekabeti,
• ham madde ve pazar arayışı,
• milliyetçilik,
• silahlanma yarışı,
• devletler arası bloklaşma,
• Almanya ile İngiltere arasındaki ekonomik ve siyasi rekabettir.

Savaşın başlamasını tetikleyen olay Avusturya-Macaristan veliahtının Saraybosna’da öldürülmesidir.

Osmanlı Devleti’nin Savaşa Giriş Nedenleri

Osmanlı Devleti:

• son dönemde kaybettiği toprakları geri almak,
• siyasi yalnızlıktan kurtulmak,
• Rusya tehdidine karşı güçlü müttefik bulmak,
• Almanya’nın savaşı kazanacağı düşüncesinden yararlanmak

gibi nedenlerle Almanya’ya yaklaştı.

Osmanlı Devleti ile Almanya arasında gizli ittifak antlaşması yapıldı.

Yavuz ve Midilli Olayı

Goeben ve Breslau adlı Alman savaş gemileri Osmanlı Devleti’ne sığındı.

Gemiler satın alınmış gibi gösterilerek:

• Yavuz,
• Midilli

adlarını aldı.

Bu gemilerin Karadeniz’de Rus limanlarını bombalaması Osmanlı Devleti’nin savaşa fiilen girmesine yol açtı.

Osmanlı Devleti’nin Birinci Dünya Savaşı Cepheleri

Cepheler genel olarak:

• taarruz cepheleri,
• savunma cepheleri,
• müttefiklere yardım cepheleri

olarak değerlendirilebilir.

Kafkas Cephesi

Rusya’ya karşı açıldı.

Amaçlar:

• Kars, Ardahan ve Batum’u geri almak,
• Rusya’nın Kafkasya’daki gücünü kırmak,
• Orta Asya Türkleriyle bağlantı kurmak

şeklinde özetlenebilir.

Sarıkamış Harekâtı ağır kayıplarla sonuçlandı.

1917 Bolşevik İhtilali sonrasında Rusya savaştan çekilmeye yöneldi.

1918 Brest-Litovsk Antlaşması ile Kars, Ardahan ve Batum Osmanlı Devleti’ne geri verildi.

Kanal Cephesi

İngiltere’ye karşı açıldı.

Amaç:

• Süveyş Kanalı’nı ele geçirmek,
• İngiltere’nin Hindistan bağlantısını zayıflatmak,
• Mısır’daki İngiliz varlığını tehdit etmekti.

Osmanlı kuvvetleri başarılı olamadı.

Çanakkale Cephesi

İtilaf Devletleri’nin amaçları:

• İstanbul’u ele geçirmek,
• Osmanlı Devleti’ni savaş dışı bırakmak,
• Boğazları açarak Rusya’ya yardım ulaştırmak,
• Balkan devletlerini kendi yanlarına çekmekti.

Osmanlı savunması başarılı oldu.

Mustafa Kemal:

• Arıburnu,
• Conkbayırı,
• Anafartalar

bölgelerindeki başarılarıyla öne çıktı.

Çanakkale Cephesi’nin Sonuçları

• İtilaf Devletleri Boğazları geçemedi,
• İstanbul işgal edilmedi,
• Rusya’ya deniz yoluyla yardım ulaştırılamadı,
• savaşın süresi uzadı,
• Bulgaristan İttifak Devletleri yanında savaşa katıldı,
• Mustafa Kemal’in askerî itibarı arttı.

Irak Cephesi

İngiltere:

• Basra Körfezi ve petrol bölgelerini korumak,
• Hindistan yolunu güvence altına almak,
• Osmanlı’nın güney bölgelerini ele geçirmek

amacıyla Irak’a ilerledi.

Osmanlı kuvvetleri Kutü’l-Amare’de önemli bir başarı kazandı; ancak savaşın ilerleyen döneminde Bağdat İngilizlerin eline geçti.

Suriye-Filistin Cephesi

İngiliz kuvvetlerinin kuzeye doğru ilerlediği savunma cephesidir.

Osmanlı ordusu savaşın son döneminde geri çekilmek zorunda kaldı.

Mustafa Kemal bu cephede Yıldırım Orduları Grubu içerisinde görev yaptı.

Hicaz-Yemen Cephesi

İngiltere’nin desteklediği Şerif Hüseyin isyanı Osmanlı Devleti’ni bölgede zor durumda bıraktı.

Osmanlı kuvvetleri özellikle Medine savunmasında uzun süre direndi.

Müttefiklere Yardım Cepheleri

Osmanlı Devleti müttefiklerine destek amacıyla:

• Galiçya,
• Romanya,
• Makedonya

cephelerine asker gönderdi.

Ermeni Tehciri

1915 yılında savaş bölgesindeki güvenlik sorunları, isyan ve Rus ordusuyla iş birliği iddiaları nedeniyle Osmanlı yönetimi bazı Ermeni topluluklarını savaş bölgelerinden Suriye ve çevresine sevk etti.

Tehcir uygulaması savaş şartlarında ağır insani sonuçlar doğurdu ve daha sonraki dönemde uluslararası tartışmaların önemli başlıklarından biri hâline geldi.

Bu konu sınavlarda genellikle savaş güvenliği, cephe gerisi düzen ve 1915 gelişmeleri bağlamında ele alınır.

Wilson İlkeleri

ABD Başkanı Woodrow Wilson tarafından açıklanan ilkeler savaş sonrasında yeni uluslararası düzen için öneriler içeriyordu.

Osmanlı açısından önemli maddelerden biri Türklerin çoğunlukta olduğu bölgelerde egemenliğin korunacağı yönündeki ifadeydi.

Osmanlı yönetimi savaşın sonunda Wilson İlkelerine dayanarak daha uygun barış şartları elde edebileceğini düşündü.

Mondros Ateşkes Antlaşması

30 Ekim 1918’de Osmanlı Devleti ile İtilaf Devletleri arasında imzalandı.

Mondros’un başlıca hükümleri:

• Boğazlar İtilaf Devletlerine açılacak,
• Osmanlı ordusu büyük ölçüde terhis edilecek,
• silah ve cephaneler denetim altına alınacak,
• ulaşım ve haberleşme araçları İtilaf denetimine açılacak,
• İtilaf Devletleri güvenliklerini tehdit eden bir durum ortaya çıkarsa herhangi bir stratejik noktayı işgal edebilecek,
• doğudaki altı vilayette karışıklık çıkarsa İtilaf Devletleri bu bölgeleri işgal edebilecekti.

Mondros’un Sonuçları

• Osmanlı Devleti fiilen savunmasız hâle getirildi,
• İtilaf Devletleri işgallere başladı,
• Osmanlı egemenliği ciddi biçimde sınırlandı,
• Millî Mücadele’yi doğuran işgal ortamı oluştu.

Sık Karıştırılan Noktalar

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

Siyasi Gelişme Sorusu

anayasal yönetim → İkinci Meşrutiyet Hareket Ordusu → 31 Mart İtalya → Trablusgarp Edirne’nin geri alınması → İkinci Balkan Savaşı İşgal yetkisi → Mondros

Cephe Sorusu

Sarıkamış → Kafkas Süveyş → Kanal Anafartalar → Çanakkale Kutü’l-Amare → Irak Medine savunması → Hicaz

Yorum Sorusu

1. yüzyıl başındaki Osmanlı sorunlarını yalnız askerî yenilgilerle açıklama. Milliyetçilik, büyük devlet rekabeti, siyasi istikrarsızlık, ekonomik zayıflık ve savaşların birbirini izlemesi birlikte değerlendirilmelidir.

Konu Özeti

1908: İkinci Meşrutiyet.

1909: 31 Mart Olayı.

1911-1912: Trablusgarp ve Uşi.

1912-1913: Balkan Savaşları.

1914: Osmanlı Birinci Dünya Savaşı’na girdi.

Önemli cepheler: Kafkas, Kanal, Çanakkale, Irak, Suriye-Filistin, Hicaz-Yemen.

1918: Brest-Litovsk ile Kars-Ardahan-Batum geri alındı; Mondros ile Osmanlı savaştan çekildi.